Shaǵyn jáne orta bıznes álemdegi barlyq damyǵan elderdiń ekonomıkasynyń negizgi irgetasy. Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jylǵy halyqqa Joldaýynda ShOB-ti qazaqstandyq ekonomıka órkendeýiniń negizi dep ataǵan bolatyn. Mamandardyń pikirinshe, ShOB qyzmetin qoldaý azamattardyń ál-aýqatynyń artýyna aparady, óıtkeni bul sektor jańa jumys oryndaryn qurýǵa jol ashady jáne kásipkerlerlikti damytýǵa serpin beredi. Kóptegen kásipkerler otandyq tájirıbede bıznes qyzmetindegi oılastyrylmaǵan jáne tıimsiz zańnamalyq shekteýler sıpatyndaǵy qarama-qarsy úrdisterdiń beleń alýyna narazy.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi birqatar shekteý sharalary men tyıymdardy qarastyratyn «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Jańa Kodeksti ázirlep, kópshiliktiń talqysyna usynǵan edi. Qaýymdastyqtyń esebi boıynsha, osy sheshimge baılanysty sóreler men sórelerdi qaıta jabdyqtaýǵa jumsalatyn ortasha shyǵyndar árbir saýda núktesi úshin 180 myń teńgeden bastalady. Bul kóptegen shaǵyn dúkender men olardy basqaratyn ShOB ókilderi úshin aýyrlyq týdyrýy múmkin. Qazaqstannyń saýda kásiporyndary Qaýymdastyǵyndaǵylar mundaı sheshimder dúkenderdiń bir bóligin jabady nemese temeki ónimderin zańsyz satýdy jalǵastyrýǵa túrtki bolady dep qaýiptenedi. Aıta ketý kerek, shaǵyn saýda núkteleriniń tabysy kem degende 25%-ǵa temeki ónimderiniń satylymyna táýeldi.
Nursadyq Ábishev, Qazaqstannyń saýda kásiporyndary Qaýymdastyǵynyń prezıdenti: «Bıznestiń shyǵyndaryn esepteý qajet, kásipkerlerge qandaı da bir jańashyldyqtardy usyna otyryp, aǵymdaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıdy esepke alý oryndy, sondaı-aq munyń bolashaqta shaǵyn jáne orta bızneske qalaı áser etetinin eskerý kerek. Talaptar únemi ózgerýde, al kásipkerler bir jabdyqqa qarajat jumsap jatqanda, ol kereksiz bolyp qalady, sebebi olardan dúkenge basqa jabdyqty ornalastyrý talap etiledi. Saıyp kelgende, osynyń barlyǵy kásipkerlerdiń tasada qalyp qoıýyna ákep soqtyrady – bıýdjet budan salyqpen tolyqpaıdy, odan temeki shegý azaımaıdy, al saýda núkteleri men shaǵyn kásipkerlerdiń sany aıtarlyqtaı qysqarady».
Jibek Ájibaeva, Qazaqstannyń saýda kásiporyndary Qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti: «Temekini ashyq taratýǵa tyıym salýdyń halyq arasynda shylym shegýdiń tómendeýine áser etetini týraly derekter joqtyń qasy. Bul osy praktıkany kezinde engizgen Kanada, Irlandııa, Avstralııa, Fınlıandııanyń tájirıbesin rastaıdy. Biraq bólshek saýda oryndarynda temekini ashyq ornalastyrýǵa tyıym salý kontrabandalyq jáne kontrafaktilik temeki ónimderin satýǵa yqpal etýi múmkin degen derekter bar. Mysaly, 2014 jyly temekini ashyq ornalastyrýǵa tyıym salynǵannan keıin, kórshi Reseıde AS Nielsen bedeldi halyqaralyq agenttiginiń málimetteri boıynsha, temeki ónimderin zańsyz satý 2013 jylǵy 19,3%-dan 2016 jyly 28,3%-ǵa deıin ósti».
Basqa elderdiń tájirıbesi mundaı tyıym salý sharalary temeki shegýshilerdiń sanyn qysqartpaıtynyn kórsetken. Saýda kásiporyndary Qaýymdastyǵy shylymqorlyq máselesiniń sheshilý joldaryn salaýatty ómir saltyn nasıhattaýdy kúsheıtý men óskeleń urpaqpen tárbıe jumysyn júrgizýden bastaý kerek dep esepteıdi.
Qoǵam belsendileri jańa Kodeks boıynsha kelesi tyńdaýlar úshin óz usynystaryn daıyndap ta úlgergen. Bul jańalyqtarǵa túbegeıli qarsy ekendikterin jetkizgen olar: «densaýlyq saqtaý máselelerin sheshýde otandyq ekonomıkanyń lokomotıvine aınalyp úlgermegen shaǵyn jáne orta bıznesti túpkilikti tunshyqtyryp almaýymyz qajet» – dep alańdaýly.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
