Izgilikti izetpen úılestirgen

Seısenbi, 16 qazan 2012 7:35

«DA» tuǵyrnamasyn búgingi kúni Qazaqstannyń zııaly qaýym ókilderiniń arasynda bilmeıtini kemde-kem shyǵar. Degenmen, bir-eki aýyz sózben onyń tarıhyn eske sala ketý artyq bolmas.

Tuǵyrnamanyń túrli tirlikteri

Seısenbi, 16 qazan 2012 7:35

«DA» tuǵyrnamasyn búgingi kúni Qazaqstannyń zııaly qaýym ókilderiniń arasynda bilmeıtini kemde-kem shyǵar. Degenmen, bir-eki aýyz sózben onyń tarıhyn eske sala ketý artyq bolmas.

Tuǵyrnamanyń túrli tirlikteri

Túrik oıshyly Muhammed Fet­hýllah Gúlenniń izgilikti ıdeıa­symen ómirge kelgen bul tu­ǵyrnamanyń maqsaty halyqtyq dıplomatııa negizinde únqatysý arqyly zııalylyq pen bilimdi tarata otyryp, halyqtar arasynda túsinistik pen kelisim ornatýǵa yqpal etý bolyp tabylady. «DA» degen sózdiń ózi «Dıalog Aýrazııa» (túrikshe Eýropa – «Aýropa») degen eki sózdiń bas árip­terinen alynǵan. Qozǵalys 1998 jyly ómirge kelip, halyqaralyq uıym retinde irgesi qalandy. Búgingi kúni onyń jumysyna iri ǵalymdar, tanymal qoǵam qaırat­kerleri, ataqty jazýshylar men jýrnalıster belsendi túrde at­salysady.

Tuǵyrnamanyń tóraǵasy eki jylda bir ret aýysyp otyrady. Qazirgi saılanbaly tóraǵasy Ýkraına ókili, T.Shevchenko atyn­daǵy Kıev memlekettik ýnıver­sıtetiniń professory, belgili jazýshy Volodımır Sergeıchýk. Oǵan deıingi tóraǵa Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Nurlan Orazalın bolǵan edi. Al eń alǵashqy tóraǵa ataqty jazýshy Shyńǵys Aıtmatov boldy. Al qazirgi turaqty tóraǵa belgili túrik jazýshysy, tanymal jýrnalıst Harýn Tokak.

Tuǵyrnama qazir Eýrazııa qur­lyǵyndaǵy Túrkııa, Ázerbaıjan, Belarýs, Grýzııa, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Latvııa, Lıtva, Moldova, Reseı, Tájikstan, Túrki­menstan, Ýkraına, Estonııa se­kildi elderde belsendi túrde ju­mys isteıdi. Osy elderde túrik-qazaq, túrik-ýkraın, túrik-orys, túrik-tatar, t.b. lıseıler ashyp, ondaǵy balalarǵa osy zamanǵy sapaly bilim men úlgili tárbıe berip jatqan da osy qozǵalys. Sondaı-aq Amerıka men Eýropa elderiniń kóptegen qalalarynda osyndaı lıseıler ashylǵan. Olardaǵy tártip jaqsy jolǵa qoıylyp, bilim sapasy joǵary deńgeıde ekenine kózi jetken ata-analar balalaryn mundaı lıseılerge qýana-qýana beredi. Mu­ǵalimderdiń kóbi Ystambul ýnı­versıtetin túrli mamandyqtar boıynsha úzdik bitirgen jastar. Olar sabaqty aǵylshyn jáne túrik tilderinde júrgizedi.

Sonymen birge, qazir kóptegen elderde ýnıversıtetter de ashylýda. Sapaly bilim, sanaly aqyl-oı egý arqyly túrli halyqtyń jastaryna túrik halqynyń izgi nıetti adal jurt ekendigin eppen, izetpen tanyta otyryp, onyń halyqaralyq ımıdjin kóterý de bul qozǵalystyń basty maqsaty ekeni daýsyz. Osynaý lıseıler, ýnıversıtetter arqyly qazir álem­niń júzdegen qalalarynda túrik tilin úırený, túrik máde­nıetin taný isteri qaryshtap damyp keledi. Fethýllah Gúlendi 2008 jyly halyqaralyq Foreign Policý jýrnaly álemniń eń úzdik ıntellektýaly dep tanydy. Soń­ǵy málimetterge qaraǵanda, qoz­ǵa­­lys 6 mln.-daı adamdy qamtyǵan.

Tuǵyrnama 2000 jyldan bas­tap toqsanyna bir ret mádenı-ıntellektýaldy «DA» jýrnalyn shyǵaryp turady. Bir kezde tatar oqymystylarynyń jádıd qozǵa­lysynyń qoldaýymen tatar-qa­zaq, tatar-ázerbaıjan, t.s.s. mektepter ashylyp, Reseı qol astyna taraǵan edi. Sonyń arqasynda myńdaǵan adam tatar grammatı­kasynyń negizinde bilim alyp, ıslam mektepterinen góri jańa sıpattaǵy bilim ortalyǵynan saýatyn ashty. «DA»-nyń áreket­teri de sol qozǵalysqa uqsaıdy.

Qazir Qazaqstandaǵy «DA» qyzmetin úılestirýge jaýapty adam túrik azamaty Sadrıddın Chılık, onyń Astana qalasy boıynsha orynbasary belgili ǵalym, alashtanýshy Dıhan Qamzabek­uly. Jýyrda, qyrkúıektiń sońǵy kúnderinde osy azamattardyń uıymdastyrýymen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnı­versıtetiniń professory Amantaı Shárip pen osy joldardyń avtory «DA» tuǵyrnamasynyń bastaýymen Ýkraınanyń Odessa qalasynda bolǵan «Qazirgi álemdegi muǵalimniń mıssııasy» atty II Halyqaralyq kongreske qatysyp qaıtty.

Kongress Odessa qalasyndaǵy K.Ýshınskıı atyndaǵy Ońtústik Ýkraına ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti bas korpýsynyń má­jilis zalynda ótti. Oǵan «DA» qozǵalysy belsendi áreket etetin 14 elden basqa AQSh, Izraıl, Qytaı sekildi elderden de ókil­der qatysty. Kongrestiń jalpy otyrysyn ýnıversıtet rektory, psıhologııa ǵylymdarynyń doktory, Ýkraına Pedagogıka ǵy­lym­dary akademııasynyń akade­mıgi Alekseı Chebykın ashyp, júrgizip otyrdy. Jıynnyń ma­ńyzy men deńgeıiniń joǵary­lyǵy oǵan salanyń asa tanymal mamandary men ǵalymdarynyń kóptep qatysýynan kórindi. Atap aıtqanda, kongreske Ýkraına Bilim jáne ǵylym, jastar jáne sport mınıstriniń birinshi orynbasary Evgenıı Sýlıma, «DA» platformasynyń qazirgi basshysy Harýn Tokak, Ýkraına Ulttyq pedagogıka ǵylymdary akademııa­synyń birinshi vıse-prezıdenti Vladımır Lýgovoı, Eýropa pedagogıkalyq ýnıversıtetteri halyqaralyq assosıasııasynyń prezıdenti, akademık Vıktor Andrýshenko jáne t.b. qatysyp, quttyqtaý sózderin aıtty. Al pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Máskeýdiń bilim berý jó­nin­degi qoǵamdyq palatasynyń mú­shesi Iаkov Týrbovskıı, Nedjmedtın Erbakan atyndaǵy túrik memlekettik ýnıversıtetiniń pro­fessory Bıýlent Tarman, Rıga pedagogıka ǵylymdary akade­mııasynyń rektory, professor Dase Markýs, Ázerbaıjan Ult­tyq pedagogıka akademııasynyń prorektory Álıakram Abdýllaev, Grýzııanyń halyqaralyq Jer­orta ýnıversıtetiniń prorektory Natela Dohganadze, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «KSRO-nyń halyq muǵalimi», jazýshy Nıkolaı Paltyshev jáne t.b. baıandamalar jasady. Jalpy sany 300-den artyq ǵalymdar, pedagog-mamandar, sala boıynsha qalam terbep júrgen jýrnalıs­ter qatysqan forým úsh kún boıy búgingi muǵalimniń máse­leleri men túrli problemalaryn, bilim berý isiniń jańa qyrlaryn, sony teorııalaryn, jańa oqytý­shy­lardy daıyndaý erekshe­lik­terin jan-jaqty qarastyrdy. Jańa ınnovasııalyq ádisterdi ortaǵa salǵan jańashyl muǵalim­der de boldy.

Muǵalim – aıryqsha kásip ıesi

Kongreske Adamgershil pedagogıka halyqaralyq ortalyǵy­nyń prezıdenti, Reseıdiń bilim berý akademııasynyń akademıgi, jańashyl ustaz Shalva Amonashvılı de shaqyrylǵan eken, biraq ol bir sebeptermen kele almaı qalyp, onyń sózin ókili oqyp berdi. Muǵalimniń adamdarǵa, sonyń ishinde jas urpaqqa bilim nuryn berý mıssııasy esh zamanda da, qandaı ýaqytta da ózgermek emes. Muǵalim degenimizdiń ózi adamnyń jan-dúnıesine bilim nuryn quıýshy aıryqsha kásip ıesi. О́kinishke qaraı, búgingi kúni álem muǵalimniń bul mıssııasyn umytyp, ony qoǵamda bilim berý qyzmetin atqaratyn qatardaǵy jan baǵýshynyń ıesine aınaldyryp jiberdi. Eger muǵalimniń mıssııasyn keleshekte de osy baǵytpen qabyldaı beretin bolsaq, onda ustaz degen ardaqty at arzan robottarǵa aınalady. Qol astyndaǵy bilim berý qural­dary barynsha jetilgen bolsa da júregi men jany joq ondaılar ózin súıip, nurǵa umtylǵan jas jetkinshekterdiń kókirek kózin asha almaıdy, deı kelip, Shalva Amonashvılı búgingi muǵalimniń negizgi mindetterin ataıdy. Onyń qatarynda muǵalimdi bilimniń jańa tehnologııalarymen qamta­ma­syz etip, oqýshylardy memle­kettik emtıhandy aman tapsyrýǵa ázirleı bilýge emes, óziniń eń bas­ty mıssııasy – jas jetkinshekti úlken júrekti adam etip da­ıyndaýǵa baǵyttaýy eń aldyńǵy orynda turý kerektigi basa aı­tylǵan. Qoǵam muǵalimniń máńgi­lik mindeti – uly ómirdiń qa­lyp­tastyrýshysy, adamzattyń jol bas­taýshysy bola bilý ekenin esi­ne salýy kerek. Biz barlyq til­derde Ustaz degen sóz Qu­daıdan keıingi barlyq sózdiń basy bolatynyn umytpaıyq, degen eken Sh.Amonashvılı óziniń sózinde.

Ýkraınanyń pedagogıkalyq bilim berý máseleleri degen ta­qyrypta baıandama jasaǵan akademık Vladımır Lýgovoı búgingi kúni eldiń bilim berý salasynda 1 mln.-ǵa jýyq adam eńbek etetinin atap ótti. 2005 jyly Ýkraına «Bolon úderisine» qosylǵanyn aıta kelip, sheshen ázirge peda­gogıkalyq joǵary bilim berý sapasy eýropalyq talapqa saı emestigin jetkizdi. Sonyń saldarynan muǵalim eńbeginiń ónim­diligi bizdiń elde damyǵan memlekettermen salystyrǵanda áli de tómen, dedi maman óz eliniń bilim berý sapasyna shynshyl baǵa bere otyryp. Muǵalimniń búgingi isteri balanyń bolashaǵynda kórinedi. Sondyqtan da barynsha básekelesti bolyp bara jatqan álemde bul salanyń tıimdiligin arttyrýdy biz ózimizdiń basty mindetterimizdiń biri dep sanaımyz, dedi sheshen.

Máskeý Pedagogıkanyń teo­rııasy men tarıhy ınstıtýtynyń professory Iаkov Týrbovskoı óziniń baıandamasyn qazirgi bilim berý úderisin jappaı synaýdan bastady. Ásirese, qazirgi bilim berý ádistemesiniń «ne isteý kerek» degen suraqqa ǵana baılanyp qalǵanyn, al ol «qalaı isteý kerek» degen suraqqa jaýap bermeıtinin atap ótti. Metodıka men tehnologııanyń arasyndaǵy baılanystyń da mardymsyz eke­ni kózge kórinip turady. Biz bilim berý isin júıeli jáne aıqyn túrde anyqtap alýymyz kerek, deı kelip, sheshen óziniń bir kezde «KSRO halyq muǵalimi» ataǵyn alǵan ustazdarmen tyǵyz baılanysyp, olardyń tájirıbesin jappaı taratýǵa úlken eńbek sińirgenin aıtty. Al qazirgi jańa­shyldardyń tıimdi ádisterin taratatyn bir ortalyq joq, dedi ol. Sonymen birge, metodıkaǵa baılanyp qalǵan kóptegen ustazdar ıntonasııanyń rólin tanı al­maı­tyndyǵyn jetkizdi. Bir habarly sóılemdi túrli ıntonasııa arqy­ly oqýshynyń tez meńge­rýine jaǵdaı týǵyzýǵa bolady. Al metodıka muny eskermeıdi. О́ziniń uzaq baıandamasyn, negizi­nen, bilim berý ádisteriniń kem­shin tustaryn qatty synaýǵa ar­naǵan onyń sózderi kóbine kóp emosııaly rıtorıkaǵa beıim boldy.

Psıhologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Alekseı Che­bykınniń de baıandamasy qazirgi ustazdardy daıyndaý problemalaryna arnaldy. Muǵalimdi aqpa­ratty taratýshydan bilim quıý­shyǵa aınaldyrý faktory mańyz­dy sanalady. Munyń alǵy­shart­tarynyń biri – muǵalimdi bilim berýdiń tolyp jatqan teorııasymen qarýlandyrý. Oqý baǵdar­lamasy, túrli josparlar, prak­tıkalyq kýrstardan asa almaǵan muǵalim tyńǵylyqty bilim bere almaıdy. О́kinishke qaraı, qazirgi kóptegen muǵalimder bar-joǵy eki-úsh teorııany ǵana biledi. Al psıhologııa men pedagogıka salalarynda ǵylymı eńbekterdiń úlken arsenaly bar. Mine, solardy meńgere otyryp, júıeli teorııamen daıyndalǵan muǵalim ǵana bilikti novator bola alady, dedi ol.

«KSRO halyq muǵalimi» ataǵy bar ǵalym, jazýshy Nıkolaı Paltyshev óziniń sózinde oqýshy men muǵalim arasyndaǵy túsi­niktiń qalyptasý máselelerine toqtaldy. О́mirdegi tájirıbeden kóptegen mysaldar keltire otyryp sóılegen onyń sózderi barynsha uǵynyqty jáne jyly qabyldandy. Máselen, ol 7 synypta ortasha oqıtyn bir balany mysalǵa keltirdi. Barlyq muǵa­limder men synyptastary onyń ortasha oqıtyndyǵyna úırengen, sondyqtan kóńil aýdaryp, odan qandaı da bir «óner» kútpeıdi. Biraq balanyń túrli prıborlar, fotoapparat sııaqty zattarǵa nemquraıly emestigin ańǵaryp qalǵan fızıka pániniń muǵalimi onyń osy qyrlaryn jetildirýge tyrysyp baǵady. Aqyrynda sol bala ózi qurastyrǵan aspappen oqýshylar olımpıadasynda birinshi oryn alyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarady. Osy kúnnen bas­tap bala jaınap sala beredi. Keıin ol ýnıversıtettiń fızıka fakýltetine oqýǵa túsip, túrli quraldar oılap tabady. Osy mysaldy aıta otyryp maman ustaz muǵalimder oqýshynyń buǵyp turǵan qabiletin kóre bilýi jáne ony damytýǵa kóńil aýdarýy kerektigin atap kórsetti.

Bir qyzyǵy, kóptegen mamandar oqý úderisinde tárbıege kóńil aýdarylýy qajettigin atamady. Ásirese, Eýropa elderinen, Izraılden kelgen mamandar muǵalimniń mindeti tek bilim berý ekendigine qatty den qoıdy. Izraılde tipti bilim berý salasynda tárbıe degen óz aldyna túsinik te joq eken. Al Lıtva ókili Algımantas Sventıskas biz tárbıege kóńil aýdarmaımyz, bizdegi muǵa­limderdiń maqsaty tek bilim berý. Eger biz balany tárbıeleýge aralasatyn bolsaq, ata-analar bizdi sotqa berýi de múmkin degen sózder aıtty. Demek, ár eldiń diline oraı bul salada da qaıshylyqtar bar ekeni kórinip qaldy. Bizdiń Ál-Farabıden bastalǵan Abaı, Shákárim, A.Baıtursynov, M.Jumabaev, t.b. ulylarymyzdyń bári «tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen ustanymda ekeni belgili. Bul jáne jalpy musyl­man álemine ortaq ustanym. Sondyqtan tárbıege osy kúnge deıin úlken mán beriledi.

Kongreste jurttyń bárine ja­ǵyp, uıyp tyńdalǵan baıanda­manyń birin L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversı­tetiniń professory Amantaı Shá­rip jasady. Ol búgingi tańdaǵy muǵalimniń jalpy problemasyna toqtala kelip, «muǵalim bolýǵa joly bolmaıtyndar barady» degen sózdi bir fılmnen keltire otyryp, mundaı oı ǵalamdyq qoǵamdaǵy adamdardyń bir bóli­giniń ustazǵa degen pozısııasyn kórsetetinin aıtty. Biraq, qýa­nyshqa oraı, kúnnen-kúnge jaqsy muǵalimge degen suranymnyń ósý úrdisi baıqalady. Sondyqtan da shyǵar, kóptegen qalalarda mu­ǵalimderge arnalǵan eskertkish­ter turǵyzylýda. Máselen, bizdiń Qazaqstandaǵy, Qostanaı, Pavlodar qalalarynda sondaı eskert­kishter ornatyldy.

Odan ári muǵalim qyzmetiniń mańyzdylyǵyna toqtala kelip, sheshen: «Qaıda oqyǵanyń, nege oqyǵanyń mańyzdy emes, eń mańyzdysy kimnen oqyǵanyń» degen formýla eshqashan kúshin joımaq emes. Ustazdyq – kásip emes, qudaıdyń kez kelgen adamǵa buıyrta bermeıtin jan jylýy, bıik óner. Sondyqtan da «barlyq kásipti adam jasaıdy, al ustaz qudaıdyń qolymen jasalady» degen sózdiń aqıqaty aıqyn, dedi ol. Sonymen birge, A.Shárip muǵalim kadrlarynyń jaı-kúıi jónindegi álemdik statıstıkanyń málimetterin keltirdi. Osy kúni álemde 57 mln. muǵalim bar eken, biraq 2 mln.-daı muǵalim jet­peıdi. Tipti joǵary damyǵan AQSh, Ispanııa, Irlandııa, Shvesııa sııaqty elderdiń ózi muǵalim kadrlary jetpeıtin 112 eldiń qataryna enedi, dedi sheshen.

Jıynda Túrkııa, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, AQSh, Qytaı Latvııa jáne t.b. elderden kelgen mamandar da óz pikirleri men usy­nystaryn ortaǵa saldy. Uıym­dastyrýshylardyń aıtýyna qara­ǵanda, barlyq baıandamalar toptalyp, arnaıy jınaq bolyp shy­ǵatyn kórinedi. Sonymen birge, kongress jumysynyń sheńberin­de «Chornomorskıı» túrik-ýkraın lıseıiniń qabyrǵasyndaǵy ınno­vasııalyq ádister tanystyryldy. Bul oqý orny Ýkraınadaǵy ozyq mektepterdiń biri sanalady eken. Onyń oqýshylary barlyq olımpıada, konkýrstardyń júldeger­leri bolyp otyrǵan kórinedi. Osyndaǵy ónerpaz oqýshylardyń kúshimen konsert te qoıyldy. Ýkraın balalary men qyzdary­nyń túrikshe syzyltyp salǵan ánderi «qulaqtan kirip boıdy alarlyqtaı» boldy.

Kongress qorytyndysy boıynsha qarar qabyldanyp, baıandama jasaǵan barlyq sheshenderge dıplomdar tapsyryldy. Osy kún­deri K.Ýshınskıı atyndaǵy ýnıversıtettiń 195 jyldyǵy da atalyp ótti. Aıta ketetin jáıt, sharany uıymdastyrýǵa qarjy­lyq turǵydan demeýshilik jasa­ǵan Túrik áýe joldary kompanııasy eken. Al osyndaı isterge uıytqy bolǵan «DA» qozǵaly­sy­na jurttyń bári de rızashylyq bildirdi.

Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».

ASTANA – ODESSA – ASTANA.