Uly Jibek joly jáne qazaq rýhanııaty

Bul jerlerde sáýletti shahar­lar, geometrııa­lyq órnekterge baı asqaq ǵımarattar, kók pen jerdi til­des­tiretin kıeli kúmbezdi hramdar, meshit-medreseler, kerýen-saraılar boı túze­gen. Osy oraıda bes myń jyldyq tarıhy bar Harappa, Mesopotamııadaǵy Vavılon, Nıne­vııa, Soltústik Aýǵanstan jerindegi Baktrııa­nyń astanasy «Qala bitkenniń áýlıesi» Balh, Mohendjo-Daro, Kaspıı teńizi mańyn­daǵy Der­bent, arab jıhankezderiniń karta­syn­da kór­setilgen Balasaǵun (Quz Orda), Buqara, Samar­qand nemese Altyn Orda memleketi­­niń as­tanalary... Ibn Battýma Saraıshyq­ty kór­gen­­de Baǵdadqa uqsastyǵyn aıtqany bar. Iá bol­­­masa irgetasy 762 jyly qalan­ǵan Baǵdad sha­­ha­­rynda IH-HII ǵasyrlarda ataqty arab geo­­graftary shoǵyrlanǵan. Bul oqymystylar kóne Grekııa, Úndistan jáne Persııanyń bire­geı shyǵarmalaryn aýdarǵan. Olar mádenı jáne saýda-sattyq baılanystar arqyly Uly dalanyń shartarabyna tarap otyrǵan.

Ibn Fadlan 921 jyly osy shahardan Mań­ǵys­taý Ústirtin kóktep ótip, Edil bo­ıyn­daǵy Bulǵarııaǵa jetip, Dala kósh­pen­dileri jaıynda baǵaly málimetter qaldyrǵan.

Baǵdad shaharynda VIII-HI ǵasyrlarda otyrarlyq Abý-Ǵabbas ál-Jaýharı, Ishaq ál-Farabı, Abý-Nasyr Ismaıl ál-Jaýharı, Ábý Nasyr ál-Farabı, sa­mar­qandtyq Abý Isqaq ıbn Qýhıı ál-Hýraımı, ferǵanalyq Ahmed ıbn Muhammed Ferǵanaýı, mervtik Ahmed ıbn Abdýlla Marýazı jáne Muhammed ıbn Musa ál-Horezmı ýá Májýsı deıtin túrik ǵalymdary eńbektengen. (Eberman V.A. Zapıskı kollegıı vostokovedov. T. V. Moskva, 1930. S. 437-438).

B.z.d. III-II myńjyldyqtarda Eýrazııa keńistiginde transqurlyq jelisine qurylǵan Uly Jibek joly Han áýleti­nen shyqqan Ý Dı ımperatordyń bıligi tusynda Chjan Sıan bastamashyldyǵy­men uıymdastyrylǵan-dy. HIH ǵasyr­dyń aıaǵynda nemis geology Ferdınand fon Rıhtgaren «Jibek joly» degen ataý bergen.

Mádenı jáne saýda qarym-qatynas­tary, kerýen joldary Rım, Shyǵys Azııa, álemniń bel omyrtqasy Persııa, Úndistan, Gımalaı, Iemen, Efıopııa, Egıpet, Ortalyq Azııa, Qytaı, Soltústik Úndistan men Ortalyq Azııanyń kópshilik aýmaǵyn qamtıtyn Qushan patshalyǵy, Jerorta men Kaspıı teńizderin tolyq qamtyǵan edi. Osynaý terrıtorııada ıslam, ıýdaızm, hrıs­tıan, ındýızm dinderi, úndieýropalyq, semıt, sın-tıbet tilderi, alýan túrli kózqarastar, ınnovasııalar, sımvoldar, ǵylym salalary órkendedi. Mysaly, grek tiliniń qundylyqtaryn Ortalyq Azııa men Ind jazyǵynan estýge bolatyn-dy. Qazaq tili quramyndaǵy arab, parsy, grek, shýmer, akkad til­derinen engen sózder Uly Jibek joly boıyn­daǵy rýhanı baılanystardyń, qarym-qatynastardyń nátıjesi, má­denı-ekonomıkalyq jahandanýdyń jemi­si. 

Uly Jibek jolynyń kúretamyrynda ornalasqan Uly dala eli arab, úndi, parsy, Ortalyq Azııa halyqtarynyń ańyz-ertegileriniń qyzyqty oqıǵalaryna qurylǵan júzdegen qıssa-dastandardy jatqa aıtyp taratty. Solardyń ishinde «Myń bir tún», «Láıli-Májnún», «Seıit-Battal», «Totynama», «Kerbalanyń shóli» jáne t.s.s. adamzat tarıhyndaǵy rýha­nı ıgilikterdiń biregeıi Úndistan patshasy Dápshálimge arnaǵan danyshpan Beıdaýanyń «Kálılá men Dımná» (mu­nyń eki myń jyldyq tarıhy bar) «Pan­chatantra» («Bes báıit») deıtin ataý­men III ǵasyrda tańdaýly mysal-ertegi­ler­den qurastyrylǵan. Bul VI ǵasyrda Per­sııanyń danagóı patshasy Husraý Aný­shırovanyń buıryǵymen sanskrıt tilinen pehlevı tiline tárjimalanǵan. Sonan Vızantııaǵa, ońtústik slavıandarǵa, HVIII ǵasyrda Eýropaǵa taraǵan. Álisher Naýaı «Shyǵys pen Batys tabysyp, eki sáýletti álem qushaqtasty» deýinde Shyǵys órkenıetiniń rýhanı sulýlyqqa, káýsar bulaǵynyń jánnatyna ıe jaýhar­lary qandaı qasıetti ekendigin jetkizgen. 
Uly dalanyń oıshyldary, bilgirleri, sha­ıyrlary Shyǵystyń klassıkalyq ádebıetin (dastandaryn, qıssalaryn, ańyzdaryn, ertegilerin, mysaldaryn, támsil­derin) tereń qyzyǵýshylyqpen, óner­pazdyqpen aıryqsha zerde-qabilet­pen oqyp-toqyp, jadyna minsiz tutyp, ult­tyq oı-sanasyn, kórkemdik-fı­lo­so­­fııa­­lyq kózqarasyn, tilin, dana­lyq óne­­ges­in, tanymyn, paıymyn jetil­dirý­­diń myqty quraly etti. Jáne de olar birneshe tilderdi de jetik, tolyq meńgerdi de. 

Ult sýretkeri M.O.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda Qunanbaı qajylyqqa attanar aldynda Abaı arab, parsy, shaǵataı, orys tilindegi alýan túrli shyǵarmalardy qalaısha ishek-qarnyn aqtaryp teksergenin bylaısha sýretteıdi: «Parsy, túrki kitaptary buny birese Shırazdyń gúlzaryna áketedi. Samarqannyń mazar ǵımarattaryna qadaltady. Márý, Meshhedtiń mıýaly, bulbuldy baqtaryna, salqyn, samal haýyzdaryna úńiltedi. Uly aqyndar meken etken Ǵyrat, Ǵazna, Baǵdattyń saraılaryna, medreselerine, kitaphanalaryna tartady. Osylardan bir aýyq oryssha kitapqa túskende Ortalyq Azııa, Iran, Arab jer-sýy, shól-qumy, qala-saýda tirligin aıqyn tanı túskendeı bolady». Bul degeniń Uly Jibek joly boıyndaǵy ǵylym­nyń, bilimniń, órkenıettiń, ozyq ónerdiń, altyn besigi bolǵan uly shahar­lardyń syr-sıpatyn áıgileıdi.
Uly Jibek joly Uly dala eliniń rýhanı keńistigine orasan zor jańalyqtar ákeldi. Munyń bir dálelin halyq jyrlarynan tanýǵa bolady. 

Oń jaqtan úndi, parsy, arab kelgen,
Sol jaqtan shúrshit, mońǵol, qalmaq kelgen.
Batystan Balqan eli qatynassa,
Shyǵystan qytaı, qashqar shaı ákelgen.
(Zeınolla Sánik. Shyǵarmalar. t.11. Almaty, 2017. 20-bet)

El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Táýel­sizdik dáýiri» deıtin dáýirnama­lyq eń­beginde (416-417-better): «Tildik jáne mádenı baılanystar qazynasy bizdi baýyrlastary­myzben – Soltústik muzdy muhıttan Jerorta teńizine deıingi keń-baıtaq keńistikti mekendeıtin túrki ha­lyq­tarymen baılanystyrady. Uly túrki eli – bul bizdiń ata-babalarymyz jáne batyrlarymyz, ortaq rýhanı qun­dylyq­tarymyz. Bul – bizdiń ortaq uly muramyz» dep jazady.

Bir zamanda ár alýan halyqtardyń mádenı jahan­danýynyń kórinisterin sol bir ulttyń frazeo­logızmderinen, aforızmderinen, maqal-mátelder­inen, sóz-uǵymdar júıesinen baıqaı­myz. Aıtalyq, «keremet» sózi qazaq, marıı, ýdmýrt, mordva tilderinde bar. Arabta «qara­mat», parsysha «karamat» delinedi. Arameı tilinde «dın», «alam» sózi bar. Qazaqsha «din», «álem» ǵoı. Nemese qazaq tilindegi «Ras sóz jaǵymdy bolmaıdy, jaǵymdy sóz ras bolmaıdy» máteli daosızmnen aýysqan. Sondaı-aq «kóńilim Nildeı buzyldy» deıtin tirkes Nil ózeni men Edil-Jaıyq arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty tanytady.

Kók túrikter VI-VII ǵǵ. Parsy men Vızantııa memleketterine joryq jasap, olardan orasan mol alym-salyq alyp otyrǵan. Aıbaty men aıbary asqandyqtan bolsa kerek, hadıste: «Alla taǵala túrikterdi ashýlandyrma, olar ashýlansa óte qaýipti» delingen.
Túrkiler H-HI ǵǵ. Azııada Islam órkenıetin jandandyrdy. IH ǵasyrda Arab halıfaty álsireı bastaǵanda, zaty túrki Muhammed 930-969 jyldarda Sırııa men Mysyrdyń bıleýshisi bolǵan degen boljam bar. (Eltory Jalǵabaev. Gúrhan, Horezm-shah jáne Shyńǵys han. «Juldyz», 2006, №2. 139-156-better).

HII-HVI ǵasyrlar – túrkilerdiń jarqyn zamany «Sham sháháriniń (Damask-Damshyk) mańyn­da Jellı (Jeldi), Alp-arsyn atty túrki qy­s­taq­tary bar eken. Halıfa áskerinde túrkistandyq áskerler kóp-aq edi, desedi («Safar-name»).

«...Sol erte kezde-aq Baǵdadta túrikshe sóı­le­­se­­tin­der jıi kezdesken» (Taljanov S. Shyǵar­malar jınaǵy. T.2. Astana, «Er-Dáýlet», 2007, 83-bet).
Syr boıy ádebıetiniń kórnekti ókilderi, áıgili shaıyrlar shyǵystyq-túrkilik ári ıslamı sıpattaǵy ádebı dástúrdiń qalyptasýy men damýyna joıqyn áser, tegeýrindi sıpat darytty.

Aq Ordanyń baıtaǵy Syǵanaqta jazylǵan Qutyptyń «Husraý men Shyryn» atty dańqty poemasy ult ádebıetiniń damýyna tegeýrindi qýat qosqanyn, kórkemdik dúnıetanymymyzdy, oılaý júıemizdi keremet baıytqanyn qadap aıtýǵa haqymyz bar.

«Husraý men Shyryn» poemasy 4700 báıitten túzilgen. Osynaý qymbat jádiger­diń leksıka­lyq-frazeolo­gııalyq sıpaty meılinshe san alýan. Altyn Ordanyń qypshaq tildi jazba eskert­kishinde 1811 túrki, 790 arab, 424 parsy sózi bar eken. Qutyp Altyn Orda memleketiniń ishki jáne syrtqy qoǵamdyq-áleýmettik ahýalyn asqan sheberlikpen sýrettegen. Bul túrki poezııasynyń, naqtyly aıtqanda, baıyrǵy qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy dara mura. Aýqymdylyǵy jaǵynan Taıaý Shyǵys, Ortalyq Azııa, Úndistan, Qap taýyna deıin taraǵan tańǵajaıyp ańyz. Bir ǵana qyryn aıtsaq, osynda afo­rıs­tik poezııanyń qanshama ozyq úlgi­leri shoǵyrlanǵan. Bul saryn keıinde Syr boıynyń shaıyrlarynda ádemi óristetilgen. Qutyptyń aqyndyq syr-lebizi Mysyr men Altyn Orda arasyna tanys bolǵan sekildi. Buǵan «Sizdiń jarlyǵyńyz Mysyr men Shamda júrsin» degen sózi dáıekti dálel.
Altyn Orda zamanynyń mıýa-jemisi ispetti Horezmıdiń «Muhabbat-name» deıtin poemasy 1353 jyly Syr elinde týǵan. Ol Aq Ordanyń ámiri Muhammed Hoja bektiń saraıynda qyzmet etip júrgende jazǵan. Tap-taza kórkemdik sulý­lyq­tyń, telegeı syr men sezimniń úlgileri, gúldi sóz­diń dúkeni desek artyq aıtqandyq emes. Mysaly:

1. Eki jaryq gaýhardy ǵalamǵa bergen,
Mahabbat kenishin adamǵa bergen.
2. Aspan dápterinen túndi boıatyp qoıǵan,
Jahan jaratylysyn sózge ustatyp qoıǵan.
3. Pildeı júrgen kúrkirep bulttar aýar,
Táńir qaıda buıyrsa sonda jaýar.
4. O, kún sekildi álem shyraǵy,
Nur shashqan júzińiz – jumaq baǵy.
5. Barlyq ásemdik áleminiń qudaıysyń,
Másih lepti, Júsip syndy shyraılysyń.
6. Ashylsa ernińiz, sheker shashylar,
Seni kórip, gúl túınegi ashylar.
7. Júzińnen biliner izgilik demi,
Basqan jeriń – baqyttyń keni.
8. Jahan seniń jamalyńnan nurlansa,
Netken kórik, netken shyraı, o Alla!
9. Myń jan seniń symbatyńnyń pıdasy,
Kózimniń qarashyǵy – bir qalyńnyń pıdasy.
10. Qos burymyń – kóńilimniń panasy,

Esigińniń topyraǵy – jan sadaǵasy.

Qutyp poemasyndaǵy tas-túıin sóz tirkesteri «kóńil qusy», «synyq kóńil» Abaı poezııasyna jaryq sáýle túsirgen.

Sonymen qatar Altyn Orda men Mysyr aımaǵynda mekendegen túrki shaıyr­larynyń zerdesinen quıylyp tógil­gen «Qısas-ýl-ánbııa», «Nahj-ýl-faradıs», «Gýlstan bı-t-túrkı», «Shah­nama» shy­ǵar­malarynyń qýat-qudi­reti, dana­lyq sabaǵy qandaı deseńiz­shi! R­asyn­da, Shyǵys ádebıeti – túrki máde­nıe­tiniń quramdas bir bóligi. Buǵan aıǵaq retinde 55 patshalyqty jyr­laǵan Fır­­doý­sıdiń «Shahnamesin» Oraz Mol­da par­sy tilinen tikeleı tárji­malady. Onyń arab­sha tógildir­gen kallı­grafııa­lyq tur­ǵy­dan sulý qoljaz­basy UǴA Orta­lyq ǵylymı kitaphanasynda saqtaýly (№1187). 

Uly Jibek jolynyń qazaq rýhanııatyna kórkemdik áserlerin baıandaǵanda, ulttyq poezııa tarıhynda Shyǵystyń klassıkalyq ádebıeti men mádenıetiniń ıakı onyń stılindegi mekteptiń negizin salýshylar HIH ǵ. Oraz Molda, Mádeli, Maılyqoja, Molda Musa syndy shaıyrlar bolsa, osy bir mádenı dástúrdi HH ǵ. basynda «Kókiltash» medresesiniń túlegi Turmaǵambet Iztileýuly (1882-1939), Kete Júsip Eshnııazuly (1871-1927), Mansur Bekejanuly (1875-1933), Júsip Taýbaıuly (1882-1916), Qarasaqal Erimbet, Bazar jyraý, Ońǵar jyraý, Nurtýǵan Shyrshyǵululy, Budabaı Qabylov, Qýanysh Baımaǵambetovter sátti sabaqtastyryp ilgeri damytty.

Tanym-paıymy, oı-parasaty bıik, rýhanı, sheshendik, sheberlik qabilet-qarymy joǵary olar arab, parsy jáne túrki tilderin jetik meńgerdi. Shyǵys­tyq ańyz-áńgimeler negizinde jeli­les dastandar týyndatty, halyq qazy­nasyn baıytty. Arab-parsy poetıkasynan úırendi.

Uly Jibek jolynyń qazaqtyń tutas­taı oı-sanasyna, kózqarasyna, tiline, dás­túri­ne, ıntellektýaldyq-shyǵar­ma­shylyq qabi­let-qarymyna tıgiz­gen joı­qyn kórkemdik qýa­tyn zerdeleý – El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty áıgi­li maqa­­lasyndaǵy «Uly Jibek joly» joba­synyń basty baǵyty bolsa kerek-ti.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor