Mahabbat pen dostyq jyrshysy

Sársenbi, 7 qarasha 2012 7:30

Osydan 300 jyl buryn Grý­zııanyń Vahtang VI patshasynyń uıǵarymymen uly grýzın aqyny Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys tondy jahangez» dastany tuńǵysh grýzın baspahanasynda, tuńǵysh grýzın kitaby bolyp basylyp shyqty.
Ol 1712 jyldyń qazan aıy edi.

Sársenbi, 7 qarasha 2012 7:30

Osydan 300 jyl buryn Grý­zııanyń Vahtang VI patshasynyń uıǵarymymen uly grýzın aqyny Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys tondy jahangez» dastany tuńǵysh grýzın baspahanasynda, tuńǵysh grýzın kitaby bolyp basylyp shyqty.
Ol 1712 jyldyń qazan aıy edi.

Al 2012 jyl – IýNESKO-nyń sheshimi boıynsha – «Jolbarys ton­dy jahangez» dastanynyń jy­ly bolyp búkil álemge jarııa etildi.
Grýzın elindegi aqyn toıy, ki­tap toıy, IýNESKO aıasynda dúr­kiregen saltanat bolyp Tbılısıde, Meshetıde jyl aıaǵynda ótedi.
Grýzın aqynynyń keń tynysty epıkalyq poemasy ýaqyt yǵ­yn­da qalmaı, ólmes, óshpes ǵu­myr keshýi, qara jerdi qasterlep erkin mekendegen adamdar ara­syn­daǵy úzilmes, taýsylmas adam­­gershilik pen dostyq meıiri, máńgi mahabbat otynyń alaýlap janyp turýy bolyp tabylady.
1941 jyly Ekinshi dúnıe­jú­zi­lik soǵysqa attanǵan jas qazaq soldaty Hamza Abdýlınniń qol­dor­basyndaǵy Shota Rýstave­lı­diń kitaby maıdanǵa birge kirgen. Tórt jylǵy azapta «Jolbarys tondy jahan­gez» joǵalyp ketpeı qazaq soldatymen birge kún keshipti. 
Tań qalasyz.
Qazaq soldaty «Jolbarys ton­dy jahangezdi», al «jolbarys» qazaq soldatyn jaý oǵyna bermeı soǵystan aman-esen alyp shyǵady.
Grýzın aqynynyń uly dastanyn jas qazaq soldaty jıyrma bes jyl boıy talmaı aýdarady. Qazaqtyń kemeńger jazýshysy, Sosıa­lıstik Eńbek Eri Ǵabıt Músirepovtyń aıtýyna súıensek, bul eren aýdarma. Eki eldiń mádenı qonysyndaǵy asa eleýli qubylys. Aýdarma óneriniń eń bıik shyńy bolyp tabylady eken. Buǵan qalaı qýanbaısyz!
Bul has ónerdi syılaǵan halyqtar dostyǵy. 
О́ner dostyǵy.
Poezııa dostyǵy.
Áıtpese, surapyl soǵys oty­nyń ortasynda qan keship, tut­qyn­da júrip, oǵan júdep qalǵan elge kelgen jap-jas qazaq soldaty Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys tondy jahangez» kitabyn aýdarar ma edi?!. 
Bul áýeli uly dastanǵa degen qurmet. Uly grýzın ádebıetine degen be­rik súıispenshilik. Osy kitapqa sońǵy sóz jazǵan álemniń kórnekti ja­­zýshysy qazaq Rollan Seısenbaev: «Jıyrma bir jasar jas aqyn Hamza Abdýllın «Jolbarys tondy jahangez» dastanyna ólerdeı ǵa­shyq bol­ǵan azamat» – dep atap kórsetedi. Úlken jazý­shynyń júregi­nen shyqqan tereń tolǵaýly sózderi qazaq oıy men má­denıetiniń bıik úlgisin tanytady.
Dastannyń 300 jyldyǵyna oraı, ekinshi ret qazaq tilinde basylyp shyǵar úlken kitaptyń dúnıege kelýine oraı biz qazaq halqyna, qazaq mádenıetine, qazaq ádebıetine, qazaq aýdarma ónerine myń da bir alǵysymyzdy jetkizýge asyǵamyz.
Nursultan Ábishuly Nazarbaev ustanǵan adamdar men ha­lyq­tar arasyndaǵy rııasyz, adal qurmet pen túsinýshilik saıasaty, Qazaqstan Elbasynyń aıtýly jeńisi dep bilemin. Júz otyz ult pen ulys bas qosqan kóp ultty qazaq jerindegi ultaralyq kelisim búkil álem jurtyna úlgi bolar úlken qubylys ekeni daýsyz.
Halyqaralyq Abaı klýby­nyń» serııasymen shyqqan Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys tondy jahangez» dastany endi qazaq áde­bıeti men mádenıetiniń de en­shi­si­ne aınalady.
Jahandaný zamanynda adam­dyq kelbetimiz ben azamattyq qun­dylyqtarymyzdy meılinshe tereńdetýge jan salaıyq.
Eki baýyrlas halyqtardyń ómir aıasy keńisin, yrysymyz ben bere­ke­miz artsyn, ádebı, mádenı jeńisterimiz taýsylmasyn.
Mıheıl SAAKAShVILI,
Grýzııa Prezıdenti.
Tbılısı, qyrkúıek, 2012 jyl

Uly kitaptar ýaqyt talǵaıdy.
Tereń oı da ýaqyt quzyrynda kún keshedi eken.
Dál osy «Jolbarys tondy jahangezdi» ótken ǵasyrdyń jet­pisinshi jyldarynda qyzyǵa oqy­ǵanym bar edi. Endi mine qyryq jyl ótken soń, qadirli Hamza Abdýllın aǵamyzdyń tamasha aýdarmasyn qolyma qalam alyp qaıta oqyp otyrmyn. Qapysyz tereń oılar, taptyrmaıtyn teńeýler, mátel bolyp ketken marjan oıly sózder, Kavkazdyń asaý taý ózen­derindeı saldyr-gúldir kúńirenip baryp keń alyp alqapqa tógilip jatqandaı sezinesiz.
Qyryq jyl buryn oqyǵanym bir bólek, búgingi oqyǵanym bir bólek. Umytyla bastaǵan, qolda­ný­dan syrt qalǵan qazaqy teńeý­leri men sóz tirkesterin bólek dápterge jazyp otyrdym.
Kóz aldyńyzdan Shyǵys álemi esh ketpeıdi. Táýelsiz jatyp emi­rene erkelegen Grýzııa men Horezm ımperııasy alyp Deshti-Qypshaq ólkesiniń sulý tabıǵaty, eren tynysty Shyǵys áleminiń qaıtalanbas beınesi, sol elderdiń tolǵaqty erkin dastan jyrlary, oı áldılegen bıik kógildir aspan álemi qaıtyp qaıtalanbas erekshe áserli sýret bolyp esińizde máń­gige qalady. Qaıtalap oqyǵanda jahangezdiń de, kóne halyq das­tandarynyń da rýh kúshiniń esh zamanda ólmeıtinine de, óshpeı­tinine de ılanasyz.
Qara jerdiń tórinde uly ke­ńistik pen uly ýaqytty egiz eme­tin uly dúnıeler týatynyna ıman­daı senesiz. Shota Rýstave­lıdiń «Jolbarys tondy jahan­gez» poemasy sol uly týyndylar sanatynan.
Grýzın aqynynyń áıgili das­tany asqaq rýhymen, keń tynys­ty shalqar keńdigimen erekshe bitim- bolmysymen bólektenedi. Dastan kórki, dastan tynysy, das­­tan oıy, berik dostyq, asyl mahabbat, kó­gil­dir aspanmen til­dese alar qýat­ty kúsh – mahabbat kúshi. Táýelsiz qýat ıesi de sol mahabbat kıesi.
Mahabbat pen dostyq kıesi – dastan.
Dastan kıesi – mahabbat pen dostyq.
Bul Shota aqynnyń júreginde tutanyp, máńgi janyp ótken Tamar patshaǵa degen joıqyn mahabbat sezimi. Patshaıymnyń júre­gin­de de bulqynǵan bul sezim ómir bo­ıy sónbegen, biraq jaýapsyz qal­­ǵan, jady óltirilgen, tunshyq­qan, ataýsyz kórge túsken mahabbat.
HHI ǵasyrdyń adam erkin kó­gendep, adam oıyn tejep, mahabbat sezimin joqqa shyǵaryp, tek qana bir qundylyq – ja­han­daný saıasatyna adamdy da, ultty da, mem­le­ketti de baǵyndyrýǵa atoılap shy­ǵýy jeńis emes, adamzat bola­sha­ǵynyń jeńilisi ekeni daý týǵyzbas.
Dál osy ǵasyr Úshinshi dúnıe­júzilik soǵys lańyn shyǵarýǵa qupııa daıyndyq ústinde. Onyń sebepteri de taıǵa tańba bas­qan­daı anyq kórinýinde. Bul soı­qan­dy oı olardyń basynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys lańy biter tusta tutanǵan, qaıtyp sónbeı, qordalanyp qozyp jatqan.
Bul kúrdeli, qıyn zaman belgi­si ekeni kúmán týdyrmaıdy. Bul aıdaı aqıqat.
Búgin bultartpaıtyn shyndyq bireý-aq, ol áleminiń qınala aza tartqan tusy.
Osy kóńilsiz kórinis, tajal sý­­retterdi kórip otyryp HII ǵa­syr­da mahabbatty jyrlaǵan grýzın das­tanyn ýaǵyzdaýymyz, tań­daı qa­ǵýymyz, tamsanýymyz qalaı?!.
Bir aıaǵymyz senimsizdik keme­sinde turyp, dostyqty, mahabbatty, kórkem oıdy, ar men uıatty, namys pen rýhty talmaı jyrlaý sebebimiz nede?!
Suraq kóp.
Jaýap joq.
Ár adamnyń óz jaýaby ózinde. Halyq bolyp, qoǵam bolyp bo­lashaqty zerdeleı oılaý múmkin­digi taýsylǵan. Múlde joq dese durys bolar. «Adamzat bolasha­ǵyn» jahandandyrýdyń avtorlary, el-eldiń ákimderi, gýbernatorlary, premer-mınıstrleri oı­la­ǵan bolady.
Adamzatty endigi jerde qalta­lylar – «joǵarǵy qoǵam ıeleri» basqarady.
Jerdiń ıesi solar. Jerdiń asty da solardiki, ústi de so­lar­diki. Adam balasynda esh qundy­lyq qalǵan joq. Qaltalylar óz­derinen basqalardy adam sana­maǵaly qashan?!.
HII ǵasyrda Grýzııadaǵy jo­ǵarǵy qoǵam ıeleriniń jendetteri adamdy, táýelsizdikti, mahabbatty jyrlaǵan halyqtyń uly aqyny Shota Rýstavelıdi týǵan jerinen ketýge májbúr etti. Grýzııanyń uly epos-dastanyn dúnıege ákel­ge­n uly aqynǵa, týǵan eldiń to­pyraǵy buıyrmady. Ol jat ólkede, jat jurtta jan tapsyrdy. Kógildir aspany bar, kógildir taýlary bar, gúrildegen adýyndy ózenderi bar, jap-jasyl Grýzııa – jumaq álem Shota Rýstavelıge buıyrmady.
Qum basyp shańytqan sap-sary topyraqty Ierýsalımde uly grýzın aqyny Shota Rýstavelı máńgige kóz jumdy.
Kógildir Grýzııa kózden bulbul ushty.
Tamar patshanyń tamyljyǵan sulý beınesi de aqyn janarynan joǵaldy.
Qandaı ókinishti ǵumyr…
Qandaı qatygez taǵdyr…
Qandaı aıaýsyz ólim…
Abaı shyǵarmalaryn tórtkúl dúnıege ýaǵyzdaıtyn, álem ha­lyqtarynyń ádebıetin shyǵara­tyn «Halyqaralyq Abaı klýby» men onyń «Amanat» jýrnaly sol jýrnaldyń 200 tomdyq kitap­hanasy «Uly aqyndar men oıshyldar alleıasy» atalatyn jer-jahanda bir-aq ret týatyn uly tulǵalardyń bir tomdyq kitap­ta­ryn shyǵarady. Olardyń ishinde Shekspır, Dante, Gomer, Gete, Abaı, Mahabbat, Iаsaýı, Shekspır, Shyǵystyń jeti aqyn – je­ti juldyzy jáne Rýstavelı bar.
Halyqaralyq Abaı klýby men «Amanat» jýrnalyna Qazaq eli­niń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arnaıy bata bergen, asa qun­dy oıy da, tilegi de bólek sóz ar­naǵan. Kitaptardyń qadir-qa­sıe­ti týraly sheshilip sóılep, as­qa­ra­ly oı aıtqan. Prezıdenttiń sol oıly sózderi kitapqa arnalǵan gımn eke­­ni barshaǵa aıan. Sol oıly sóz­der­diń keıbirin ǵana eske túsireıik:
«О́ziniń bıik, taza, taza rýhanı qasıetimen kitap – mádenıet pen rýhanııatty qorǵaýda teńdesi joq qarý bolyp tabylady.
Kitap – adamzat balasyna aǵartý, bilim syılaı beredi.
Kitap betterinde adamzat tirshiliginiń san qıly qupııa syrlary saqtalǵan.
Kitap – ýaqyt pen keńistiktiń tynysyna toly adamzat oıynyń jemisi».
Grýzınniń uly jyrshysy, «Jolbarys tondy jahangez» das­tanynyń avtory Shota Rýsta­ve­lıdiń bul qundy eńbegi, sol aı­ryqsha baǵaly, rýhy bıik kitap­tardyń sanatyna jatady.
«Jahangez» – mazasyz oı keshken uzaq jyldardyń jemisi. Qorǵany bıik, qamaly berik jyr saraıyn jyrlatý úshin Shota Rýstavelı óte joǵary bilimmen, tabıǵat bergen talantpen kóńil erligimen, shynaıy sezimmen, tań­ǵa­jaıyp qııalmen, qalyń oı qudi­retimen sanaly ǵumyryn arnaǵan. Dastannyń óne boıyndaǵy mahabbat pen dostyq jyry ýaqyt-kerýenmen birge kóshetinine aqyn sengen. Sol oıynan qýat alǵan. Sol oı aqyn janyn bir sátke de tynysh taptyrmaǵan, bul jyr týǵan halqynyń óner álemindegi bar baılyǵy men kıesine aınalatynyn jaqsy uqqan.
Shota Rýstavelı sol berik qamaldy eren eńbekpen, qaıtpas qaısarlyqpen, erlikke toly ta­ban­dylyqpen baǵyndyra bildi. Bul adam aıtqysyz asa aýyr, qııan-keski jyr maıdany edi. Dál osy maıdanda jeńiske jetýge Shota Rýstavelıge Qudaıdyń ózi kómektesken bolar. О́ıtkeni, bun­daı zor, asa qýatty jeti myń jol­dyq jyr-dastandy jazyp shyǵý árkimniń peshenesine jazylmaıtyny belgili. Uzaq dastanda uly aqyn bir sátke de adamǵa tán izgilikti, taza mahabbatty, adal dostyqty, halyqtar men elder arasyndaǵy beıbit, tatý tirshilik­ti jyrlaýdan talmapty. Bul Shota Rýstavelı boıyndaǵy adamǵa degen taýsylmaıtyn taza, káýsar mahabbat belgisi edi. Álemniń uly aqyndarynyń bári birdeı adam­gershilik pen kisilikti bıikke kóterip, solardy ýaǵyzdap, solardy talmaı jyrlap ótken.
Gomer, Fırdoýsı, Rýdakı, Rýs­tavelı, Gete, Abaı, Pýshkın sol úlgidegi uly aqyndar qatarynan sanalady.
Aqyny bar el baqytty el.
Asqaq el.
Ardaqty el.
Aqyndy tanıtyn adam. Adamdy tanyp, adamdy ardaqtaıtyn aqyn.
Sonan da alyp dala tórinde adam men aqyn dombyranyń qos shegindeı egiz terbelip, egiz kúı keshedi.
«Jolbarys tondy jahan­gez­de», alysta jatqan Arabstan men Ún­distan, Horezm men Shyǵys Túr­ki­stan memleketteri – musyl­man el­deri alyp dastan-jyrdyń tolǵa­nys­ty keń panoramasyna aınaldy.
Al jyrdyń ózegi aqynnyń týǵan Grýzııasy bolatyn. Asqaq rýhpen, asqaraly tereń tebirenis­pen Shota Rýstavelı týǵan Otany – jany men ary – Grýzııany bar daýysymen kúńirene jyrǵa qosty. Bul Grýzııa týraly asqaq gımn bolatyn. Dál osy epos jyrda Grýzııa eliniń búkil bolmysy aıqyn kórinedi. Bútin bir eldiń taǵdyryn, tarıhı jolyn anyq, ashyq kórsetý asqan daryn ıesi­niń kemel talantyn tanytady.
Shota Rýstavelı bir ǵana ult­tyń emes, búkil adamzatqa ortaq uly aqyn. Ulttyq sheńberge de, dinı sheńberge de syımaıtyn, tek qana kógildir kókte samǵaıtyn jyr suńqary!
Alysqa talmaı shabatyn na­ǵyz asyl tulpar.
Jyr tulpary!
Pysyqtyqqa pysqyryp qara­maıtyn órshil rýh!
Bul minez ózine unaǵanymen, tobyrǵa unamaıdy.
Tobyrda aqyl tapshy, minez múlde joq.
Asqaq aqyn erkindigin saqtap saıaq ketedi, nemese tobyrǵa qosylady. Aqynǵa márt minez osyndaıda kerek.
Ne ólim, ne ómir?!.
Eki kereǵar jol.
Eki taǵdyr.
Tańdaý aqynnyń erkinde. Uly aqyndardyń baqyty da osynda, sory da osynda.
Danalardyń danalyǵy, uly­lardyń ulylyǵy osy tańdaý ústinde aıqyndalǵan. Shota Rýstavelı birinshi joldy tańdady.
Bul danalar joly bolatyn.
О́mirin saqtaı almasa da, ónerin saqtaý danalardyń ǵana enshisine jazylsa kerek.
Týǵan topyraqta besigiń terbelip, týǵan topyraqqa máıitiń jetip, máńgi tynyshtyq álemine oralǵanǵa ne jetsin?!. Adamnyń aq tileýi de osy emes pe?!.
Grýzııada týyp, ókinishke qaraı Ierýsalımde ólgen uly Shota Rýstavelıdiń rýhyna taǵzym etken qazaq jazýshysy –

Rollan SEISENBAEV.

JIDEBAI.