Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy turý ıdeıasy álemdik deńgeıde qoldaýǵa ıe

Juma, 7 qyrkúıek 2012 7:31

Ǵasyrlar boıy jaýgershilik zamandardy bastan keshken qazaq halqy tynyshtyqtyń, beıbit ómirdiń qadirin jaqsy biledi. Men ózim Uly Otan soǵysy ardageriniń uly bolǵan soń, kishkentaıymyzdan soǵystyń tek qana qasiret ákeletinin estip óstik. Bizdiń ata-analarymyz tań atqanda da jáne kesh batqanda da, astyń basynda da árqashan «Elde tynyshtyq bolǵaı!» dep tilep otyratyn.

Juma, 7 qyrkúıek 2012 7:31

Ǵasyrlar boıy jaýgershilik zamandardy bastan keshken qazaq halqy tynyshtyqtyń, beıbit ómirdiń qadirin jaqsy biledi. Men ózim Uly Otan soǵysy ardageriniń uly bolǵan soń, kishkentaıymyzdan soǵystyń tek qana qasiret ákeletinin estip óstik. Bizdiń ata-analarymyz tań atqanda da jáne kesh batqanda da, astyń basynda da árqashan «Elde tynyshtyq bolǵaı!» dep tilep otyratyn.

Bir ǵana HH ǵasyrdyń ózinde-aq nebir zulmattar boldy. Halqymyz birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystardyń zardabyn shekti, ulty­myz­dyń teń jartysy ashtyq pen sta­lındik qýǵyn-súrginniń qurbany boldy. Tek qazaq halqy ǵana emes, barsha qazaqstandyqtar da beıbit ómirdi qa­laı­dy. Kóptegen ult pen ulystar 1930-jyldardyń sońy men 1940-jyl­dardyń ortasynda týǵan jerlerinen eriksiz kóshirilip, Qazaqstanǵa áke­lin­gen bolatyn. Olar da soǵystyń qa­si­retin, ashtyq pen qýǵyn-súrginniń zo­ba­lańdaryn az kórgen joq. Sondaı qıyn kezde bizdiń jerimizge kelip, aman qalyp, qonaqjaı qazaq hal­qy­nyń qamqorlyǵyn kórgenderin aıtyp, únemi rızashylyqtaryn bildirip júr.
Uly Otan soǵysynan keıin elde beıbitshilik ornady jáne soǵys bol­ǵan joq desek te, qanshama urpaq atom jarylysynyń zardabyn tartty. Atap aıtqanda, beıbit halyq alpaýyt eki el – AQSh pen KSRO-nyń jantalasa qa­rýlanyp, ıadrolyq qarýdy synaqtan ót­kizýiniń qasiretti zardabyn bastan keshirdi.
1949 jyldyń 29 tamyzy kúni Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda alǵash ret atom bombasy synaqtan ót­kizildi. Keńes Odaǵynyń óz halqynan jasyryp jasaǵan ıadrolyq qarýlardy synaý kezeńi osylaı bastalǵan edi. Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda at­mos­feralyq, jer ústilik jáne jer as­ty­lyq áskerı jáne «beıbitshilik maq­satynda» delingen jeleýmen barlyǵy 500-deı synaqtar ótkizilgeni belgili. Sol kezeńde munyń barlyǵy jasyryn túrde ótkizilgen edi.
40 jyl ishinde qanshama urpaq qa­siret shekti deseńizshi?! Ár adam ja­ryq dúnıe esigin ashqanda, «Men kel­dim!» degendeı, ózine barsha jannyń nazaryn aýdartyp, aınalasyna qýa­nysh syılaıtyn bolsa, al Semeı óńi­rin­degi myńdaǵan sábı anasynyń qur­saǵynan múgedek bolyp týdy. Sol kezde qasirettiń qaıdan kelgenin bilmegen otbasylar qanshama?! О́zderine qol jumsaǵan jigitterdiń sany da az bol­ǵan joq. О́mir boıy besikte jatqan ja­rymjan balasynyń janynan shyǵa almaı, kún saıyn kóz jasy qurǵa­maǵan, júregi sherge tolǵan analardyń obaly kimge?! Polıgon qasireti halyq taǵdyrynda óshpes iz qaldyrdy.
1980-jyldardyń sońyna qaraı halyq ta barlyq zardaptardyń synaq aımaǵynan bolyp otyrǵanyn bile bas­tady. 1989 jylǵy 26 aqpanda asa kór­nekti aqyn, memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri Oljas Súleımenovtiń jetek­shi­ligimen «Nevada-Semeı» antı­ıadro­lyq qozǵalysy quryldy. Synaq aı­maǵyn jabýdy talap etken mıtıngiler uıymdastyryldy.
Al 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­den­ti Nursultan Nazarbaev «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» áıgili №409 Jarlyqqa qol qoı­dy. Bul memleketimizdiń, Elbasy­myz­dyń áli táýelsizdik almaı turyp jasa­ǵan batyl qadamy bolatyn. Adamzat balasyn álemde beıbitshilik ornatýǵa shaqyrý, ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kúres táýelsizdik jyldary júıeli júr­gizildi. Qazaqstannyń daýysyn álem jurtshylyǵy estidi jáne jan-jaqty qoldaýǵa ıe boldy.
Qazaqstannyń usynysy boıynsha Birikken Ulttar Uıymynyń uıǵary­my­men 29 tamyz – Iаdrolyq synaq­tarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp belgilendi. Sońǵy úsh jyl boıy bul kún dúnıe júziniń kóptegen elderinde atalyp ótýde. Al bıyl Qazaqstan osy eleýli kúnge oraı álem jurtshylyǵy nazar aýdarǵan shara ótkizdi. «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýsyz álemge» atty halyqaralyq konferensııaǵa dú­nıe júziniń 70-ten astam elinen delegattar kelip qatysty, jahandyq ma­- ń­yz­dy másele jóninde oı qozǵap, usy­nystaryn ortaǵa saldy.
Alǵashqy bolyp sóz alǵan Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz sózinde 1991 jyly Semeı synaq aımaǵyn jabý arqyly Qazaqstan bi­rin­shi bolyp ıadrolyq synaqtarǵa to­lyq jáne sózsiz tyıym salý aktisin, osyǵan oraı «aqyret kúniniń» qarýyn jetildirýdi toqtatýdy júzege asyr­ǵanyn málim etti. Elbasy álemdegi eń iri polıgondardyń biri bolǵan Semeı polıgonyn jaba otyryp, Qazaqstan «beıbitshilik epısentrine» aınaldy de­gen edi.
Elbasy kún tártibindegi másele bo­ıynsha álemde qalyptasyp otyrǵan jaǵ­daıǵa jan-jaqty toqtaldy. «Bi­rin­shiden, ázirshe ıadrolyq qarýdy taratpaý rejiminiń jan-jaqtylyǵyna qol jetkizilgen joq. «Jańa» ıadrolyq jáne keıbir «tabaldyryqtaǵy» elder tıisti kelisimnen shet qalyp otyr», – dedi N.Á.Nazarbaev. Prezıdenttiń aıtýynsha, ekinshiden, eki jyl buryn AQSh pen Reseı arasynda stra­te­gııa­lyq shabýyl qarýlaryn qysqartý úde­risin jandandyrǵan Parıj kelisimine qol qoıyldy. Alaıda, bul qadam resmı «ıadrolyq klýbtyń» qalǵan elde­ri­n­e úlgi bolǵan joq. Úshinshiden, ıadro­lyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly kelisim kúshine ene almaýda. Buǵan «tabaldyryq» tobyna jatatyn birneshe el ǵana aıaq baspaı tur. Bar­lyq elderdiń atsalysýynsyz osynaý kúrdeli máselelerdiń sheshilýi qıyn.
Sondaı-aq óz sózinde Elbasy ıadro­lyq energetıkanyń ulttyq baǵdar­la­ma­larynyń damýyn jahandyq baqy­laý máselesi rettelmegenin aıtty. Adamzat balasynyń beıbit ómiri úshin basty maqsat – ıadrolyq qarýsyz álem ornatý. Osy oraıda «Iаdrosyz álem bul – ıadrolyq energııany áskerı maq­sat­ta paıdalanýǵa tolyq tyıym salý degen sóz», dedi Nursultan Ábishuly.
Elbasy adamzatty ıadrolyq ózin ózi qurtý úreıinen aryltýdyń mańyz­dy­ly­ǵyna toqtaldy. Ol úshin N.Nazarbaev: «Barlyq ıadrolyq memleketterdiń qatysýymen, BUU qoldaýymen ázir­len­gen jáne qabyldanǵan Strate­gııalyq shabýyldaýshy qarý-jaraqty jappaı qysqartýdyń qadamdy jospary qajet. Birinshi kezekte ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salatyn kelisimniń kúshine enýine qol jetkizý mańyzdy», dedi. Qazaqstan basshysy álemdik qoǵamdastyq «ıadrolyq klýbtyń» bar­lyq músheleriniń ózderiniń atomdyq áskerı arsenaldaryn qysqartý jónin­de mindettemeler qabyldaýyna qol jet­kizýge quqyly dep esepteıtinin jetkizdi. Buryn sanaýly memle­ket­terdiń azamattary jappaı qyryp-joıa­tyn qarýdy damytýǵa umtylǵan alpa­ýyt elderge qarsylyq bildirip, mı­tın­gi­ler uıymdastyryp jatatyn edi. Al búgingi tańda ıadrolyq synaqtarǵa qarsy turý ıdeıasy álemdik deńgeıde qoldaýǵa ıe boldy.
BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Astanaǵa joldaǵan úndeý hatynda: «Men «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýsyz álemge» kon­ferensııasyn uıymdastyrǵan Qazaq­stanǵa, ásirese, osy eldiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa ıadrolyq qarý­syzdaný salasyndaǵy kóshbasshylyq qyzmeti úshin zor alǵysymdy bil­di­remin», – deı kelip: «Búginde ıadrolyq synaqtardyń kez kelgen túrine tyıym salatyn halyqaralyq kelisimdi kóp­tegen memleketter qoldap otyr. Alaıda, ol qujat áli de óz kúshine engen joq. Sondyqtan men halyqaralyq kelisimge qol qoımaǵan elderdi osy bastamaǵa qosylýǵa shaqyramyn. Men ózim bul memleketterdi kelistirip, ıadrolyq qarýsyzdaný isin ári qaraı jalǵastyratyn bolamyn», dep osy joldaǵy maqsatyn jarııa etti.
Halyqaralyq konferensııada sóz sóılegen sheteldik tanymal saıasatkerler, parlamentshiler ıadrolyq synaq­tarǵa qarsy turý ıdeıasyn kótergen jáne Semeı polıgonyn jaýyp, álem­degi 4-shi ıadrolyq áleýetten óz erki­men bas tartý jolyndaǵy erligi úshin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty Nobel syılyǵyna usy­ný týraly bastama kóterdi. Bul usy­nysty atalǵan forýmǵa qatysýshylar túgel qoldady.
Konferensııa jalpy otyrystan keıin birneshe seksııaǵa bólinip ótki­zildi, taqyryptar boıynsha talqy­laý­lar boldy. Sheteldik parlamentshiler de, saıasatkerler de óz oılaryn ortaǵa saldy. Sóz sóıleýshiler Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne álemde beıbitshilik ornatý jónindegi bastamalaryn tolyq qoldaıtyndaryn bil­dir­di. Demek, bul ıgi bastamanyń nátı­jesi ózin kóp kúttirmeıdi deýge tolyq negiz bar.
Osy basqosýda aqyn, tiltanýshy, saıasatker, ıadrolyq qarý-jaraqtardy jappaı qoldanýǵa qarsy turýshy qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń IýNESKO-daǵy turaqty ókili Oljas Súleımenov sóz sóılep, 1989 jyly ózi qurǵan «Nevada-Semeı» qoǵamdyq-saıası uıymnyń sol bir kezeńdegi atqar­ǵan qyzmeti týraly aıtyp ótti. Keńes dáýiri bolsa da, ıadrolyq ja­ry­lysqa qarsy halyqaralyq qozǵa­lys­tyń Semeı óńirinde jáne kóptegen shetelderde sherýler ótkizgeni anyq. «Sondaı jıyndarda oń qoldy alǵa sozyp, bes saýsaqty ashyp kórsetetinbiz. Ol – álemdegi bes iri synaq polıgonyna bes qurlyqtyń turǵyndary qarsy turýy kerek degen nıettiń belgisi», deı kelip, Oljas Omaruly Japonııada bolǵan mıtıngige birneshe myń adam jınalǵanyn, sóz sóılegenderdiń ishin­de Káripbek Kúıikov bolǵanyn eske aldy. Iаdrolyq jarylystyń zardabynan eki qolsyz dúnıege kelgen Kárip­bek sóz sóılegende júregi tolqymaǵan adam bolmaǵan eken. Ol óziniń Semeı synaq aımaǵy tóńireginde týyp, eki qolsyz qalǵanyn, sondyqtan ıadrolyq jarylysqa qolymen qarsylyq belgi­sin kórsete almaıtynyn aıtyp, jı­nal­ǵandarǵa ózi úshin qoldaryn kóterý jóninde ótinish bildirgende, Ortalyq alańǵa jınalǵan barlyq adam oryndarynan turyp, oń qoldaryn kótergen! Oljas Omaruly sol bir sáttiń umy­tylmastaı este qalǵanyn aıtty. Aqyn sózi konferensııaǵa jınal­ǵan­darǵa da úlken áser etti. Osy jıynǵa Káripbek Kúıikov te qatysyp, sóz sóıledi.
Aıta ketý kerek, ótken kezeń ishin­de Qazaqstan ıadrosyz álem ornatý jolyn­daǵy bastamalardy kóterýmen shektelgen joq, naqty qadamdar jasady. Halyqaralyq kelisimderdi zańmen negizdedi. Iаdrolyq qarýlanýǵa qarsy jáne beıbit ómirdi qorǵaý jónindegi kelisimderdi zań túrinde bekitýge Parlament Májilisiniń Halyqaralyq is­ter, qorǵanys jáne qaýipsizdik komı­teti de belsendi atsalysyp keledi. О́ıt­keni, barlyq halyqaralyq mańyz­dy qujattar osy komıtettiń qaraý­y­nan ótedi. Bul iske Májilis depýtat­ta­rynyń da úles qosyp otyrǵany anyq. Aldaǵy ýaqytta da álem qaýipsizdigin saqtaý, adamzatty qorǵaý maqsa­tyn­daǵy izgilikti ister atqaryla bermek. Bul iske atsalysý – barshamyzdyń azamattyq paryzymyz.

Úsengeldi MEDEÝOV,
Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi.