Keıde ońynan, keıde solynan soqqan zamana jeli bizdiń halyqty táýekeldiń jelqaıyǵyna qansha ret mingizdi eken. Sondaı bir myń ólip, myń tirilgen syn saǵatta halqynyń sóz bastaǵan shesheni, top bastaǵan kósemi Sáken edi.
Kúnderdiń kerýeni uzap, aılar alystap, jyldar jyljyp jatyr. Synaptaı syrǵyǵan ýaqyttyń óz aıtary bar. Qoǵam ózgerdi, zaman ózgerdi, adam ózgerdi. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty qalady» – dep burynǵylar beker aıtty deısiz be? Osy tusta ótkenge zerdeli tujyrym, ádil baǵa berý de halyqtyń aryna syn. Arzan oı, ústirt pikir jańsaq uǵymǵa jeteleıdi. Qansha zaman ózgerse de Sáken sekildi kúrdeli tulǵaǵa birjaqty kesim de, sheshim de aıtýǵa bolmaıdy. Úlken aqyn, daryndy ánshi-kompozıtor, talantty qoǵam jáne memleket qaıratkeri, bıik parasat ıesi, arly azamat. Sáken – halqynyń baqyty úshin basyn báıgege tikken bozdaq. Ol búgin de, erteń de solaı bolady. Sáken – eń aldymen halqynyń uly, ýaqyttyń perzenti.
«Bar jazam kúshtilermen
alysqanym,
Jyrtqanym sorly jurttyń
namystaryn.
Teńdikke nashar jurtty jetkizýge
Kóp jaýyz ulyqtarmen
qarysqanym»
– deıdi Sáken bir óleńinde. Osy joldarda onyń sezim dirili, jan syry, júrek lúpili bar.
Sákenniń ataǵy – máńgilik ataq. Nebári 43 jas qana ómir súrip, onyń ózin talas-tartysta, halqynyń baqyty úshin tolassyz kúreste ótkizgen Sáken aǵa, kóziniń tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalyp, halqynyń júregine berik uıalaǵan. Sol segiz qyrly, bir syrly sulý Sáken, daýylpaz Sáken, eline sińirgen eńbegimen de, qaıtalanbas dara tulǵasymen de, tirshiliktegi úlgi-ónegesimen de, artyna qaldyrǵan mol murasymen de, ekpindeı jarqyrap jıyrma birinshi ǵasyrǵa endi. Ol Sáken dańqy ǵasyrdan ǵasyrǵa jetti degen sóz.
Sákenniń aty, áni, sáni el aýzynda, qaıratkerligi halyq júreginde. Tarıhta, qazaq ómiriniń jylnamasynda mundaı ómirsheń tulǵa sanaýly-aq qana. Ol artyna, halqyna asyl mura qaldyryp, ketti. «Muralardyń eń qymbaty – sóz. Sóz kún shalmas qarańǵy kóńildi shalady. Kún jylytpas sýyq kóńildi jylytady. Asyly, adam da, nárse de tozady, joǵalady. Asyl sóz máńgi jasaıdy. Sáken maqsatyna týlaǵan tolqyndarmen alysa otyryp jetti» – dep tolǵanypty Sákenniń tustasy, asa iri jazýshy Ǵabıden Mustafın. Dáleldi de, ádemi aıtqan.
Sáken kókiregi oıaý qazaq balasy úshin qasıetti uǵymǵa aınalǵaly qashan? Bıyl «Qazaqtyń irileri, Abaıdyń inileri Sáken, Ilııas, Beıimbettiń» (K.Salyqov) týǵanyna 125 jyl. Álginde aıtqandaı, taǵdyry bir, tanymy ortaq, tuǵyry bıik tulǵalar jurttyń sanasyna Sáken, Ilııas, Beıimbet, ıakı Úsh Arys bolyp ornyqqan. Ol eshbir resmı buıryqsyz-aq, qazaq deıtin kıeli jurttyń arynyń aıdynyna, kóńiliniń kóline qonǵan qasterli qurmettiń belgisi.
«... Jas kúnińnen jaısań taı,
Uly dýda jarystyń.
«Tar joldarda» taısalmaı
Jaý qolynda alystyń.
Jaýǵa týdy týlatty,
«Asyǵyp tez attandyń».
Jurtyń jaýdy qıratyp,
Maıdan saıyn maqtandyń.
Alýan ásem kúımenen,
Ándettiń «Syr sandyǵyn».
Tátti oı, ótkir tilmenen
Keń dalany jardy úniń.
Qyzyl jeldeı gýletken,
Sózdi seniń qalamyń.
Uly uranǵa kúı shertken,
«Dombyrasy» dalanyń.
... Jyrlamasqa teńizdeı,
Qýanyshtyń shegi joq.
