Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń taıaýda ótken alqa májilisinde osyǵan anyq kózim jetti. Sońǵy bir jyldyń ózinde osynshama qyrýar sharýanyń atqarylǵan kóńilim súısindi. Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly jyl qorytyndysyna arnalǵan baıandamasynda mándi de maǵynaly oılardy, atqarylǵan nátıjeli isterdi ortaǵa saldy. Bardy bar dep barshamyzdyń aldymyzda tigisin jatqyzyp jaıyp saldy.
«Jaqsyny kórmek úshin», deıdi qazaq. Ata-babadan arqaýyn úzbeı, mura bop kele jatqan asyl dúnıelerimizdi almas qylyshtaı jarqyratyp kórsetýge arnalǵan «Túrki áleminiń genezısi», «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly», «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» jobalarynyń iske asyryla bastaǵany kóńil qýantty. Tarıhı-mádenı muralarymyzdy kúlli dúnıege nasıhattaýda «National Geographic», «BBC World news», «Discovery», «Viasat History» jáne basqa álemdik jetekshi arnalarmen birlese Qazaqstannyń kıeli nysandary týraly ótken jyly «Kúltegin. Jańa kózqaras», «Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Aısha bıbi keseneleri», «Kóshpendiler jeri» jáne basqa da tolyq metrajdy derekti fılmder sıkly jaryq kórip, bıyl «Botaı», «Táńirlik kúntizbe», «Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa» atty serııalar jáne taǵy basqalary shyǵarylýda eken. Budan bólek, AQSh-tyń, Ulybrıtanııanyń, Japonııanyń, Italııanyń, Fransııanyń, Aýstrııanyń, Qytaıdyń jetekshi murajaılaryndaǵy Altyn adamnyń álemdik sherýi nátıjesinde ǵylymı-zertteý fılmderi men Altyn jaýynger týraly tolyq metrajdy anımasııalyq fılmder kórermenniń kózaıymyna aınalǵan.
Babadan qalǵan murany saqtap, áldılep, álpeshtemeseń erteńgi urpaqqa jetpeı qalýy múmkin. Mınıstrlik sony qaperde ustap «Bozoq», «Botaı» jáne «Saraıshyq» 3 respýblıkalyq qoryq murajaıyn ashyp, alǵash ret «Ulytaý», «Otyrar», «Tańbaly» qoryq murajaılarynda sapar ortalyqtarynyń qurylysy bastaldy.
Elbasynyń qasıetti Túrkistan qalasyna oblys ortalyǵy mártebesin berýi bárimizdi erekshe sezimge bóledi. Sonyń nátıjesinde «Áziret-Sultan» mýzeı-qoryǵyn IýNESKO-nyń biregeı eskertkishi retinde qalpyna keltirý jospary bekitilgeninen habardar boldyq. Endi bul jobanyń negizinde bizdiń kıeli quthanamyz ejelgi rımdik Pompeı qalasynyń mýzeıi, Osman ımperııasynyń «Topkapy» saraıy, Ierýsalım qalasy sııaqty álem eskertkishteriniń deńgeıine kóterilmek. Halqymyzda «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» degen sóz bar. Kezinde handar, sultandar men bıler eldiń qamyn, sharýanyń jaıyn oılastyratyn, halyqtyń taǵdyryn sheshetin bul qasterli oryn keremet qalashyq bolǵan. Sol Kúltóbe qalashyǵy qaıta jańǵyrtylmaq. Onda Qoja Ahmet Iаsaýı dáýirindegi ǵımarattar jáne Ábilmámbet hannyń qystaǵyn qalpyna keltirý kózdelgen. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń HI-HII ǵasyrdaǵy Qylýetin, Shillehanasyn, HV ǵasyrdaǵy ortaǵasyrlyq shyǵys monshasyn, Rábııa Sultan Begim, Esim han kesenelerin qaıta qalpyna keltirý josparlanǵan. Arystanbek Muhamedıulynyń aıtýynsha, 2023 jylǵa qaraı Túrkistanǵa keletin týrısterdiń sany 5 mln-nan asa adamdy quraıtyn bolady, olardyń kelý ýaqyty da 3 saǵattan 4-5 kúnge deıin ulǵaıady. Munyń ózi barymyzdy baǵalaýdyń jáne týrızm arqyly eldiń yrys-nesibesin eseleýdiń joly dep bilemin.
Kez kelgen ulttyń rýhanı bıiktigi máýeli mádenıetimen jáne óreli ónerimen ólshenedi. Arystanbek Muhamedıuly osy mınıstrliktiń tizginin qolǵa alǵaly beri ónerimizde erekshe órleý kezeńi bastalǵanyn moıyndaýymyz kerek. О́tken jyly Elbasy Jarlyǵymen alǵash ret Ádebıet pen óner salasyndaǵy Memlekettik syılyq búkil shyǵarmashylyq ujymǵa, ıaǵnı «Astana Opera» teatryna «Abaı» ulttyq opera qoıylymy úshin berildi. О́tken jyldyń qarasha aıynda alǵash ret qazaq tilindegi «Abaı» operasy operanyń otany Italııada, álemdegi eń bedeldi teatrlardyń biri Genýıa qalasyndaǵy «Karlo Fılıche» teatrynda álemdik kórermenge jarqyn tabyspen usynyldy. Spektakl orasan zor anshlagqa ıe boldy, barlyq bılet kúni buryn satylyp ketti, teatr ujymy halyqaralyq deńgeıde keńinen tanyldy.
Qasıetti qara dombyra bizdiń arymyz, abyroıymyz, kıemiz. El Prezıdentiniń Jarlyǵymen shildeniń alǵashqy jeksenbisi «Dombyra kúni» etip bekitilýi elimizdegi eleýli oqıǵaǵa aınaldy. Bul kúni Astanada Elbasynyń qatysýymen «Qazaq eli» monýmentiniń alańynda 2 myńnan asa dombyrashy bir mezgilde «Adaı», «Balbyraýyn», «Saryarqa» kúılerin oryndady. Osy bir uly oqıǵada mınıstrden bastap barlyq óner sańlaqtarynyń kúı tartýy dalany tebirentip jibergendeı bolyp edi. Taǵylymdy shara barlyq qalalar men aýyldarda qoldaý tapty. Bul kún jaqsy dástúrge aınalaryna jáne dombyrashylar sany jyl saıyn arta túsetinine senimdimin.
Ulttyq kınomyz da erekshe bıikterge órleýde. Bıyl Memleket basshysy elimizdiń tarıhyndaǵy alǵashqy «Kınematografııa týraly» Zańǵa qol qoıdy. Barlyq kınoqaýymdastyq pen qazaqstandyqtar úshin bul tarıhı oqıǵa der edim. Búkil álemde kıno óneriniń urpaq tárbıesine yqpal etetinin biz bárimiz jaqsy bilemiz. Sońǵy on jyl ishinde kórsetiletin ulttyq kınonyń úlesi 10 esege ósken eken. Al bul orasan zor serpin. Kórermen joǵary baǵalaǵan, álemdegi bedeldi kınofestıvaldarda kózge túsken kóptegen biregeı aýqymdy ulttyq týyndylar túsirildi. Eń aldymen, ulttyq kınonyń álemdik kıno naryǵyna shyǵýyna múmkindik berdi.
Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda belgilengen mindetterdi oryndaý aıasynda mınıstrlik «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasy», «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobalaryn jan-jaqty iske asyrýmen qatar, qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi tapsyrmany oıdaǵydaı atqarýda. Alǵashynda bul jumys Bilim jáne ǵylym mınıstrligine berilgenin bilemiz. Alaıda, álipbıge qatysty eki nusqa da halyq arasynda kóp talqylandy. Birinshi nusqa dıgraf jáne ekinshi nusqa apostrof qoldaý taba qoımady. Atalǵan jumysty uıymdastyrý, úılestirý jáne júıeleýde birshama qıyndyq týdy. Sondyqtan bul tarıhı jaýapkershilikti atqarý Mádenıet jáne sport mınıstrligine tapsyryldy. Alǵash ret jetekshi til mamandary jınalǵan «Til-qazyna» Ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy quryldy. Eldiń basyn biriktirip, halyqtyń pikiri eskerildi. Álipbıdiń úshinshi nusqasy ázirlenip, kópshilik arasynda qoldaý tapty. Osydan keıin jumystyń erekshe qarqyny arta bastady.
Memleket basshysynyń «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyǵyna 2018 jylǵy 19 aqpanda ózgeris engizildi. Álipbıdiń jańa nusqasy jańasha tynys alyp, ómirimizge keńinen jol tartyp keledi. Úkimet janyndaǵy Ulttyq komıssııada 2018 jyly 6 jeltoqsan kúni «Jańa álipbı negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleri» biraýyzdan maquldandy.
Kúni-túni ǵylymı-tájirıbelik jumystar júrgizilgenin jurtshylyq jaqsy biledi. Osy jumystardyń nátıjesi dep ózim tusaýkeserinde bolyp, aǵalyq aq batamdy bergen latyn grafıkasynda jaryq kórgen alǵashqy «Til-Qazyna» aqparattyq-tanymdyq gazetin atap óter edim. Dıktanttyń mátini tikeleı efırde «Qazaq radıosy», «Shalqar» radıolarynda berilip, oǵan 2 mıllıonnan astam azamattyń qatysýy úlken serpilis ákeldi. Búginde jastardy jańa jazý reformasyna úıretýde aqparattyq tehnologııalardyń máni zor. Sondyqtan jas urpaqtyń jańa álipbıdi tez ári tıimdi meńgerýine jol ashatyn «Qazlatyn.kz» (Qazlatyn.kz), «Tilqural.kz» (Tilqural.kz), «Sozdikqor.kz» (Sózdikqor.kz) sııaqty ulttyq portaldardyń iske qosylýy súıinishti jaıt.
Qazaqstannyń TMD men Baltyq jaǵalaýy elderi arasynda Phenchhanda ótken XIII qysqy Olımpııa oıyndaryna Reseıden keıin eń kóp lısenzııa jınaǵany bárimizdi qýantty.
Sporttyń frıstaıl túri oıyndary tarıhynda Qazaqstan úshin alǵashqy olımpıadalyq qola júldeni tamasha sportshy Iýlııa Galysheva jeńip aldy. Sondaı-aq shańǵy jarysy boıynsha birinshi altyn medaldy paralımpıadalyq sportshy Aleksandr Kolıadın ıelendi. Halqymyzdyń ataqty boksshylarynyń ónerine de tántimiz. Danııar Eleýsinov, Jánibek Álimhanuly, Meıirim Nursultanov, Álı Ahmetov, Ferýza Sháripova, Sadrıddın Ahmetov álemdik arenada kásibı boksty abyroımen tanystyryp, álem jankúıerlerin rıza qylyp júrgen talanttarymyz.
Alqa májilisinde taǵy bir súısingen salam – týrızmniń de erekshe qarqynmen damı bastaǵany áńgime boldy. Jalpy adam balasy ǵumyrynda jańa nárseni kórsem, bilsem dep ómir súredi. Atam qazaq «atyń barda jer tany jelip júrip, asyń barda el tany berip júrip» dep beker aıtpaǵan. Qazaqstannyń artyqshylyǵy onyń sátti geosaıası ornalasýy. Bizdiń bilýimizshe, qazaqtyń uly dalasy 4-5 saǵattyq ushý radıýsynda búgingi tańda álemdegi negizgi týrıstik aǵyndardy qalyptastyrýshy, Taıaý Shyǵystyń iri elderi, Reseı, Qytaı, Iran, Úndistan ornalasqan. Tek Úndistannyń ózinen jyl saıyn 22 mln Qytaıdan – 130 mln, Reseıden 37 mln týrıst sapar shegedi eken. О́tken jyly jappaı halyqaralyq týrısterdi tartý úshin teńdessiz qadamdar jasalypty. Aldymen, elimizdiń aýmaǵyna vızasyz kirýge quqyǵy bar memleketterdiń tizimi tólem qabileti bar saıası damyǵan jáne álemniń turaqty 64 elimen keńeıtilipti. Úndistan men Qytaı azamattary úshin 72 saǵattyq vızasyz tranzıt engizildi – munyń el ekonomıkasyna jalpy áseri 1 mıllıon AQSh dollarynan astam qarjyny quraıdy. Baıtaq dalamyzdyń bári injý-marjan. Aıshyqty Astanadan bastap, kókjelekti Býrabaı, tolqyny shýlaǵan Kaspıı, aıdyndy Alakól – Qazaqstan týrızminiń keleshegi. Osylardyń bári bizdiń baǵa jetpes baılyǵymyz.
Biz tarıhy jańǵyryp, mádenıeti máýelep, tili túlep, óneri órge basyp kele jatqan jasampaz ultpyz. Bul − Elbasynyń eren erligi men onyń janynda júrgen eleýli azamattardyń erekshe eńbeginiń jemisi.
Myrzataı JOLDASBEKOV
