Jyr darııasyna aınalǵan aqyn

Aqıyq aqyn Juban Almatyda Ábekeńniń 70 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda osydan qyryq jyl buryn 1979 jyly jasaǵan baıandamasyn osylaı bastap edi. Ol sózi sol kezde «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde «Jyrdarııa» degen taqyryppen bir bet bolyp jarııalandy da. 

Qazaq ádebıeti tarıhynda kórnekti oryn alatyn iri tulǵa, elimizge ǵana em­es, ke­zinde Keńes Odaǵyna aty ja­ı­yl­­ǵan, shyǵarmalary álem halyq­ta­­ry til­derine aýdarylǵan Syr boıy­­­nan shyq­qan áıgili qalamgerler az emes. Keńes­tik dáýirdegi ádebıettiń ók­il­deri – al­dyńǵy býyn Qalmaqan Áb­di­qa­dyrov, Ábdilda Tájibaev, Asqar Toq­ma­ǵam­betov, Muhametjan ­Qarataev, olar­dyń iz­ba­sar­lary Ábdijámil Nur­peıi­sov, Zeı­nolla Shúkirov, kelesi lek – Orazbek Sársenbaı, Dúkenbaı Dosjan, Tynymbaı Nurmaǵambetov, Bekdildá Aldamjarov, Qarjaýbaı Omarov, Sultanáli Balǵabaev, olardan keıin de ádebıette óz sózderin aıtyp kele jatqan júzden astam aqyn-jazýshy, ádebıetshi ǵalym bar.

Ábekeń kózi tirisinde-aq úlken de, kishi de moıyndaǵan klassık, qazaqsha uǵymǵa salsaq, ádebıetimizdiń abyzy atandy. Qazaq eliniń astanasy 1925 jyl­dyń kókteminde Orynbordan Aqmeshitke kóship kelgende jergilikti qala jastarynyń atynan quttyqtaý sózin óleńmen arnaǵan bir aıaǵyn syltı ilbıtin judyryqtaı talapty bala arada on jyl ótkende talantty aqyn retinde tanylyp, qazaq keńes ádebıetiniń mar­qas­qalarymen qatarlasa aıaq basty. Qazaq ádebıetiniń asqar alyby Ǵabıt Músi­repovtiń sózimen aıtsaq, Ábdilda Táji­baev­tyń ómirbaıany – bir esepten qazaq keńes ádebıetiniń ómirbaıany. Ol alyptar toby – Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanovtyń izin basyp ádebıetke kelgen, sol alyptardyń tobyna ózi de qosylatyn edi. Salmaqty asyl sózin ońdy-soldy shasha bermegen Ǵabeńniń aýzynan shyqqan bul baǵa Ábdilda kim degen suraqtyń túıindi jaýaby. Qazaqstan halyq jazýshysy Ábekeńniń ádebıet tarıhynda alatyn ornyn aıqyn kórsetken temirqazyq. 

Kópti kórdim, kóp jasadym,

Kórdim Sáken, Beıimbetti,

Qatar turyp jyr qashadym,

Meni olar da qurmet etti, – deıdi shaıyrdyń ózin tyńdasaq. Biraq bul qurmetke jetkenge deıin Ábdilda bala taǵdyrdyń biraz soqtyqpaly soqpaqty jolynan ótip edi. 

Ábdilda Tájibaev 1909 jyly 4 aqpanda dúnıege kelgen. Ol alty jasynda jetim qa­lyp, anasy Aımankúl eki bala­syn – uly Ábdilda men qyzy Zylıhany alyp Perovskiden (Qyzylorda) batysqa qaraı 175 shaqyrymdaǵy Qaraózek temir jol stansasynda turatyn tórkin jurtyn saǵalaýǵa májbúr bolady. Biraq aýyr turmys taýqymeti munda da kóp aıaldatpaıdy. 1918 jyldyń qysyna qaraı el ishine kelgen súzek indetinen aýyl­dyń jartysy baqılyqqa attanady. Bul dári­ger­­siz qazaq halqynyń qaı jerde bolsyn basyna túsip turatyn jaǵdaı edi. Pana­lap barǵan naǵashy atasy men ájesi, qaryndasy qaıtys bolady, anasymen ekeýi ólim aýzynan qalady. Jazǵa ilbip jetip, ana ulyn shildede kún saıyn qum bulaýǵa salyp, qazaqy emmen emdeıdi, bala boıyn qarmap qalǵan sýyqty qumnyń ystyǵymen shyǵaryp, taıaqqa asyl­maı júretindeı halge jetkizedi. Biraq aýyr dert báribir belgisin ómir boıy qaldyryp ketti, Ábdilda naýqastan oń aıaǵy qysqa bolyp turdy. 

Qalada Keńes ókimeti jetim-jesirge qarasady eken degen sóz tarap, Aımankúl ulyn jetektep 1919 jyldyń kúzinde Aqmeshitke kóship keledi. Kún kórdik, ólgenimiz joq. Biraq tirligimizdiń sáni de bolmady. Keıde ashtarǵa beretin bıdaı botqasynan kezekke turyp ystyq botqa alamyz. Ol ábden toıynatyn kúnderimiz. Kóbinese álsiz adamdarǵa mundaı botqa da jetpeı qalady, – dep jazady Ábekeń keıin óziniń esteliginde.. 

Ábdildanyń arabsha saýatyn anasy ashady. 1922 jyly Aqmeshittegi jetim balalar ınternatyna qabyldanar kezde qara tanıtyn saýaty bolǵandyqtan birden úshinshi synypqa alynady, 1927 jyly Shymkentte jetijyldyq mektepti bitirip shyǵady. Osy mektepte keleshek qazaq halqynyń qaharman uly Baýyrjan Momyshulymen, úlken qalamgeri Qurmanbek Saǵyndyqovpen birge oqıdy. 

Qazaq memlekettik ýnıver­sı­tetinde oqyp júrgen jerinen shaqyrýmen 1931 jyldan 1933 jylǵa deıin Qarsaqbaıǵa baryp, «Qyzyl kenshi» gazetin shyǵarǵan alǵashqy redaktory boldy. Munan keı­in jastar gazeti «Lenınshil jas» (qa­zirgi «Jas Alash») gazetinde re­dak­tordyń orynbasary, 1934 jyldan 1944 jylǵa deıin on jyl: jıyrma besinde – Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy, otyzynda – tóraǵasy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty – qoǵam qaıratkeri, elýinshi jyldardyń aıaǵynda «Qazaq ádebıeti» gazetiniń jaýapty redaktory, keıin 1960 jyldan 1984 jylǵa deıin taǵy da Jazýshylar oda­ǵy basqarmasynyń hatshy­sy, Qazaqstan Ǵylym akade­mııa­synyń Til jáne áde­bı­et ınstıtýtynda Jambyl bóli­mi­niń meńgerýshisi, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda teatr óneri bóliminiń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy.

Tarıhy tuńǵıyq syr, syrly álemi jaýhar jyr Syr elin­­de týǵan Ábdildaǵa anasy Aımankúlden daryǵan aqyn­dyq qabilet sol zamandaǵy dás­túr­ge saı áýelgide halyq aýyz ádebıetinen, halyq aqyndarynan nár aldy. 1927 jyldan óleńderi baspasózde jarııalana bastaıdy, tuńǵysh jınaǵy «Jańa yrǵaq» degen atpen 1933 jyly shyqty. Oqyrmandaryna 40-tan astam kitabyn usynypty. Móldir lırıkadan bastaǵan aqyn «Kúı atasy», «Abyl» sııaqty tolymdy epıkalyq dastandarǵa qalam tartty. Qazaq poezııasynyń eleýli týyn­dylary retinde baǵalanǵan «Gúlden dala», «Araldar», «Jastyq jyrlary», «Kesheden búginge», «Kóne qońyraý», «Jańa órimder», «Qurdastar», «Tolaǵaı» jáne basqa da jyr jınaqtaryn birinen keıin birin shyǵaryp, aqyndyq qýatyn tanytyp, tánti etip jatty. 

Ábdilda aqyn shy­ǵar­ma­shy­ly­ǵyn sóz etkende onyń týǵan jeri – Syr eline, Ananyń qos emsheginiń syńaryndaı nár bergen Syr Anaǵa arnaǵan jyrlaryna soqpaı ketsek, Syr perzenti týraly áńgimemiz tolymdy bolmas edi. Nemis aqyny Geıne Reındi jyrlasa, Syrdyń Geınesi men bolam dep 1935 jyly tyń teńeýmen «Syrdarııa» degen óleńin jazdy. Aqyn odan keıin de týǵan jerge taǵzym talaı shýmaqtaryn arnady. Solardyń ishinde «Syr jyrlary» shaıyrdyń jaýhar týyndylary qatarynda atalady. О́leńniń ón boıynan jylylyq, saǵynysh lebi esedi. Bul óleń syrtta júrgen árkimge-aq elge barǵanda talaıdan kórmegen bir kezdegi balaýsa qyz – partalasyn kezdestirgen sátti eske salǵandaı. О́leńniń úzindisiniń ózi adamdy alysqa jetelep alyp ketedi. 

«Kóp jyldarmen ótkizgen soń arasyn,

Týǵan jerge oralyp bir barasyń.

Alar kútip ájeler de aldyńnan,

Arqalaǵan balasynyń balasyn.

Kóreıin dep bala kúngi syrlasyn,

Keledi áne kempirden bir qurdasym.

Esime aldym elestetip jastaǵy,

Kók shybyqtaı solqyl­da­ǵan tulǵasyn.

Bir kezdegi balapan qyz – baldyrǵan,

Yntyqtyrǵan, talaıdy esten tandyrǵan.

Aldymda tur áje atanyp sol Erkesh,

Jastyq kór­­kin jy­raqtarǵa  qal­dyrǵan».

Ábekeńnen qalǵan mura mol. Shyǵar­ma­shy­lyǵy san qyrly bolyp kelgenimen, ol eń aldymen aqyn, aqyn bolǵanda da qaz­aq­tyń jaıqalǵan qoıý jyr baǵyn syr shertken, oı tolǵaǵan názik te ór­shil jyrlarmen toltyrǵan keń tynys­ty aqyn. «Ol óner báıgesiniń aldyn bermegen jyr dúldúli. Móldir sýdy shyńyraýdan tartqan qudyq­shydaı, mar­jandy muhıt túbinen alatyn iz­deý­shi­deı, asyl jyrdy tereńnen ǵana tartatyn jyr qudiretimizdiń biri» deıdi kór­­nekti ádebıet zertteýshi ǵalym Myr­­zataı Joldasbekov. Qazaqstannyń mem­­lekettik syılyǵyn da 1974 jyly «Kó­ne qońyraý» aqyndyq shyǵarmasy úshin aldy. 

Ábdilda ádebıettiń barlyq janrynda – poezııa, proza, dramatýrgııa, kıno­ssenarıı, syn salasynda qalam tartty. Ábekeń óz esteliginde dramatýrgııaǵa Muhtar Áýezovtiń yqpalymen kelgenin jazady. «Maıra», «Jalǵyz aǵash orman emes», «Toı bolarda» jáne basqa da pesalary qazaq dramatýrgııasynyń eleýli tabysy retinde qabyldanyp, ta­l­aı jyl teatrlarda qoıyldy, N.Pogodınmen birlesip jazǵan ssenarııi boıynsha túsirilgen «Jambyl» kórkem fılmi qazaq kınosynyń altyn qorynda. Ádebıet, óner zertteýmen aınalysyp, ǵylym da qýdy. «О́mir jáne poe­zııa», «Qazaq dramatýrgııasynyń damýy men tarıhy» ǵylymda qaldyrǵan izi. Osy eńbekteri úshin fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor atandy. «Jyldar, oılar», «Hattar sóılegende», «О́mir men erlik» estelik esseleri qazaq ádebıetiniń ǵana emes, keńes zamanyndaǵy qazaq qoǵamynyń sóılep turǵan tarıhy, rýhanı kelbeti. 

1941 jyly Uly Otan soǵysy bas­tal­ǵanda Ábdilda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy. Qyz­me­ti úshin emes, bala kúnnen bir aıaǵy kemis bolǵandyqtan áskerge shaqyrýdan bos. Biraq otyzynshy jyldardyń ashtyǵynan, «halyq jaýlaryn» izdegen oırandardan aman qalǵan el zııalylaryna da soǵys sharpýy tıe bastaıdy. Aldy sarbaz kıimin kıinip, sapqa turyp qoıǵan, maıdanǵa attanyp jatyr. Muhtar, Sábıt, Ǵabıtter áskerı daıarlyqqa shaqyrylǵan. Basqalar da osyndaı eleńdegen kúıde. Birazynyń shashtary sypyrylǵan. Ult ádebıeti kúıreýi múmkin. Oılaýdyń ózi sumdyq! Tolǵana kele Ábekeń táýekelge bel býyp, Qazaqstannyń basshylarymen kelise otyryp, ult ádebıetiniń máıegi 19 qalamgerge qorǵanysh surap, shilde aıynda Stalınge jedelhat joldaıdy, kóshirmesin KSRO Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy A. Fadeevke jiberedi. On kún ótpeı ruqsat kelip, bir ýh deıdi-aý. Kúpti kóńil ornyna tús­kendeı. Mine, bul da ult úshin jasal­ǵan erlik! Sol 19-dyń ishinen bronyn qal­ta­syna salyp soǵysqa attanǵan jalǵyz Qal­maqan Ábdiqadyrov qana eken. О́z erki­men! 

Ábdilda jazýshylar shoǵy­ryn múm­kin apattan alyp qalý­men is bitti de­meı­di. О́rshil er minezimen, aqsańdaı basqan aıaǵymen týra soǵysqa ózi tartty. Soǵys qyzyp turǵan 1942 jylǵy kóktemde. Bul jankeshti oqıǵa týraly «Aqıqat pen ańyz» roman-dıalogynda qaharman Baýyrjan Momyshuly Ázilhan Nurshaıyqovpen áńgimesinde bylaı dep eske alady. Ábdildany tanytar sol sál áńgimeni yqshamdap keltireıin.

Baýyrjan aıtady: Qazaqstan Jazý­shy­lar odaǵyna hat jaz­ǵan­myn. Qazaqstan jazýshylary, mynaý surapyl soǵysty óz kózderimen kórmeı úıde otyra­syń­dar ma? Erteń soǵys týraly shyǵarmany qalaı jazasyńdar? Bul soǵys tarıhta da, ádebıette de ataýsyz qala­tyn soǵys emes degenmin. Adam qasyn­da júr­gen­niń qadirin bile bermeıdi. Ábdil­da degen uly aqyn, uly azamat qoı, shirkin! О́ziń oılashy, sen bir aýyz sálem aıtqan eken dep tolarsaqtan qan keship, oq pen ottyń ishinde júrgen saǵan qaı dosyń artyńnan izdep keledi? Shesheń kelse keler, ákeń kelse keler. Eshkimniń ámir-buıryǵynsyz, soǵys keziniń ár saǵat, ár táýligi ólimmen ushtasyp jat­qan aýyrtpalyq qıynshylyqtaryna qaramastan maıdandaǵy soldattarǵa sá­lem beremin dep kelý úshin adamǵa qansha­ma qajyr-qaırat, adam­ger­shi­lik, azamattyq, súıis­pen­shi­lik kerek deseńshi! Sony men birin­shi ret osy Ábdildanyń ba­sy­nan kórdim. Aqpeıil aqyn­­­nyń ań­qyl­dap maıdanǵa ke­lip qal­ǵan­yn bir-aq bildim. 1942 jyldyń sáýirinde jolda mashına­laryna bomba túsip, isten shyǵyp, Kalının oblysynyń qara batpaǵyn jarymjan aıa­ǵymen tizeden keship, jıyr­ma shaqyrym jaıaý júrip, qap-qara bop tútigip Talǵar polkyna kelgen Ábdildany kórgende tóbe shashym tik turdy. Tamaǵyma bir nárse keptelip qalǵandaı, dybysym shyqpaı ony bas salyp qushaqtaı alǵanym esimde. Sol­dattardyń qaharly komandırinen ar­salańdaǵan balaǵa aınalyp ketken sııaqtandym. Ol qazaqtyń Qarataýyn qasyma ákep qoıǵandaı boldy. Alataýǵa ar­qamdy tirep turǵandaı boldym. Ábdil­da­men birge búkil qazaq dalasy kóship kelgen sııaqtandy. 

– Nege keldiń? Tóbeden bomba jaýǵan maıdanda ólip qalsań qaıtesiń? Nege keldiń, Ábdilda? – dedim men bir kezde daýsym shyǵyp.

– О́lsem senen janym artyq pa? Mynaý turǵan kógen kóz bozdaqtardan janym artyq pa? – dedi ol.

– Biz soldatpyz, sen aqynsyń ǵoı, Ábdilda-aý.

– Soldatyma súıegim syrqyramasa meniń nem aqyn, nem azamat, Baýyrjan?! – dep ábden qajyp kelgen Ábdilda sylq túsip blındajdyń jıegine otyra ketti. 

Eldiń habaryn aıtyp, jalyndy óleńder oqyp Ábdilda meniń de, me­niń polkymnyń jaýyngerleriniń de qulaq quryshyn qandyrdy. Soldattar Ábdildany ákesindeı kórip ketti. Ábdil­da­nyń ákedeı aqylgóı, sheshedeı meıir­ban, parasatty óleńderine tántimin. Men úshin qazirgi ózge aqyndar bir tóbe de, Ábdilda bir tóbe. Soǵystyń qaqap turǵan qatal jylynda qazaq aqyny Ábdilda Tájibaevtyń asqaq úni kernedi. Ol ún jaýyngerlerdiń júregine qaırat bop tunyp, Kalının ormanynyń ishin kernep ketti. Soǵystan keıin jigitterdiń biri maǵan ázildep:

– Baýke, jel soqsa Kalının oblysy­nyń ormanyna deıin qazaqsha án salady eken, – dedi. 

– Án salsa ony 8-inshi gvar­dııa­lyq Panfılov dıvı­zııa­synyń jaýyn­­ger­le­ri­n­en, sol jerge kel­gen qazaq aqyny Ábdilda Táji­baev­tan úırengen bolar, – dedim men oǵan shyndap. Baýyrjan aqyn dosynyń erligin osylaı eske alypty.

Osy maıdan saparynan elge oral­ǵan Ábdildanyń «Baýyr­jan­ǵa» degen óleńi res­pýb­lı­ka­lyq gazetterge basy­la­dy. Ony Samýıl Marshak orys­sha­ǵa aýdaryp, 1942 jyly mamyrda odaqtyq «Izvestııa» gazetine jarııa­lanady. Qaharman maıdan­ger Baýyrjan Momyshuly esimi al­ǵash osylaı áıgili bolypty. Baýyrjannamany Ábdilda bastaıdy. Osydan keıin baryp «Pravda», «Krasnaıa zvezda» gazetterinde Baýyrjan tý­raly habarlar basylypty. Aleksandr Krıvıskııdiń ocherk­te­ri, Aleksandr Bektiń ataqty «Arpalys» kitaby dúnıege keledi.

«Týǵan tilim tirligimniń aıǵaǵy,

Tilim barda aıtylar syr oıdaǵy.

О́sse tilim men de birge ósemin,

О́shse tilim men de birge óshemin».

Tyń ıgerý, ónerkásipti shoǵyr­lan­dyrý saldarynan Qazaqstandy barǵan saıyn ózge tildi jurt basyp, qazaq halqynyń taǵdyryna, qazaq tiline tónip kele jatqan qaterdi sezinip, Ábekeń 1955 jyly osylaı kúńirengen eken. Stalınızm­niń qandy sheńgeli bosatpaı, kele­shekte ult joıylyp, bir ǵana tili qalady deıtin kommýnızm elesi qylań berer zamanda ana tiliniń kúıin kúıtteý azamat aqynǵa ǵana tán erlik! Ana tilge mahabbattyń mysalyna aýyzǵa alyna beretin daǵystan aqyny 

R.Ǵamzatovtyń tilim erteń joǵalar bolsa, men búgin ólýge daıynmyn dep keletin óleńi bul kezde onyń oıyna keldi me eken. 

Ábekeń bolmysynyń taǵy bir qyry – úlkenge inilik iltıpatyn, kishige aǵa­­lyq qamqorlyǵyn aıamaǵan jan. Ha­­lyq aqyndary Jambyl, Nartaı, Nur­­peı­is, Kenen, Shashýbaı jáne bas­qa­la­ry Almatyǵa kele qalsa árdaıym al­dy­men Ábdildany izdeýi olardyń aqyn inileriniń halyq ónerpazdary shy­ǵar­ma­shylyǵyna qamqorlyq qyzmeti men kishik azamattyq bolmysyn baǵa­la­ǵan­dyǵy. Nartaı daýyl aqynnyń 1982 jyly shyqqan «О́sıet» degen jınaǵyna jazǵan «Qandaı edi aǵalar» degen alǵysóz esteliginde olar týraly qımas aıaýly sezimmen áńgimeleıdi. Túsimde baıaǵysha syrlasyp júremiz deıdi. Al jas izbasarlaryna kelsek, solardyń iri ókili – aqyn inisi Tumanbaı Moldaǵalıev Ábekeńdi kóbimizge tárbıe bergen, keshteý kezdessek te keıinimizge jol kórsetken aqyndyq mektebimiz dep joǵary kóteredi. Al Muqaǵalı Maqataevtyń «Ábdildaǵa» degen óleńi túsindirýdi kerek etpeıdi.

«Sóıleseń,

Býradaıyn lyqyp-tasyp,

Jaraly jaýyngerdeı syltyp basyp,

Ábiger bop júrgeniń qashan kórsem,

Jyrdaǵy jalǵandyqpen myltyq­tasyp,

Boı túzep,

Bosqa ketpeı saýyqpenen,

Boz qyraý bosaǵasyn taýypty óleń.

Jaman jyr jazǵanymda

Aq taıaǵyń – 

Arqamda oınaı ma dep qaýiptenem...»

Syr eli Ábdildamen maq­tan­dy. Onyń týǵan jerinde aýylǵa aqyn esimi be­ril­gen. Oblystyq kitaphana abyz aqyn atynda. Qyzylorda qala­syn­da, aýdandar­da, aýyldarda da el dańqyn asyrǵan aıtýly aza­mat­tar­dyń joldar boıyna ilingen úlken portretteri óleńderimen, ulaǵatty naqyl sózderimen qarsy alyp, shyǵaryp salyp tur. 

«Tek tiriler, jerdi súıe bilińder,

Bylǵamańdar jerdi, taza júrińder.

Tozdyrmańdar bizder qazǵan aryqty,

О́shir­meńder bizder jaqqan jaryqty».

Aqyn ósıeti osy. Táýelsiz elimizdiń, jas urpaqtyń rýhanı demeýshisi Ábdil­da­daı aldyńǵy tolqyn – atalar, ájeler, aǵalar men apalar. 

Aqaıdar YSYMULY,

jýrnalıst-zańger,

Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri