Fotony túsirgen: Jeńis YSQABAI
Ol úshin júıriktiń bitim-bolmysyn – jan-janýar, ań-qustyń jaqsy sıpattaryna salǵastyra otyryp zerttegen. Mysaly, áskerı qolbasshy ári atbegi Semen Mıhaılovıch Býdennyı (1883-1973) júırik jylqyny synaǵanda: qoıan, túlki, esek sıpattaryna qatty mán beretini jaıly derek bar. Marshaldyń aıtýy boıynsha: qoıan sıpatty júıriktiń belgisi – tyz etpe ushqyr, aıaǵy jeńil ári júrisi utymdy bolady dese, túlki sıpatty júırik – denesi jınaqy, yqsham ári atqan oqtaı tik júredi, quıryǵy túlkiniń quıryǵyndaı bir tegis, jińishke, sulý kórinedi. Al, esek sıpatty júırik – tórt aıaǵyn teń basady (tórt aıaǵyn teń basatyn haıýan esek qana). Iаkı, tórt aıaqty teń basý degenimiz – tórt tuıaqtyń durys bitimi. О́ıtkeni, tabany «qaztabandap» jerge tımeıtin dóp-dóńgelek qoby tuıaq esekte ǵana bar. Tuıaǵy osylaı bitken jylqy aqsamaıdy hám jasqanbaı basady...
Sol sebepti, jylqy túligin qoldanýshy qaýym erte kezden bastap onyń túbir sıpatyna qatty mán bergen. Al, baıyrǵy kóshpeliler úshin jylqynyń jaratylysyn (túbir sıpatyn) ańdaý ásirese, jaýyngerlik iske asa qajet bolǵan. Atap aıtqanda: arystan, bulan sıpatty jylqylardy naızager jaýyngerler minip shep buzatyn bolsa, maral, qoıan, túlki sıpatty júırikterdi habar almasý isine jáne sadaqshylar mineri anyq. О́ıtkeni, bundaı sıpatty jylqylar qozaǵalys kezinde entigin tez basatyndyqtan sadaqshylar úshin óte qolaıly. Al, bóken, elik, qulan sıpatty jylqylardy qylyshkerler men jeńil manevr jasaýǵa yńǵaıly qanjar jáne aıbaltamen qarýlanǵan jaýyngerler minetin bolǵan.
Suńqar sıpatty júırik
Qus nyshandy jylqynyń basy qoltoqpaq tárizdi shaǵyn ári mańdaıy keń dóńesti dop pishindes, tumsyǵy men aýyz-ıek aýqymy súıir, qulaǵy jataǵan, tómenshikteý keledi. Mańdaı jazyǵymen oraılas keńsirigi jalpaq, jelke jaly suıyqtaý. Moıyny sadaq sııaqty ıilińki, qoltyǵy syrtyna teýip ornalasqan, omyraý eti kúdirli, arqasy túzý ári uzyn, segizkózi bıik, saýyry kúrt yldılaý, jańbyrlyǵy túsińki ornalasqan. Arqa súıegi qyrly, qabyrǵasy uzyn bolǵanymen ıini qysqa, shersheýi tyǵyz, tórt aıaǵynyń arasy alshaq, baqaıy jataǵan. Shapqanda moıynyn ishine alyp, artqy turqyn sozyp-jınap, orǵyp otyrady.
Bulan sıpatty júırik
Bundaı júıriktiń basty belgisi denesi tym úlken bolyp keledi. Tórt turaǵy (aıaǵy) uzyn, tumsyq ústi dóńes, jazyq mańdaıly, jaıyn aýyz, shoqtyǵy etjeńdi, jaly qalyń. Jalpy dene turqy syptyǵyr bolǵanymen, qabyrǵasy jýan, búıiri toq. Tórt aıaǵy denesine saı kelgen, jaı turǵanda shoqtyǵyn saýyrynan bıik ustaıdy, minezi jaıly bolyp keledi.
Arystan sıpatty júırik
Jalpy bitimi tulǵaly, janynan qaraǵanda búkirleý, qabyrǵasy jýan, minezi keń, miniske jaramdy, júrisi jaıly. Jaı turǵanda tutas denesimen aldyǵa qaraı umsyna sozylyp, ústel sııaqty tep-tegis ornynda shulǵyp turady. Basynyń súıirligi shapqanda jel jarýǵa qolaıly ári ań sııaqty tym ıis sezgish qabiletke ıe. Bulshyq etteri qatty, býyndary óte myqty, tórt tuıaǵynyń qyry ótkir, jon terisi qalyń, qoltyq-shap terisi juqa bolady.
Túlki sıpatty júırik
Saýyry, shoqtyǵy, jelkesi bir syzyq boıynda tegis ornalasqan, basy shaǵyn, azdap sopaqsha, keńsirigi túzý, qulaǵy kishkentaı jáne tik, kóz janary ótkir, tumsyǵy doǵal, jalpaq mańdaıly, qaz moıyn, dóńgelek ezý, jelke jaly túzý, keýde eti juqa, jaly suıyq, arqasy kereqarys, jańbyrlyǵynda tereń oıyqshasy bar, qabyrǵasy qysqa biraq ıindi. Segizkózi artyna qaraı sozyńqy, sholaq saýyrly, quıryq súıegi artqy san etimen qabysýly, jal-quıryǵynyń qyly qalyń.
Bóken sıpatty júırik
Jaı turǵanda basyn eńkish ustaıdy, al, negizi turqy osyndaǵy qoıan sıpatty júırikke uqsas. Biraq, jelke jaly uıysqan qalyń, shoqtyq bitimi shodyrly. Tórt sıraǵy sińirli, júrisi qattylaý bolady, denesi maısyz qara etti bolyp keledi. Mańdaıy jazyq, tanaýy uzyn, jaıyn ezý, qos qulaǵynyń túbi bekem, ári arasy alshaq. Eger, bul jylqynyń qulaqtary jaqyn ornalasqan jaǵdaıda, turqy da jataǵan bolyp keledi de, al, qulaq arasy alshaq bolsa, turqy tiktelip turady. Basqa júırikterden aıyrmasy osy.
Elik sıpatty júırik
Basyn únemi kóterip ustaıdy, baýyzdaýy tar, shúıdesi oıpań, jaly suıyq, aq shemirshegi jumsaq, shoqtyǵy suıyq, omyraý eti túınekti keledi. Qabyrǵa ıini qalypty, jaıasy búkir, búıiri tórtbaq ári kólemdi. Búıiri men qońdyq arasy alshaq. Tórt aıaǵy tegis, túzý. Jaı turǵanda saýyryn búgip, tórt tuıaǵyn astyna jınap turady.
Qulan sıpatty júırik
Basy úlken, qulaǵy kóziniń ústindegi oıyqqa qaraı qulaı ornalasqan, aýyzdyǵy qatty, astyńǵy erni jer tiregen, kóbir júni suıyq, tuıaǵy doǵal, ushasy keń, bir ereksheligi jalǵyz shappaıdy, topty dodany unatady. Jelkeligi oıyndy, moınyn keri tartyp turady. Shoqtyǵy shuǵyl bıik, jataǵan saýyrly. Qabyrǵasy názik, jaı turǵanda tórt aıaǵyn túzý ári tegis ustaıdy. Omyraý eti sylyńqy, ómildirigi kóterińki, jalpylaı bulshyq etteri juqalaý bolǵanymen, artqy san etiniń bulshyǵy qalyń ári qatty. Minezi alyp-ushpa, júrisi jeńil, aıańshyl.
Bóri sıpatty júırik
Basy túzý, qulaǵy uzyn, turqy artynan qaraǵanda qýsyrylǵan sólbeń, keýdesi talysty, moıny sylań, aıyldyǵy tartyq, alystan bajaılaǵanda súbe qabyrǵasy myqynǵa tıip turǵandaı kórinedi. Kóziniń oty qaraltym, minezi aýyr, quryqtaýǵa yńǵaıly, kóbinese úıirden bólinip, shettep ottaıdy. Júrisi jeńil, shapqanda basyn tuqyrtyp, qulaǵyn qaıshylap, baýyryn jazyp erkin kósiledi.
Ulý sıpatty júırik.
Basy úlken, kózi shyraıly, delbe tanaý, qabaǵy qalyń, ıegi kólemdi, alqymy jáne aýyzdyǵy keń, jelkesiniń bulshyq eti juqa ári jalpaq, moıny suńǵaq, shoqtyǵy bıik. Arqasy túzý ári uzyn, ushasy obaly, saýyry kúrt quldı, jaýyryny úlken ári qıys turpatty, omyraý eti salqy, qoltyq bitimi qysańdaý, jilinshigi som, baqaıy jataǵan jazyq, aıaǵy sińirli, shashasy qylshyqty.
Maral sıpatty júırik
Bul júırikte bóri sıpatyna tán belgilerdiń barlyǵy bar. Onyń syrtynda jalpy tulǵasy tórtbaq. Tutas bitimi sympystaý, keńsirigi bıik, janynan qaraǵanda eńkish, qarny salqy, moıny qysqa, qulaǵy shaǵyn, shoqtyǵy taqyr, denesinde aınalma oraıy kóp bolady. Sondaı-aq, kóz janary kúreń tústi, mańdaıy qatty, úıirge qosylmaı saıaq jaıylady. Quryqqa beıim, miniske jeńil, minezi jumsaq.
Qoıan sıpatty júırik
Jaı turǵanda jelkesi shoqtyǵynan sál tómen, al, shoqtyǵy segizkózinen alasa kórinedi. Basy salyńqy, mańdaıy súze turyqty, jelke jaly suıyq, aldyńǵy aıaǵy alasa, arty uzyn, arqa-jaıasy búkir, jaı turǵanda tórt tuıaǵyn ishine jınap búristirip turady.
Baqa sıpatty júırik
Kózi sharasynan shyǵyńqy, qabaǵy tompaq, basy doǵal, tumsyǵy tórtbaq, keń mańdaıly, jaıyn aýyzdy, arqasy tegis ári jondy, jalpy dene bitimi jaıylyńqy, tórt aıaǵy jýan ári qýatty, súbe qabyrǵasy telińki (keń ıindi).
Buǵy sıpatty júırik
Basyn tym kóterip ustaıdy, qaz moıyn, denesi tórtbaq kelgen etjeńdi, tórt sıraǵy uzyn, ıyqty, omyraýly, eki buty alshy, aıaǵynyń aralary alshaq. Jaı turǵanda alysqa kóz tastap ózin sergek ustaıdy, tórt aıaǵyn nyq basady, qulaq túpteri jaqyn ornalasqan, minezi jeńil, úıirsek.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
