Dendegen dert

Beısenbi, 19 sáýir 2012 8:12

Mine, búkil dúnıe júzi, sonyń ishinde kapıtalıstik óndiris­tiń alǵashqy otany bolyp tabylatyn Batys elderi álemdi sharpyp alǵan daǵdarys saldarynan tuıyqqa tirelip turǵan kezde, bizdiń Qazaqstanymyz óziniń damý qarqynyn joǵaltpaı alǵa basyp keledi. Qazir Qazaqstandy óziniń alǵa qoıǵan áleýmettik baǵdarlamalaryn tolyq oryndap otyrǵan birden-bir el dep aıtýǵa bolady.

Beısenbi, 19 sáýir 2012 8:12

Mine, búkil dúnıe júzi, sonyń ishinde kapıtalıstik óndiris­tiń alǵashqy otany bolyp tabylatyn Batys elderi álemdi sharpyp alǵan daǵdarys saldarynan tuıyqqa tirelip turǵan kezde, bizdiń Qazaqstanymyz óziniń damý qarqynyn joǵaltpaı alǵa basyp keledi. Qazir Qazaqstandy óziniń alǵa qoıǵan áleýmettik baǵdarlamalaryn tolyq oryndap otyrǵan birden-bir el dep aıtýǵa bolady.

Munyń syry nede? Árıne, ol uzaq áńgime. Onyń shet jaǵasyn biz jazyp ta jatyrmyz. Birqatar sarapshylar qazirgi kúni Batys elderi­niń aıaǵyna tusaý salyp turǵan burynnan qa­lyp­tasyp qalǵan qaryz problemalary dese, ekinshi bir sarapshylar odan da tereńirek ketip, Batys­taǵy qazirgi daǵdarysty qarjy kapıta­lızmi­niń kúıreýiniń basyna, jalpy, osy júıe­niń «aqqý ánine», ıaǵnı sońǵy ánine balap otyr. Munyń da sebep-saldary joq emes sekildi.

Burynyraq ýaqyttarda ekonomıkalyq daǵ­darys jekelegen elder aınalasynda óris alyp, ári ketkende belgili bir óńirlerdi qamtıtyn. Qazir bul qubylystyń bir óńirdi sharpyp baryp ekinshi bir óńirge aýysýy, sóıtip búkil álemdi keze bastaýy baıqalady. Osy turǵydan alǵanda adamzat sońǵy 10-15 jyldan beri daǵ­darys qaýpinen kóz ashpaı keledi dese de bolady. Máselen, osydan biraz jyl buryn Ońtús­tik-Shyǵys Azııa elderiniń ekonomıkasyn tura­la­typ ketken osy dert 2008-2009 jyldary AQSh-ta jańa tegeýrindi ekpinmen bas kótergen edi. Onyń qyzýy sál salqyndaı túsken sátte, endi mine, eýroaımaq elderin órtteı sharpı bas­tady. Onyń ekpini de asa qatty. «Eýroaımaq ortaq valıýtaǵa birikken el retinde ómir súrip qala ala ma, qala almaı ma?» degen suraq kún tártibine shyǵyp otyr. Onyń ústine qazirgi kúni osy óńir elderinde bolyp jatqan jaǵ­daı­dyń basqa óńirlerdiń de tizesin dirildete bas­ta­ǵandyǵy seziledi. Máselen, osy ýaqytqa deıin syr bermeı kelgen, damý qarqyny 10 paıyzdyq deńgeıden tómendemegen Qytaı ekonomıka­sy­nyń taıaý bolashaǵy týraly sarapshylar boljamy da jaqsy bolmaı tur. Osy eldiń Mem­l­e­ket­tik aqparattyq ortalyǵy ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda Qytaı ishki jalpy óniminiń ósimi 8,5 paıyzdy quraıdy dep málimdese, álem elderi ekonomıkalarynyń damýyna aýyq-aýyq bilikti baǵa berip, boljam jasap otyratyn Ha­lyq­aralyq valıýta qory ústimizdegi jyly bul eldiń damý deńgeıi 8,2 paıyzdan aspaıdy degen qorytyndy túıdi. Al basqa da keıbir halyq­ara­lyq sarapshylar Qytaıdyń bıylǵy jyly damý kórsetkishi 7-7,5 paıyzdyq damýmen tu­ıyq­talady degen de kúdik aıtty. Osy ýaqytqa deıin syr bermeı kele jatqan alyp ekonomıka týraly boljam osylaı bolǵanda, daǵdarys órtine jıi sharpylyp turǵan batystyq aldyń­ǵy qatarly ekonomıkalar týraly qaýip-qater budan da kúshtirek.

Jýyqta ǵana bolyp ótken Davostaǵy bas­qosý álemdik deńgeıde sóz sóıleıtin saıası qaı­rat­kerler men ekonomıst ǵalymdardyń, sarap­shy­lardyń kóńiline qatty alań kirip otyr­ǵan­dyǵyn taǵy bir dáleldep berdi. Olar «daǵ­da­rys­tyń uly kóshi», ıaǵnı bul derttiń bir kezeń­nen ekinshi kezeńge kedergisiz ótip, búkil álemdi sharlaı bas­taýy týraly aıtýǵa kiristi. Osy forýmnyń at­qarý­shy dırektory Klaýs Shvab­tyń ózi bola­shaq­qa qara bult tóndire sóıledi. «2012 jyl – biz úshin asa mańyzdy. Biz dál osy jyly eýroaı­maq­ta daǵdarystyń budan ári órshýine jol bermeýge tıistimiz. Osy rette men bizdiń bolashaǵymyzdyń kúreskerleri jas ur­paq­tyń daýysyn estigim keler edi. Al olardyń ózin qazirgi kúni qalyń, kúrdeli problemalar shyrmaı bastady. Onyń eń qaýiptisi – ju­my­s­syzdyq. Bizge kem degende 6 mıllıon jumys ornyn qurý qajet. Bul – ári áleýmettik, ári saıası másele», dedi.

Halyqaralyq valıýta qorynyń atqarýshy dırektory Krıstın Lagardtyń aıtýynsha, eý­ro­aımaqtaǵy jaǵdaı jaqsarar emes. Osy óńir­degi kóptegen damyǵan elderdiń jıyntyq qa­ry­zy shamadan tym asyp ketti. Osyǵan oraı Ha­lyqaralyq valıýta qory qaryz daǵ­da­ry­sy­nyń ekpinin basyp, Eýroodaqtaǵy jaǵdaıdy retke keltirý úshin álemniń úlken elderinen 500 mıllıard dollardy qosymsha bólýdi sura­ǵan. Alaıda, AQSh, Qytaı, Japonııa sııaqty ále­ýetti elder ózderiniń mundaı qadamǵa áli daıyn emes ekendigin sezdirdi. Osyǵan oraı Krıstın Lagard Davos forýmyndaǵy óz sózin­de eger álemdik qaýymdastyq resessııanyń aldyn alý úshin tıimdi áreket etpeıtin bolsa, onda búkilálemdik ekonomıka daǵdarys tuńǵıy­ǵy­na batatyndyǵyn, al onyń áseri AQSh-taǵy 30-jyldardaǵy «uly kúızelisten» kem bolmaı­tyn­dyǵyn» málimdedi. «Bizge dál qazirgi sáttiń aıqyndaýshy sát ekendigin uǵýdyń mańyzy óte zor. Bul jerde áńgime jekelegen eldi nemese óńirdi aman saqtap qalý týraly bolyp otyrǵan joq. Búkil álemdi ekonomıkalyq tuńǵıyqtan aman saqtap qalý týraly bolyp otyr. AQSh-ta 30-jyldardyń basyndaǵy áreketsizdik pen ora­lym­syzdyq jáne qatań ıdeologııalyq ustanym aqyr aıaǵynda osy elge uly kúızelistiń dendeı enýine jol ashqan bolatyn. Bul jolǵy jaǵdaı da dál sondaı», dedi.

Halyqaralyq valıýta qory Eýropadaǵy bas­talý ústindegi resessııanyń dúnıe dıdaryna tıgizetin yqpalyn óziniń burynǵy boljamynan qaraǵanda neǵurlym salmaqtyraq baǵalap, álem­dik ekonomıkanyń ústimizdegi jylǵy damýy jó­nin­degi boljamdy kórsetkishterin tómendete tústi. Onyń burynǵy, ıaǵnı ótken jyldyń qyr­kúıek aıyndaǵy boljamy boıynsha, álemdik ekonomıkanyń 2012 jylǵy damý deńgeıi 4 pa­ıyzdy quraıdy dep eseptelse, endi ol 3,3 pa­ıyz­ǵa tómendetilip otyr. Sol sııaqty buryn Eý­roodaqtyń damý deńgeıi 1,1 paıyz bolady dep eseptelse, endi ol, kerisinshe, ótken jylǵy kór­setkishine qaraǵanda 0,5 paıyzǵa quldy­raı­dy dep boljanýda. Eýropada jaǵdaıy tómen­deı túse­tin elder qatarynda Grekııa, Italııa, Ispanııa jáne taǵy basqa da birqatar elder bar.

Endi osy elderdiń jaǵdaıyna jekeleı toqtala keteıik.

Eýroodaq daǵdarysynyń Grekııadan bastalyp ketkendigi belgili. Jalpy, Grekııany ba­tys­tyq demokratııa men órkenıettiń otany dep aıtýǵa ábden bolady. Grekııanyń osydan myń­daǵan jyl burynǵy gúldengen dáýiri áli kúnge deıin ańyz bolyp aıtylady. Alǵashqy grek fılosoftarynyń adamzatqa qaldyrǵan asyl sózderi, oı-muralary ǵalymdardyń zertteý nysandarynan eshbir túsken emes. Mine, osyndaı eldiń zaman óte kele ekinshi bir qyrynan boı kórsetip, batystyq daǵdarystyń basty oshaǵy­na aınalýy oılantpaı turmaıdy. Keıbir sarap­shylardyń paıymdaýynsha, Grekııa álemdegi alǵashqy bankrot el atanýy da ǵajap emes. Qazirgi oqıǵalardyń órbý barysy qaıda aparyp soǵatyny áli de bolsa belgisiz jaǵdaıda qalyp keledi.

Grekııanyń daǵdarysqa urynýyna basty sebep bolyp otyrǵan jaǵdaılardyń biri, halyq­ara­lyq sarapshylardyń paıymdaýynsha, ol el­diń shet memleketter men halyqaralyq qor­lar aldyndaǵy qaryzynyń shekten tys artýy bolyp otyr. О́tken 2009 jyldyń ózinde ǵana bul el jaǵdaıynyń aýyrlyǵyna baılanysty 80 mıllıard eýroǵa jýyq qaryz alǵan. Bul qaryz­dyń ózi onyń ishki jalpy óniminiń 30 paıyzyn quraıdy. Jýyqta eldiń jalpy qaryzy 360 mıl­lıard eýroǵa jetkendigi málim boldy. Ekin­shi jaqtan bıýdjet tapshylyǵynyń máselesi de el eńsesin túsirip barady. Ol eýroaımaq bo­ıynsha rekordtyq kórsetkishke jetip, eldiń ishki jalpy óniminiń 13 paıyzyn qurap otyr.

Eýroaımaq elderiniń basshylary qaryz berer aldynda Grekııaǵa birqatar aýyr sharttar qoıdy. Endi bul el jalaqy men zeınetaqyny, járdemaqyny barynsha qysqartyp, azdan da, kópten de únemdeýge kiristi. Biraq buǵan halyq narazylyq tanytyp, jıi-jıi ereýilderge shyǵýda. Ereýilge shyqqanymen, odan eshqandaı paıda joqtyǵy, jaǵdaı bulaı sozyla berse, kezindegi gúldengen memlekettiń bir-aq sáttiń ishinde qurdymnyń quryǵyna túsetindigi málim. Osyny uqqan ereýil uıymdastyrýshy Grekııa­nyń kásiptik odaǵy úkimetpen kelisimge kelip, Germanııa, Fransııa men Halyqaralyq valıýta qory basshylarynyń qoıǵan sharttaryn oryn­daýǵa májbúr boldy.

Eýroodaqqa múshe elderdiń arasynda jaǵ­daıy aýyr bolyp otyrǵan taǵy bir el – Ispanııa. Bul eldegi qazirgi jumyssyzdar sany 5 mıllıon adamnan asqan. Munyń ózi árbir 4 adam­nyń biri jumyssyz ekendigin kórsetedi. Mundaǵy neǵurlym zardap shekken salalardyń biri – qyzmet kórsetý salasy. Eldegi týrızm jaq­sy jetilgen óńirlerdiń biri – Andalýsııada ju­myssyzdyq deńgeıi 30 paıyzǵa deıin kóteril­gen. Katalonııadaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas. Bul óńirler buryn Ispanııadaǵy neǵurlym halyq turmysy jaqsy óńirler qatarynda atalatyn. Tipti, osy jaǵdaıǵa baılanysty Ispanııadan bólek ketip, avtonomııa qurmaq oılary da bolǵan. Al qazirgi jaǵdaı tek týrızm salasyna ǵana súıenip, ómir súrý múmkin emesti­gin, bul salanyń daǵdarys shyrmaýyna túsýge neǵurlym beıim ekendigin kórsetip berdi.

Sarapshylar Ispanııadaǵy ekonomıkany ınvestısııalaý deńgeıiniń de quldyraǵandyǵyn aıtyp otyr. Halyqaralyq valıýta qorynyń boljamy boıynsha, bul kórsetkish bıylǵy jyly 10,3 paıyzǵa deıin tómendeı túspek. 2013 jyly da osy jaǵdaı jalǵasýy múmkin.

Sarapshylardyń atap kórsetkenindeı, bul eldiń de túbine jetip otyrǵan másele jaqsy ómirdiń qyzyǵyn meılinshe qyzyqtaý, bar men joqtyń arasyn ekshemeı, qaryzben kún keshý bolyp otyr. Munda memlekettik qaryzdyń kólemi ishki jalpy ónimniń 67 paıyzyna deıin jetken. Bıýdjet tapshylyǵy 8 paıyzdan asyp túsken. El úkimetiniń basshylyǵy endi ony 2012 jyly 4,3 paıyzǵa deıin shektep, 2013 jyly jalpyeýropalyq standart 3 paıyzdyq shamaǵa jetkizý jóninde ýáde berip otyr.

Árıne, Ispanııa – kúsh-múmkindigi mol úl­ken el. Eýropadaǵy baıyrǵy tarıhy bar, damý deńgeıi joǵary memleketterdiń biri. Sondyq­tan birqatar sarapshylar onyń daǵdarys qury­ǵynan sytylyp shyǵatyndyǵyna kóp kúmán keltirmeıdi. Bárin de Eýroodaqtyń jalpy jaǵdaıymen baılanystyrady.

Batys áleminde daǵdarys tuńǵıyǵyna mal­tyq­qan elderdiń aldyńǵy qatarynda Portýgalııa tur. Portýgalııa halqynyń sany jóninen shaǵyn el bolǵanymen, kapıtalıstik qarym-qatynastar alǵash bastalǵan tusta Eýropadaǵy teńiz derjavasy atanǵan tarıhy myǵym el. HV ǵasyr­dan bastaý alǵan osy tarıh onyń búgingi kúnine de áser etip kele jatyr desek, artyq aıtqan­dyq emes. Bar bolǵany 10 mıllıon adamdy quraıtyn portýgal tilinde qazirgi kúni álem­dik úsh qurlyqtyń – Eýrazııanyń, Afrıkanyń, Ońtústik Amerıkanyń 200 mıllıonnan astam adamy sóıleıtindigi sonyń bir jaqsy dáleli.

Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, Portýga­lııa­daǵy daǵdarystyń alǵashqy sheti 2009 jyly osy eldegi troskııshil-maoshyl bloktyń parlament saılaýynda 10 paıyzdyq daýysqa ıe bolýynan bastalǵan. Bul eldiń basty zań shyǵarýshy organyndaǵy saıası kıkiljińdi kú­sheı­tip, elge kelip jatqan ınvestısııa kóle­mi­niń azaıýyna yqpal etti. Investorlar 2009 jylǵy el bıýdjetindegi shyǵyndardyń artýyna óz narazylyqtaryn bildirdi. Bıýdjet tap­shy­ly­ǵy ishki jalpy ónimniń 9,3 paıyzyn qurady.

Jaǵdaıdyń nasharlaǵandyǵy eldegi baǵaly qaǵazdar satý jónindegi ótkiziletin aýksıondardan kórinis berdi. Memlekettik oblıgasııalar men eldegi iri kompanııalardyń baǵaly qaǵazdarynyń quny quldyraı bastady. Eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa jaýap beretin mınıstr Horhe Lakaonyń aıtýynsha, parlamentte bastalyp ketken saıası daý-damaı aqyr aıaǵynda úkimettiń eldi basqarý qabiletiniń tómendeýine alyp keldi. «Qazir kún tártibine Por­týgalııa­nyń memleket retindegi ómir súrýine senim bildirý máselesin qoıý ǵana qalyp otyr», dedi ol parlamenttegi sózinde.

Portýgalııanyń memlekettik qaryzy jónin­de táýekeldi bildiretin nesıelik-defolttyq kórset­kishi 2 aqpan kúni 28 bazıstik pýnktke kóterilip, rekordtyq jaǵdaı 222 deńgeılik kór­setkishke deıin jetti. Osyǵan oraı, el premer-mınıstri Joze Sokrates óziniń ots­tavkaǵa ketý nıeti bar ekenin bildirip te qaldy. Munyń negizgi sebebi retinde ol óziniń parlamentte eldi basqarýǵa, qatań jaǵdaıdaǵy eko­nomıkalyq sharalardy en­gizýge jetkilikti dá­rejede quqyqqa ıe bola al­maǵandyǵymen túsindirgen.

Birqatar sarapshylardyń pikirinshe, Portýgalııa Eýroodaq kómegine súıenbeı, osyndaǵy Halyqaralyq valıýta qory, Eýropalyq orta­lyq bank sekildi iri qarjy uıymdarynyń nesıe­sin almaı, óz betimen tyǵyryqtan shyǵa almaıdy. Sondyqtan da mamandar halyqara­lyq uıymdardyń kómegine júginetin kelesi el Portýgalııa bolady dep esepteıdi.

Eýropalyq daǵdarystyń aýyr soqqysy Ir­landııanyń jaǵdaıyn da kúızeltip ketken bolatyn. Irlandııa daǵdarysqa deıin Eýropa­daǵy eń jaqsy qarqynmen damyp kele jatqan el edi. Munda Amerıkadan, Eýropanyń birqatar al­dyńǵy qatarly elderinen, keıinnen Qytaıdan ınvestısııanyń aǵyndy túrde quıylýyna baılanysty jumys oryndary birinen keıin biri ashylyp, halyqtyń ál-aýqaty tez kóterildi. Buǵan shamasy, Irlandııanyń ońasha aralda ornalasýy, ekologııalyq jaǵdaıynyń álem bo­ıynsha alǵanda aldyńǵy qatarda bolýy kóp áser etken. Sóıtip, halyqaralyq ınvestısııa­nyń nátı­jesinde tez kóterilgen Irlandııanyń óz basy da halyqaralyq jaǵdaıǵa barynsha táýel­di bola túsken. О́ıtkeni, ekonomıkasynyń basym bóligi sheteldik rynoktarǵa negizdelgen. Mine, osy jaǵdaı, «túıeni jel shaıqasa, eshkini aspannan izde» degendeı, shaǵyn eldiń jaǵ­daıyna birden áser etti. Halyqaralyq rynokta, sonyń ishin­de Irlandııa­nyń irgesinde tur­ǵan Eýropa rynogynda jaǵ­­daı nasharlap edi, Irlandııa eko­no­mıkasy da bir­den sylq ete tústi. Jal­py, qarjy kapıtalızmi­niń qazirgi aýrýy ábden meńdep alǵan batys­tyq ekonomı­ka­nyń oınamaly sıpatyn, eń aldymen, osy Irlandııa ekonomıkasynan baıqaýǵa bolatyndaı. Sondyqtan da birqatar sarapshylar bul eldiń qazirgi jaǵ­daıyn jalpy kapıta­lızm­niń ortaq daǵdarysyna, sońǵy jyldary tipten jıi­lep ketken daýasyz dertine balap otyr.

Jalpy, batystyq memleketterdiń qaı-qaı­sy­syn alyp qarasaq ta, tek Germanııa, Fınlıandııa, Fransııa sekildi qýatty ekonomıkalardy qos­pa­ǵan­da, basqalarynyń jaǵdaıy máz emes se­kildi. Mu­ny Eýropada osy ýaqytqa deıin myǵym eko­no­mı­kalardyń qa­ta­rynda atalyp kel­gen elderdiń biri Italııa jaǵ­­da­ıy­­na qarap-aq ańǵarýǵa bolatyndaı.

Bul eldiń basqalardan bir ereksheligi – onyń alyptyǵy. Ekonomıkalyq qýaty jóninen Italııa Eýropada Germanııa men Fransııadan keıingi úshinshi oryn alady. Sondyqtan onyń ekonomıkasyn, eger alda-jalda defolt jaǵ­daıy ornyǵatyn bolsa, qutqaryp qalý tipten qıyndyqqa túspek. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, Italııa daǵdaryspen kúres sharalaryn kú­sheıtip jatqanymen, ázirge olardyń tıim­diligi baıqalmaı otyr.

Máselen, bul el 2020 jyly Rımde ótýge tıis Olımpıadadan bas tartty. Bul jaıynda Italııanyń premer-mınıstri Marıo Montı málimdedi. Onyń aıtýynsha, mundaǵy negizgi sebep eldegi qarjy jaǵdaıynyń nasharlaýyna baılanysty bolyp otyr. «О́tkir qarjy daǵ­darysynyń qarsańynda úkimet salyq tóleý­shilerdiń aqshasyn mundaı jobalarǵa shasha almaıdy», dep málimdedi ol. Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, Rımde ótýge tıis Olımpıadany uıymdastyrý úshin 12,5 mıllıard dol­larǵa jýyq memlekettik ınvestısııa qajet bolady eken. О́ziniń basqa jyrtyqtaryn bútindeı almaı otyrǵan Italııa úshin mundaı qarjy tabý tym qıynǵa túspek. Osy rette 2020 jylǵy Olımpıadany ótkizýge Italııamen qatar Ázer­baıjan, Túrkııa, Ispanııa, Japonııa, Katar el­deriniń de úmitker retinde tirkelgendigi belgili. Olımpıada ótkizý quqy endi osy elderdiń qaı­sysyna buıyrmaq? Ony Halyqaralyq olım­pııalyq komıtet 2013 jyly naqty aıqyn­daıtyn bolady. Al Italııa týraly aıtarymyz, bul eldiń daǵdarysqa qarsy uıymdastyryp jat­qan sharalarynyń tıimsiz bolatyn sebebi, mem­lekettiń moınyna alyp otyrǵan áleýmettik shy­ǵyn­darynyń tym kólemdi ekendigi. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, mundaǵy parlament depýtattary men premer-mınıstrdiń alyp otyr­ǵan jalaqylary basqa Eýropa el­derimen salys­tyrǵanda áldeqaıda artyq kórinedi.

Sonymen, qazirgi kúni Eýropa elderin, ásirese, eýroaımaqty daǵdarys bulty kernep tur. Sonyń ishinde jumyssyzdyq problemasy aldyńǵy qatarda tur. Al jumyssyz adam – qaýipti adam. Ol kez kelgen eldegi áleýmettik silkinistiń belsendi qatysýshysyna aınalady.

Máselen, Eýropada sońǵy kezderi adamdar­dyń kóshege shyǵýy beleń alyp otyrǵandyǵy belgili. Osyndaı dertten saqtaný úshin birinshi kezekte burynǵy jumys oryndaryn saqtaı otyryp, jańa jumys oryndaryn ashý Eýropa úshin asa mańyzdy, kún tártibinde turǵan birinshi mindet bolyp otyr. Biraq, dál qazirgi kúni onyń aıqyn tásilderi men amaldary tabyla qoıǵan joq. Eýropanyń jekelegen elderin barǵan saıyn qarjy qaryzy basyp barady.

Búkil álem boıynsha jaǵdaıdyń kúrdelene túsýi Qazaqstan úshin de keri yqpal etetindigi aıqyn. О́ıtkeni, bizdiń elimiz qazirdiń ózinde búkilálemdik qoǵamdastyqtyń qaı jaǵynan alyp qarasaq ta belsendi múshesine aınalǵan. Biz halyqaralyq rynoktarǵa kómirsýtegi shı­ki­zatyn, metall men astyq saýdalaý ústindemiz. Álemde daǵdarys beleń alǵan jaǵdaıda el­derdiń satyp alý qabileti tómendep, osydan baryp bizdiń strategııalyq taýarlarymyzdyń baǵa­sy da arzandaı túsetindigi belgili. Demek, bizdiń elimiz úshin de dál qazirgi ýaqytta jaǵ­daı birshama jaqsy, ekonomıkamyzdyń damýy turaqty bolyp otyrǵanymen, kúlli álemdi sharpı bastaǵan daǵdarysqa tyńǵylyqty ázir­lik kerek. Muny óziniń jýyqtaǵy Joldaýynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev myq­tap eskertti.

«О́tken 2011 jyly el ekonomıkasy 7,5 paıyz­ǵa ósti. Ishki jalpy ónim jan basyna shaqqanda 11 myń dollardan asty. Buryn satylyp ketken aktıvterdiń birqatar mańyzdy bóligi memleket menshigine qaıtaryldy. Endi «Bogatyr», «Qarashyǵanaq», «Qashaǵan» ken oryndary men ENRC, «Qazaqmys» kompanııa­lary­nyń basym aktıvteri memleket ıeliginde bolady. Kezinde men mynadaı jaǵdaılarǵa baılanysty satyp jatyrmyz, qazir jekeshe­len­dirý kerek, ýaqyty kelgende qaıtaramyz dep aıtyp edim. Mine, endi bári qaıtarylýda. Bar­lyq aksııalar paketi Qazaqstanda. Endi ózimiz barlyǵyna yq­pal jasaıtyn bolamyz. Qazaq­stan halqy bir­tu­tas, birligi myzǵymas kemel elge aınaldy. Degen­men, biz kúrmeýi qıyn, qaı­shylyǵy mol al­maǵaıyp zamanda ómir súrý­demiz. Boljanǵan jahandyq daǵdarys qaýpi shyndyqqa aınalyp kele jatqanyn kórip otyrsyzdar. Sarapshy­lar­dyń pikirinshe, jańa álem­dik daǵdarys bes-alty jylǵa sozylýy múmkin. Bizdiń mindetimiz – ekonomıkany osy synaqqa daıyndaý, ony árta­rap­tandyrýdy jalǵastyrý bolyp tabylady», dedi.

Jalpy, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynyń bir ereksheligi osy álemdi sharpyp kele jatqan daǵdaryspen kúrestiń basty baǵyttary men amaldaryn kórsetip bergendigi boldy. Joldaýda on mindetti alǵa tartqan Elbasy sonyń eń birinshi mindeti retinde Úkimetke jumyspen qamtýdyń jańa strategııasyn bıylǵy jyldan bastap el kóleminde jappaı júzege asyrýǵa kirisýdi tapsyrdy. Iаǵnı, Joldaý qazirgi álemdi kernep otyrǵan kúrdeli problemany el ishinde eńserý maqsatyn kózdep, búkilálemdik jaǵ­daı­ǵa oraılas jasalǵan. Bizdiń oıymyzsha, bul Elbasynyń bıylǵy Joldaýynyń basty sıpaty bolyp tabylady.

Qazaqstan ekonomıkasynyń osy ýaqytqa de­ıin­gi damý qarqyny, osy qarqyndylyqtan týyn­daǵan áleýmettik jaǵdaıdyń jyldan-jylǵa jaq­sara túsýi adamdardyń biraz bóligin joldaýlardy oqyǵan kezde olardan ózderiniń jeke basyna jaqsylyq kútýge daǵdylandyrǵan edi. Qalypta­syp qalǵan bul qubylysty «Joldaýdan jylma-jylǵy dámetý» dep atasaq ta artyq emes. Bul jolǵy Joldaýda «ana áleý­met­tik toptyń jalaqy­syn ulǵaıtaıyq, myna áleýmettik toptyń jár­dem­aqysyn kóbeıteıik» degendeı, ataýly tapsyrmalar bolǵan joq. Onyń esesine bul Joldaýda búkil qazaqstandyqtarǵa ortaq máseleler qam­tyl­ǵan. Ekonomıkany nyǵaıtýdyń, onyń áleýe­tin arttyrý­dyń basty joldary kórsetilgen. Al munyń qaıyry burynǵy joldaýlardan eshbir kem bolmaıtyndyǵy aqıqat.

Elbasy osyǵan oraı Úkimetke daǵdarystyń Qazaqstanǵa tıgizer áserin elep-eksheı otyryp, birneshe nusqalar boıynsha jumys isteýdiń aldyn ala ssenarıılerin ázirleýdi tapsyrdy. Jaman aıtpaı, jaqsy joq. Daǵdarystyń Qazaq­stanǵa qandaı áser etetindigi bizge ázirge belgi­siz. Myna aýmaly-tókpeli zamanda, búkil dúnıe dúrbeleńge túsip turǵan shaqta aldaǵy ýaqyttan bárin de kútýge bolady. Sonyń tek jamandyǵy az, jaqsylyǵy mol bolsa eken. Árıne, ol úshin eń aldymen bereke-birlik, tártip pen óz mem­leketińe degen senim, «Sen de bir kirpish dúnıe­ge, ketigin tap ta bar, qalan», dep Abaı atamyz aıtqandaı, jurtshylyq bolyp qolǵa alyp jatqan iske jaqsy nıet qajet demekpiz.

Eýropalyq daǵdarystyń arty qaıda aparyp soǵatyny ázirge belgisiz. Eýroodaq basshy­larynyń qazirgi kúni jasap jatqan aıla-amaldary júzege asyp, daǵdarystan sytylyp ketse jaqsy-aq. Onyń jaǵymdy áseri barlyq elderge sezilýi tıis. Al eger Eýropalyq odaq daǵda­rys quryǵynan shyǵa almaı, sonyń saldarymen osydan ondaǵan jyl buryn ǵana qurylǵan eýroaımaq ydyraıtyn bolsa, bul búkil adam­zatqa qaterli. Onda bul kapıtalızmniń jalpy kúıreýine ulasýy da múmkin. Qoǵamdy mundaı jaǵdaıǵa áleýmettik shıelenister men silki­nis­ter ákelip tireıtin bolady.

Mine, osyndaı jaǵdaıda burynǵy Keńes odaǵynan qalǵan sosıalızmniń basty qaǵıdat­taryn bizdiń elimizde saqtap qalýǵa qol jetkiz­gen Elbasynyń kóregendigine amalsyz súı­si­ne­siz. Bizde qazir jalpyǵa ortaq bilim tegin. Jo­ǵary oqý oryndarynyń jumystary memle­ket­tik grant arqyly uıymdastyrylyp, bilim qýǵan jastar úshin ol da tegin bolyp otyr. Ony aıtasyz, qazir Qazaqstan jastary «Bola­shaq» baǵ­dar­lamasy arqyly shet memleket­ter­diń eń al­dyń­ǵy qatarly oqý oryndarynda memleket kúshi­men oqyp jatyr. Halyqtyń densaýlyq jaǵ­daıy da barǵan saıyn jaqsaryp, kóptegen emhanalar ústi-ústine turǵyzylýda. Sport alań­dary men ǵımarattary ashylýda. Kóp­tegen em túrleri halyq úshin tegin kórsetiledi. Mine, osy­nyń barlyǵyna biz ekonomıkamyzdyń qol jet­kiz­gen jetistikteri arqyly kelip otyrmyz. Eko­no­mıkalyq qýattylyq nátıjesinde daǵdarys­tan qysylmaı shyǵatynymyzǵa senim mol.

Suńǵat ÁLIPBAI.