Dúbirge toly dúnıe

Juma, 16 qarasha 2012 7:21

О́rkenıetke qarsy dinniń qadiri ketedi

Taǵy da órkenıetke qarsy taǵylyq bir áreket bastalǵandaı – mysyrlyq salafıtterdiń bir kósemi sheıh Mýrgan Sálem ál-Goharı Egıpettiń beınesine aınalǵan ataqty Gızadaǵy pıramıdalar men sfınksti joıýǵa shaqyrdy.

Árıne, olar sondaı úndeý tas­tady eken dep, álemdik ǵaja­ıyptardyń basynda turǵan uly eskertkishterge qaýip tóndi deýge de bolmas, buǵan Egıpet úkimeti jol bere qoımas deısiń. Sóıtse de, bulardan bárin kútýge bol­ǵandaı. Oǵan mysal da bar. Osydan biraz jyl buryn Aýǵans­tandaǵy «Talıban» taǵylary Bamıandaǵy álemdegi biregeı taýdy qashap jasalǵan Býdda statýıasyn jaryp jibergeni belgili.

Juma, 16 qarasha 2012 7:21

О́rkenıetke qarsy dinniń qadiri ketedi

Taǵy da órkenıetke qarsy taǵylyq bir áreket bastalǵandaı – mysyrlyq salafıtterdiń bir kósemi sheıh Mýrgan Sálem ál-Goharı Egıpettiń beınesine aınalǵan ataqty Gızadaǵy pıramıdalar men sfınksti joıýǵa shaqyrdy.

Árıne, olar sondaı úndeý tas­tady eken dep, álemdik ǵaja­ıyptardyń basynda turǵan uly eskertkishterge qaýip tóndi deýge de bolmas, buǵan Egıpet úkimeti jol bere qoımas deısiń. Sóıtse de, bulardan bárin kútýge bol­ǵandaı. Oǵan mysal da bar. Osydan biraz jyl buryn Aýǵans­tandaǵy «Talıban» taǵylary Bamıandaǵy álemdegi biregeı taýdy qashap jasalǵan Býdda statýıasyn jaryp jibergeni belgili. Sol taǵylyq árekette búgingi taǵy­lyqtyń bastamashysy ál-Goharı de qatysqany anyqtalyp otyr.

Salafıtter kóseminiń paıymdaýynsha, halyq qadirlep, basyna baratyn eskertkishterdiń bar­lyǵy putqa tabynýshylyq kóri­nisi eken. Ál-Goharı bylaı deıdi: «Alla Muhammed paıǵambarǵa mundaı puttardy joıýdy bu­ıyr­ǵan. Jaratýshyǵa qulshylyq etý ornyna jurt baratyn búkil Egı­pettegi qaptaǵan eskertkishterdi biz joıýymyz kerek». Radıkaldy ıslamıstiń bul tujyrymynyń burystyǵyn dáleldep jatýdyń ózi artyq ekeni daýsyz. Álemdik órkenıetke, onyń uly eskertkish­terine Muhammed paıǵambary­myzdy qarsy qoıǵysy keletin­derdiń áreketin kúpirlik desek jón bolar.

Jalpy, ıslam áleminde ásire radıkaldy ıslamısterdiń áreket­teri aıyptalady. Sóz bolyp otyrǵan salafıtter kósemi sheıh Mýrgan Sálem ál-Goharıdi de Egıpettiń burynǵy basshylyǵy ómirlik túrmede otyrý jazasyna kesken bolatyn. Keshegi revolıýsııa dúrmeginiń arqasynda atyshýly radıkal da bostandyqqa shyǵyp, endi qara nıetterin júzege asyrýǵa kirisip otyr.

Buǵan deıin de salafıtter Mysyrdaǵy barlyq ejelgi egı­pettik tarıh eskertkishterin qur­tý týraly talaı ret másele kó­tergen. Árıne, Egıpettiń buryn­ǵy úkimeti mundaı taǵylyq sha­qyrýǵa qulaq aspaǵany óz aldyna, olardy qýdalaýǵa da alǵan. Ol da zańdy edi. Sol eskert­kishter eldiń álemdik órkenıettiń basynda turǵanyna kýá bolýmen qatar, jer júzinen týrısterdi shaqyryp, eldiń búgingi urpaǵyna da ekonomıkalyq paıdasyn tı­gizip keldi. Eldiń qazirgi úkimeti de salafıtterdiń jolyn keser dep úmittenýimiz sodan.

О́zderindegi dinı radıkaldyq elementtermen kúresti Egıpet úkimeti oılastyra jatar, biraq bul basqalarǵa da oı salýǵa tıis-aý deısiń. Salafıtterdiń izderi barlyq jerden de ańǵarylyp qa­lady. Zırattarǵa tıisý faktileri bizde de kezdesip jatady. Al eli­mizdiń tarıhymen, ádet-ǵurpy­men jalǵasyp kele jatqan áýlıe-ámbıelerge qurmet kórsetý dás­tú­rimizdi ashyq aıyptaıtyndar da tabylyp otyr. О́zderinshe qur­met tek bir Allaǵa degendi alǵa tosyp, eldiń dástúrin aıaq-asty etkisi keledi. Al ómirine ımandy arqaý etken áýlıe-taqýalarǵa qurmet naǵyz ımandy is ekenin estirte aıta almaı, kibirtikteıtinimiz de bar. Sonda sol salafıtter batyldana túsedi. Al olardy aıyp­taýdyń da, qu­ryqtaýdyń da kezi áldeqashan kelgen.

Radıkaldy ıslamıstermen kú­res – ıslam dinimizdiń tazalyǵy úshin kúres. Naǵyz ımandy din eshqashanda órkenıetke qarsy bolmaǵan.

Qurama Shtattarǵa kirgisi keletinder kóp

Pýerto-Rıko araldyq memleketinde ótken referendýmda halyqtyń basym kópshiligi eldiń Amerıka Qurama Shtattary memleketiniń quramyna kirýin jaqtap daýys berdi.

Kirýdi qalaıdy ekensiń, kele ǵoı dep otyrǵan AQSh joq. Bul araldyq memlekettiń ózine bas­shylyq-qamqorlyq jasap otyr­ǵan alyp derjavanyń quramyna 51-shi shtat bolyp qosylýdy sóz etkenine de biraz bolǵan. Buǵan deıin de bul jóninde tórt ret referendým ótipti. Al memleketke basqa eldi, aýmaqty qabyldaý máselesin AQSh Senaty ǵana sheshedi.

Endi Pýerto-Rıkonyń ózine keleıik. Anyqtamalyqtarǵa qa­ra­saq, «Pýerto-Rıko yntymaq­tas­tyǵy AQSh-tyń ákimshilik-aýmaq­tyq birligi quqyndaǵy ózin ózi basqaratyn aýmaq» bolyp tabylady. AQSh-pen baılanys­ty­lyǵy – azamattyǵy, valıýtasy, qor­ǵanysy ortaq. Memleket basshysy – AQSh prezıdenti. Joǵar­ǵy zań bıligi – AQSh Kongresine tıesili.

Sonda AQSh-tyń quramyna kirmegende, nesi qaldy deýge de bolar. Biraq ishki tártibi bólek. О́zderiniń konstıtýsııasy bar. Ishki basqarý Pýerto-Rıkonyń Zańdyq jınalysynyń bıliginde. Úkimet basshysy – gýbernator. Mınıstrler kabınetin sol Zań­dyq jınalystyń kelisimimen gýbernator taǵaıyndaıdy. Ishki bıýdjetin ózderi belgilep, ekonomıkasyn da ózderi basqarady. AQSh-qa jaltaqtamaıdy, tikeleı onyń ekonomıkalyq qamqorly­ǵynda emes. AQSh prezıdentin saılaýǵa da qatyspaıdy.

Degende, ortaq nárseleri kóp eken, quramyna qabyldaı salmaı ma degen suraq ta týady. AQSh-tan biraz qashyq, bir araldaǵy memleket degenge, AQSh-tyń bir shtaty Gavaıı da jer túbindegi bir araldarda, ony da eldiń quramyna engizgen. Kóptegen el óziniń jerin qalaı da kóbeıt­kenge qumar. Sol úshin tipti soǵysyp jatady. AQSh nege ony óz quramyna qabyldaı qoımaı­dy? Jalpy, AQSh-tyń quramyna kirgisi keletin elder az emes.

Osy jerde mynadaı eski saıası anekdot eske túsedi. Keshegi álem kapıtalıstik jáne sosıa­lıstik bolyp bólingen zamanda KSRO AQSh-ty jeńe ala ma degen suraq qoıylady. Jeńedi, deıdi bir bilgir. Bul úshin KSRO AQSh-qa qarsy soǵys ashýy kerek. Sonda kúshi basym AQSh jeńip shyqqanmen, jeńilgen KSRO-nyń halqyn asyraımyn dep, tıtyqtap, álsirep, kúıreıdi. Sonda jeńip ala qoıasyń, deıdi. Sol aıtqandaı, bir eldi basyp alyp, nemese onyń «qalaýymen» ony quramyna kirgizgenmen, el kúsheımeıdi. Basyna sol eldi asy­raý degen úlken taýqymetti jamap alady.

AQSh Senatynyń Pýerto-Rıko qalaýyna elpeńdep jaýap bermeı otyrǵany sodan. Biraq AQSh prezıdenti Barak Obamanyń bu­dan burynyraq pýertorıkolyq­tardyń tańdaýyna qurmetpen qaraıtynyn aıtqany bar. Kim biledi, ortaq nárseleri kóp eldi qosyp alýy da múmkin. Biraq eki eldiń damý deńgeıi jer men kókteı. 4 mıllıondaı halqy bar Pýerto-Rıkony asyraý ońaıǵa soq­paıdy. Bul óz eliniń halqyna qııanat. Olardyń jasaǵan ıgiligin basqaǵa bere salý jón emes.

Jalpy, órkenıetti el basqa eldi, onyń jerin basyp alýǵa qushtar emes. Otarlaý saıasaty – ótkenniń isi. О́tken ǵasyrda otar­shyldyqtyń kúıregeni sodan. Qa­zirgi kezde de keıbir elderdiń basqanyń jerine kóz suǵyn qa­daýy – ótken taǵylyq saıasattyń sarqynshaǵy.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».