Ardaqtalǵan ózińdeı,
Qazaqta aqyn tegi joq» − dep aǵynan aqtarylady «Tulparǵa» degen óleńinde qazaq jyrynyń Qulageri Ilııas Jansúgirov. Aǵyndy Aqsýdaı aǵylyp tógilgen aqynnyń osy óleń joldarynan-aq Sákenniń shyn qadirine jetken jannyń oǵan degen ystyq yqylasyn ańǵarasyń.
Endi Beıimbet Maılınniń pikirine den qoıaıyq:
«...Kórkem sóz sheberi, seniń eńbegińmen jaqyn tanysqanym 17-jyldyń basy edi. Áli esimde, túngi aýyldyń tunshyqqan sarynyn sýrettegen bir shyǵarmań sol jyly «Abaı» jýrnalynyń eń aqtyq betine basylyp edi. «Abaı» jýrnalynyń sol sanynda basqa qandaı shyǵarmanyń basylǵany eshkimniń esinde joq shyǵar, biraq seniki umytylmastyq.
Seniń shyǵarmań mıllıondaǵan qazaq eńbekshilerine arnalǵan edi, eńbekshiler jurtshylyǵy sen sııaqty proletarıat jazýshysyn – óz jazýshysyn tanı aldy. Seniń shyǵarmań mıllıonnyń qazynasy boldy. Saǵan eliktep myńdaǵan jastar shyqty».
«Sáken aqyndyǵynyń zor qasıeti – shynshyldyǵy» – deıdi uly Muhtar Áýezov. «Onyń shyǵarmalaryna bitken sezimniń barlyǵy da aıqyn, ashyq. Tutas bilimdi, jotaly tulǵadan týatyn kórnekti bútindigi bar sezimder. Belgili shyǵarmalarynan óleńin, áńgimesin, poemasyn alsaq – barlyǵynda da súıýi men ashýy, yrzalyǵy men narazylyǵy, úmiti men kúdigi árqashan barynsha shyn sezimniń tolqyny bop bilinedi». («Qazaq ádebıeti», 1936, 12 shilde).
Sáken Seıfýllın barlyq janrda qalam terbedi.
Ol – qazaq ádebıetindegi «Tar jol, taıǵaq keshý» sekildi dúbirge toly dúnıeniń dúrmekti oqıǵalarynan quralǵan keń qulashty romannyń, «Kókshetaý» sekildi kórkem de shoqtyqty poemanyń avtory bolýynyń ózi Sáken esimin ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa arqalap aparar edi. Sáken esimi uǵymǵa ǵana emes, qazaq deıtin qasterli jurttyń jıyntyq beınesine aınalyp ketkendeı. Sákenniń dostarynyń biri, orystyń belgili qalamgeri Galına Serebrıakova: «... Qazaqstanda barlyǵy da shetsiz-sheksiz, ulan-ǵaıyr, qunarly jeri de, myńǵyrǵan maly da, taýsylmas qazynasy men arqyrap aqqan ózenderi de, eń bastysy – tabıǵat daryndy aıamaı bergen adamdary da – ǵajaıyp.
Men Sáken Seıfýllındi osy Qazaqstannyń kishkene bir bóligi dep uqtym. Jáne óz halqy men eline jan-tánimen berilgen úlken azamat ekenin bildim» dep tebirenedi.
Qazaqstannyń kishkene bir bóligi... Qandaı tamasha teńeý edi? Sákenmen tanys-bilistiginiń ózine keıin sor bolyp jabysaryn Galına sulý bildi me eken? Qaıran, zaman-aı, deseıshi.
Sáken – qaı jaǵynan alyp qarasań da bolmysy bólek, jaratylysy jalqy birtýar tulǵa. 1914 jylǵy Qazan qalasynda «О́tken kúnder» atty alǵashqy jyr jınaǵy jaryq kórgennen bastap onyń ǵumyry, qaıratkerlik joly, shyǵarmashylyq asýlary bári-bári jurtynyń kóz aldynda ótti. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis tusynda ol buqara halyq jaǵynda boldy. Sákenniń qaıratker tulǵa retinde qalyptasa bastaýy 1917 jylǵy Qazan tóńkerisimen tuspa-tus keledi. Keńes ókimetin ornatý kezeńinde aq gvardııashylardyń qolyna túsip, ataman Annekovtyń azap vagonynda, Kolchak túrmesinde azap pen qorlyq kórgen tustary qaıraty muqalmaı, jigeri jasymaı qaıraýdaǵy ustaranyń júzindeı almaǵaıyp zamannyń zobalańdarymen egeske túskendeı áserde qalasyń.
Jıyrmasynshy jyldary ol Qazaq keńestik respýblıkasynyń saıası-qoǵamdyq ómirine belsene aralasty. KazSIK-tiń múshesi, respýblıka halyq aǵartý komıssarynyń orynbasary, Qazaqstan halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy jáne taǵy basqa tolyp jatqan qoǵamdyq ister ǵasyr toǵysynda, eki túrli ıdeıa, eki dúnıe arasynda nar atandaı júk arqalaǵan Seıfollanyń Sákeniniń tuǵyryn bıiktete túsedi.
Sáken sekildi taǵdyrly talanttyń kez kelgen shyǵarmasy óz aldyna zerdelep, zertteýdi qajet etedi. Jaratylysynan qaıratker tulǵalar qashanda óz baǵytyn ózi aıqyndap, bolmysqa barlaý, bolashaqqa baǵdar jasaǵan. Onyń jańashyldyǵyn, ózgeshe izdenisterin túsingisi kelmegen, bolmasa qasaqana burmalaǵan pıǵyldar ol kezde de az bolmaǵan. Sákendi revolıýsıoner aqyn retinde zerttep, ǵylymı eńbek jazǵan kórnekti ǵalym E.Ysmaıylov aqynnyń keıbir shyǵarmalaryn kópe-kórneý burmalaýshylar bolǵanyn aıta kelip, sol kezdegi QazAPP basshylarynyń biri M.Qaıypnazarovtyń mynandaı pikirin keltiredi. «Sońǵy kezde basylyp shyqqan Sákenniń «Kókshetaýy» salt-sana jaǵynan baryp turǵan zııandy kitap. Aqsúıekter dáýirin jyrlaıdy. Qazirgi Kókshetaýdaǵy jańa sosıaldy qatynasty aıtpaıdy». Mine, aqynǵa degen óktem saıasattyń kózqarasy. Qaı zamanda da bıliktiń bıshigi shyn aqynnyń mańdaıyn da, mańaıyn da osyp ótken. Álgindeı pikirlerdi estigen Sákenniń et júregi ezilmedi, jany kúızelmedi deısiz be?
Qazaq ádebıetiniń kózi tiri abyz aqsaqaly, akademık Serik Qırabaev «Sáken týraly jańa sóz» («Qazaq ádebıeti», №38, 23 qyrkúıek 1994 jyl) maqalasynda: «Sáken revolıýsııanyń qyzyl týyn kóterip ádebıetke kelgende, Qazaqstanda onymen qatar turar adam bolmaıtyn. Jalǵyzdyǵyna qaramastan, ol jańa ádebıettiń uranshysy boldy, onyń jas kadrlaryn tárbıelep, olarǵa baǵyt siltedi. Eńbekterimen jáne jańa qurylǵan jas kúshterdi jınap, jańa ádebıettiń negizin qalady, qabyrǵasyn turǵyzdy, aıaǵynan tik qoıdy. Muny qazaq ádebıeti zertteýshileriniń bári aıtqan, moıyndaǵan. Tarıhı bul baǵaǵa eshkim talaspaıdy» dep túıindi sóz aıtady.
Sákenniń 100 jyldyq mereıtoıy kezinde jazylǵan «Sákenniń tarıhtaǵy orny haqynda» maqalasynda kórnekti sákentanýshy, professor Tursynbek Kákishev: «... Sonymen keńes qulady, partııa tarady, kommýnıstik ıdeologııa mansuqtalyp jatyr. Tarıhtaǵy jańa bet − keńes zamany degenniń serkesi de, erkesi de, jyrshysy da, jarshysy da bolǵan Sákendi qaıtemiz? Onyń tarıhtaǵy orny qaısy? Qandaı isin qadirlep, qandaı isin mansuqtaımyz?»
Osydan shırek ǵasyr buryn Tursynbek Kákishulynyń aýzymen aıtylǵan osy saýal áli de kún tártibinen túsken joq.
Sáken sekildi taǵdyrly tulǵaǵa jańa ýaqyt, jańa urpaqtyń kózimen qaraý kerek. Onyń esimin ulyqtaý, eńbekterin basqasha saralaý – tek mereıtoılar kezinde ótkiziletin shara bolmaýǵa tıis. Sákenge qandaı da bir baǵa bererde sol ýaqyttaǵy qazaq qoǵamynyń saıası ómirin eskerip, tarıh tarazysyna salmasa bolmaıdy.
Sákenniń mereıtoı jyly kezinde aıtar oıdyń bir parasy osy edi. О́rkeni óskir órkenıetti eldiń órenderi Seıfollanyń Sákeniniń atyna da, zatyna da shań túsirmeı keler kúnderdiń kósh-kerýeninde de júrek túkpinde jarqyratyp saqtaýǵa tıis.
Sebebi, ańyz Sáken, abyz Sáken, aqyn Sáken – meniń halqymnyń RÝHY!
Ǵalym Jaılybaı,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,
«Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory
