Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev álemdik bılik dástúrinde bolmaǵan erekshe úrdis jasady: Qazaqstan halqyna úndeý jasaý arqyly Qazaqstan Prezıdenti ókilettigin toqtatatyny týraly jarııa etti. Shynynda, tulǵa esebinde mundaı sheshimdi qabyldaý da jáne ony halyqqa jarııa etý de ońaı emes edi. Al mundaı málimdemeni estý, Elbasynyń komandasy, barsha jurtshylyq úshin kútpegen jaı bolatyn.
О́zi dúnıege ákelip jas baladaı mápelep jetkizgen egemen el, táýelsiz Qazaqstandy eń alǵashqy kúnderinen bastap alǵa súırep ákele jatqan memleket, mine, táýelsizdiginiń 28 jyldyǵyn atap ótpekshi. Elbasymyzdyń Qazaqstannyń egemendik alyp, táýelsiz memleket bolýyn burynnan-aq, keńestik kezeńde qyzmet etip júrgen kezinde armandaǵany, júreginiń túkpirindegi eń asyl muraty bolǵany belgili.
Sebebi sonaý keńestik ımperııa dáýirinde, Qazaq keńestik sosıalıstik respýblıkasynyń basshysy retinde joǵary laýazymda bolsa da, táýelsiz emes kezde memlekettiń jan-jaqty damýy, álemdik qaýymdastyqqa kirýi, moıyndalýy, mádenıetiniń, tiliniń órkendeýi tolyqqandy bolmaıtynyn Elbasy tereń túsingen bolatyn. Sondyqtan da egemendiktiń alǵashqy kúnderinen-aq Elbasy Qazaqstan memleketin álemdik qaýymdastyqqa kirgizip, Qazaqstandy dúnıe júzine tanytýda erekshe ról atqardy.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin keńestik dáýirden qalǵan memleketterdiń birdeı startpen óz betterinshe damýy bastalyp, onyń ondaǵan jyldar túrli jyldamdyqta, qıly sapada bolǵandyǵyn búkil álem kórip otyr. Osylardyń arasynan oza shaýyp, ultaralyq, dinaralyq qaqtyǵyssyz, naryqtyq ekonomıkany sátti ıgere otyryp, respýblıkany halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndaǵan deńgeıge shyǵarý eń talantty degen memleket basshylarynyń ekeýiniń biriniń qolynan kele bermeıtin jaǵdaı.
Qazaqstan álemde bolyp jatqan ekonomıkalyq quldyraýlardyń, qarjy daǵdarystarynyń barlyǵynan da Elbasynyń basshylyǵymen sátti shyǵa aldy. Prezıdent ótken kezeńder ishinde tek ekonomıkaǵa ǵana kóńil bólip qoımaı, Qazaqstannyń syrtqy, ishki saıasatyn, bilimi men ǵylymyn, rýhanııatyn damytýda teńdessiz jumystar atqardy. Ol tereń bilimdi, ozyq mádenıetti meńgergen el bolmaı, álemge tanylý jáne alǵa jyljý bolmaıtynyn naqty bildi. Jáne osy erekshelikterdi qazaqtyń ózindik ádet-ǵuryp, salt-sana, dástúrlerimen baıyta otyryp, bul turǵyda da jańa qazaqstandyq model jasady deýge bolady.
Ásirese bul turǵyda sońǵy jyldary Elbasy qalamynan shyqqan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» maqalalarynyń orny erekshe. Túsingen adamǵa bul maqalalar Elbasynyń uzaq jyldar boıy, keńestik kezeńnen bastap júrek túbinde saqtap kele jatqan, qazaq halqy bolashaqqa qalaı barady, qaı jolmen júredi, qandaı qundylyqtaryn saqtaıdy, ol qanshalyqty mádenıetti, bilimdi jáne óziniń ulttyq rýhyn saqtaı alǵan qoǵam bolady degen tolǵanystarynyń jıyntyǵyndaı. Osynyń barlyǵyn jipke tizgendeı jeke-jeke taldap, baǵdarlama retinde usynǵan.
Qazaqstan XVIII ǵasyrdan bastap jan-jaqtan túrli ulttar aǵylyp kelip, ornalasa bastaǵan aýmaqqa aınaldy. Ár ǵasyrdyń túrli kezeńderinde túrli tarıhı, saıası, halyqaralyq jaǵdaılarǵa baılanysty alýan etnostardyń kelip ornalasýy beleń aldy. Otarlandyrý, ujymdastyrý, Uly Otan soǵysy, tyń ıgerý sııaqty aýyr kezeńderde keń-baıtaq jerimizden pana tapqan halyqtar jergilikti halyqtyń qaıyrymdylyǵy men qamqorlyǵy arqasynda ornyǵyp, sińisip ketti.
Qazaqstandaı orasan zor aýmaqta túrli ult ókilderin yntymaq pen birlikte ómir súrip, ultaralyq, dinaralyq qaqtyǵystarǵa barmaı, ortaq Otan, birtutas Qazaqstan úshin eńbek etýge jumyldyrý da qıyn is edi. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Elbasymyz álemde teńdesi joq biregeı ınstıtýt – Assambleıany dúnıege ákeldi. Kelesi jyly 25 jyldyǵyn atap ótetin bul erekshe qurylymnyń álemde áli kúnge deıin balamasy joq. Júrgizilgen keń aýqymdy, tereń mazmundy jumystyń nátıjesinde etnostar arasynda yntymaq pen birlik ornap, olar ózderin qazaqstandyqtarmyz dep sanaıtyn kúnge de jettik.
Elbasy etnosaralyq qana emes, dinı kelisim salasynda da qazaqstandyq model jasap, sonyń sáýletshisi boldy. Dinniń jasampaz kúshin tereń uǵynǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń bastamasymen sońǵy jıyrma jyldyń ishinde Astanada Álemdik jáne dástúrli din lıderleriniń alty sezi ótip, alýan konfessııa kóshbasshylarynyń bir shańyraq astynda basqosýyna múmkindik jasaldy. Álemdegi asa bedeldi dinı qaıratker Rım papasy II Ioann Paveldiń Ortalyq Azııa memleketteriniń ishinde eń aldymen bizdiń elge kelýi Qazaqstan basshysynyń osy baǵytta atqaryp otyrǵan jumysyna rızashylyǵy men qurmetiniń belgisindeı tarıhta qaldy.
Jalpy Elbasynyń nazarynan tys qalǵan, ol bastama jasap, qamqorlyq kórsetpegen salasy kemde-kem deýge bolady. Tuńǵysh Prezıdentimiz – jaıbaraqat otyrmaı, qashanda tyńnan oı qozǵap, jańa ıdeıalar aıtyp, bastamalar kóterip otyratyn álemdik deńgeıdegi reformator basshy. Mysaly, Elbasynyń qazaq balalaryn shetelderde oqytýǵa arnalǵan «Bolashaq» baǵdarlamasy, Astanada qurylǵan álemdik deńgeıdegi Nazarbaev Ýnıversıtet, jaratylystaný salasynda bilim beretin Nazarbaev zııatkerlik mektepteri – Qazaqstan bilimin alǵa jetelegen, jastarymyzdyń halyqaralyq deńgeıde bilim alýyna qol jetkizgen zor múmkindik boldy. Qazirdiń ózinde Táýelsiz memleketter dostastyǵynda bul bilim ordalaryna balama joq.
Elbasynyń teńdesi joq týyndysy – Astana ekeni daýsyz. Shyndyǵyna kelgende, jazyq dalada qala salý elge serpilis ákeldi. Astananyń damýy – óńirlerdiń damýyna, óńirlerdiń damýy tutas eldiń damýyna jeteledi. Elbasy bastaǵan bul uly kósh úlken jetistikterdiń bastamasy bolyp, eldi buryn estip-kórmegen bıikterge shyǵardy. Astana Qazaqstannyń jańa modelin qalyptastyryp, jańashyl, batyl, aqyldy urpaqty dúnıege ákeldi.
Astana búginde tek bilim, ǵylym, bıliktiń ǵana emes, halyqaralyq dıplomatııanyń, dúnıejúzilik teketirester, kıkiljińder men túsinispeýshilikterdi eńserýdegi bitimgershilik ordasyna aınaldy. Bir ǵana Sırııa máselesine aralasyp, ara aǵaıyndyq jasaǵany úshin Elbasymyz qanshama memleketterdiń alǵysyn arqalady.
Elbasy týraly sóz etkende, onyń aıtpaı ótýge bolmaıtyn erekshe qasıetteri – adamgershiligi, keńdigi, azamattyq ustanymy, kóregendigi. Osyndaı aıryqsha qasıetteri úshin ony álemniń áıgili basshylary men memleket qaıratkerleri jaqsy kórip, dos boldy. Qanshama shetin máselelerdiń osyndaı dostyq qatynastardyń arqasynda sheshilgenin bireý bilip, bireý bilmeıdi. Mysaly, QHR tóraǵasy Szıan Szemınmen, Reseı prezıdenti Borıs Elsınmen dostyqtarynyń arqasynda ǵasyrlar boıy daýly bolyp kelgen úsh memleket arasyndaǵy shekara máselesi sheshimin tapty.
Sondaı-aq Elbasynyń Reseı kóshbasshysy Vladımır Pýtınmen, QHR tóraǵasy Szıan Szemınmen, onyń murageri Hý Szıntaomen, AQSh prezıdentteri úlken Djordj Býshpen jáne Bıll Klıntonmen, Ulybrıtanııa premer-mınıstri Margaret Tetchermen, Ispanııa koroli Hýan Karlospen, Birikken Arab Ámirlikteriniń, Saýd Arabııasynyń, Sıngapýrdyń, Italııanyń, Germanııanyń, Túrkııanyń jáne basqa da memleketterdiń basshylarymen jaqyn dostyq baılanysta bolýy Qazaqstan úshin, elimizdiń álemde atyn tanytyp, bedelin ósirý úshin úlken ról atqardy. Elimizge mıllıardtaǵan ınvestısııa tartyldy. Margaret Tetcherdiń Elbasymyz týraly «Búginde álem bedeldi 5-6 saıasatkerdi biledi, sonyń biri – Nursultan Nazarbaev» degeni kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Elbasynyń osyndaı bitimgerlik qasıetteri Kavkaz memleketteri, Reseı-Túrkııa arasyndaǵy qatynastar daǵdarysyn oń sheshýge yqpal etti. Bul rette, jeti aıǵa sozylyp, ekonomıkasyn turalatqan teketirestiń jigin jatqyzyp, eki taraptyń basshylaryn tatýlastyryp, tabystyrýdaǵy orasan zor eńbegi úshin Túrkııa halqynyń, onyń zııaly qaýymynyń Nursultan Ábishulyna sheksiz rızashylyǵyn kórip, kóńilimiz tolqyǵanyn aıtý paryz.
Barsha halqyn baýyryndaı, Qazaqstannyń bar óńirin týǵan ólkesindeı súıetin Elbasynyń kóne Túrkistandy túletýdi qolǵa alýy – Qazaq eliniń rýhanı turǵydan alǵa basýy úshin qajet boldy. Qazir álemde tarıhqa qyzyǵýshylyq artyp keledi. Zııaly saıahatshylar teńizge túsýden góri tarıhı maǵlumat alar baǵdarlarǵa den qoıýda. Elbasy Qazaqstanda týrızmdi damytý úshin ortaǵasyrlyq ejelgi qalalar tizbegi jatqan, Qazaq handyǵy tý kótergen, Iran, Irak, t.b. memleketterde ustanatyn Iаsaýı ilimi taralǵan Túrkistany bar Ońtústik óńirin damytýdyń máni zor ekenin atap kórsetken.
XVI ǵasyrdan bastap ulan-ǵaıyr qazaq jeriniń túkpir-túkpirinen barlyq júzder eń qadirli adamyn Túrkistanǵa ákelip jerleýdi dástúrge aınaldyrdy. 21 han, 19 bı, 56 batyr men 8 sultan máńgilik mekenin tapqan Túrkistandy kórkeıtip, onyń shyn máninde de kıeli ekenin halyqaralyq deńgeıde tanytýdy maqsat etýi – Elbasynyń tarıhqa jasaǵan taǵzymy der edik.
Kesheli beri otandyq jáne sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń óz ókilettigin toqtatý týraly málimdemesine oraı kóptegen pikirler jarııalanýda. Baıqaǵanymyz, zor bedeldi memleket qaıratkerleri de, qarapaıym jurtshylyq ta Elbasynyń eren eńbekterin aıta otyryp, qımastyq sezimderin bildirýde. Solaı bolǵany túsinikti. Bárimiz de sondaı kúıdi bastan keshtik.
Biraq jasıtyn, jaltaqtaıtyn jónimiz joq. Eldi damytýdyń keshendi baǵdarlamalary jasalǵan, basymdyqtar aıqyndalǵan. Daý-janjalsyz, berekeli birlikte ómir súrýdiń artyqshylyqtaryna kózimiz jetken. Sonyń bári – Elbasy júrgizgen qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlik saıasatynyń arqasynda ekeni túsinikti.
Otyz jyl basqaryp, ozyq elder qataryna jetkizem dep bar kúsh-qýatyn, bilimi men tájirıbesin, adamı tartymdylyǵy men saıası jigerin arnaǵan Qazaqstany, san ulttan quralǵan birtutas halqy Úshqońyrdyń baýraıyndaǵy shaǵyn ǵana Shamalǵannan túlep ushyp, álemdik saıasattyń darabozyna aınalǵan ulyn maqtan etedi.
Biz qıyndyq pen qyzyǵy qatar júrgen, tatýlyq pen yntymaqtyń qadirin bilgen jyldar úshin Tuńǵysh Prezıdentimizge alǵysymyzdy bildiremiz. Endigi maqsat – Elbasy syzyp bergen baǵdarmen bolashaqta – ozyq elder qatarynan oryn alý.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Prezıdent Ákimshiligi QHA hatshylyǵynyń meńgerýshisi
