DDSU derekterine qaraǵanda, jer betindegi árbir on adamnyń toǵyzy kún saıyn lastanǵan aýamen tynystaýǵa májbúr eken. Sarapshylardyń baǵamdaýynsha, aýanyń lastanýynan bastaý alatyn qaterli isik, ınsýlt, júrek jáne ókpe aýrýlarynan shamamen 7 mıllıondaı adam ómirimen erte qoshtasady. Bul úderistiń 90 paıyzy halqynyń tabysy tómen nemese ortasha, ıaǵnı óndiris, kólik, aýyl sharýashylyǵy jáne qarapaıym peshten aýaǵa taralatyn zııandy qaldyqtary kóp memleketterge tán bolyp otyr.
О́z kezeginde aýanyń lastanýy klımattyń ózgerýine de yqpalyn tıgizip, adam densaýlyǵyna keri áser etýde. Uıymnyń boljamyna qaraǵanda, 2030-2050 jyldary klımattyń ózgerýi jylyna qosymsha 250 myń adamnyń ólimine sebep bolýy múmkin. Klımattyń ózgerisi ashtyq, tyrysqaq, dıareıa jáne ystyqqa baılanysty kúızelisterdi ýshyqtyryp jibermek.
Álemde dıabet, obyr jáne júrek aýrýlarynan bolatyn adam ólimderin qosa eseptegende, olardyń kórsetkishi jalpy ólim-jitimniń 70 paıyzyn quraıdy. Bul shamamen 41 mıllıondyq kórsetkish. Onyń ishinde 15 mıllıony 30 ben 69 jas aralyǵyndaǵy mezgilinen buryn kóz jumǵan adamdardy qamtıdy. Al osy ómirden erte ketkenderdiń 85 paıyzy tabysy az nemese ortasha memlekettiń turǵyndary. Densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine qaraǵanda, bul kórsetkishtiń ósýine adamnyń temeki tartyp, alkogol ónimderin mólsherden artyq paıdalanýy, qozǵalystyń azdyǵy jáne aýanyń lastyǵy áser etýde. Adam boıyndaǵy osy jaman ádetter júıke júıesine áser etip, emi joq dertke shaldyqtyrýda.
Qazirgi ýaqytta tumaýdyń kóptegen túri de adamzatty jaǵadan alyp tur. Mamandardyń ózi tumaýdyń qandaı túri, qaı búıirden soqqy jasaıtyndyǵyn boljaı almaıdy. Biraq DDSU tarapynan jyl saıyn monıtorıng jasalyp, tumaýdyń órshýi yqtımal túrleriniń aldyn alýǵa baılanysty usynystar berilip keledi.
Sondaı-aq jer sharyndaǵy halyqtyń 22 paıyzy nemese 1,6 mlrd adam qurǵaqshylyq pen ashtyq jaılaǵan, úzdiksiz kıkiljińder men turǵyndary údere kóship júrgen aýdandarda turady. Tıisinshe, mundaı aımaqtardaǵy medısınalyq qyzmet sapasy óte tómen. Sol sebepti DDSU sol aýdandardaǵy ana men bala densaýlyǵyn saqtaýǵa mańyz berip otyr. Sonymen qatar sol elderdiń densaýlyq saqtaý salasyn nyǵaıtýǵa, juqpaly aýrýlardyń aldyn alýǵa kúsh sala bermek.
Túrli antıbıotıkter men vırýsqa jáne tyrysqaqqa qarsy dárilerdiń paıda bolýyn zamanaýı medısınanyń jetistigi dep baǵalasaq ta, bul preparattardyń dáýiri ótip barady. Qazirgi dári-dármekke úırenip alǵan zııankester bolashaqta preparat ataýlyǵa boı bermeı ketýi múmkin. Indettiń aldyn alý múmkin bolmaı qalyp jatsa, týberkýlezge qatysty keń qoldanystaǵy hımıoterapııanyń ózi iske alǵysyz bolyp qalady. Aıtalyq, osy ókpe aýrýyna álemde jylyna 10 mln adam shaldyǵyp, olardyń 1,6 mln-y kóz jumady. Al osy aýrýǵa qarsy tıimdi qural bolyp sanalatyn rıfampısın dárisiniń 2017 jyldyń ózinde 600 myńdaı adamǵa áser etpeıtindigi anyqtalǵan. Sondyqtan da, bul másele DDSU mamandarynyń erekshe baqylaýynda tur.
Alǵashqy sanıtarlyq-medısınalyq kómek júıesi ádette halyq pen densaýlyq saqtaý júıesi arasyndaǵy baılanystyń bastapqy núktesi bolyp sanalatyndyqtan, onyń jumysy keshendi jáne adamǵa ómir boıy qoljetimdi bolýy tıis. Alaıda, kóptegen memleketterde bul júıe qalypty jumys jasap turǵan joq. Onyń ústine, sońǵy jyldary densaýlyq saqshylary tek belgili bir aýrýlarǵa qarsy kúreske mańyz berip keldi.
Jalpy, alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek júıesin damytý jóninde Qazaqstan Prezıdenti udaıy aıtyp keledi.
Al DDSU esebinde 2018 jyldyń qazan aıynda Astanada ótken búkilálemdik aýqymdy konferensııada 1978 jyly Almaty deklarasııasynda qarastyrylǵan alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek júıesin damytýǵa baılanysty mindettemelerdi pysyqtaý máselesi qaıta qaralǵandyǵy kórsetilgen.
Sol úshin DDSU 2019 jyly óz áriptesterimen birge osy júıeni damytý men jańǵyrtýlar talaby bekitilgen Astana deklarasııasynyń saqtalýyna mańyz bermekshi.
Búkilálemdik uıymnyń derekterine qaraǵanda, qazirgi ýaqytta ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi sanalyp otyrǵan vaksınalar arqyly jyl saıyn 2-3 mln adamdy ajaldan arashalap qalýǵa bolady eken. Alaıda álem elderinde úgit-nasıhat jumystarynyń kemshindiginen vaksınaǵa senimsizdik beleń alǵan. Osyǵan oraı, DDSU bıyl densaýlyq saqtaý mekemelerin senimdi ári tekserilgen aqparattarmen qamtamasyz etýdi josparlap otyr.
Sonymen qatar búginde álem boıynsha 37 mln adam JITS (VICh) qarmaǵyna ilikken. Bul indetten jyl saıyn mıllıondaǵan adam kóz jumyp jatsa da, halyq arasynda oǵan nemquraıly qaraıtyndar azaımaı keledi. Osy aýrý paıda bolǵaly beri dúnıe júzinde 37 mln adam ımmýnıtet tapshylyǵynan baqılyq bolǵan. Is júzinde densaýlyq saqtaý salasynyń ózi VICh vırýsynyń aldyn alýǵa áli de dármensiz. Sondyqtan da DDSU 15 pen 24 jas aralyǵyndaǵy qyz-kelinshekterdiń densaýlyqtaryna alańdaýshylyq bildirýde.
Jalpy osy derekterge qarap-aq, bizdiń ǵasyrymyzdaǵy qaýip-qaterlerdiń aýqymyn baǵamdaı berýge bolady. Demek, ózgelerdiń qıyndyǵynan sabaq alyp, óz-ózimizdi saqtaý, aýrýdyń aldyn alý – basty mindetterdiń biri bolyp qala bermek.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
