Ar-uıat anatomııasy

Shyǵarmany oqı otyryp tutas bir shańyraq qulap túskendeı áserde qalasyń. Kazıno, qyz-qyrqynnyń qyzyǵymen ketken otaǵasy Aıan «esil-derti aqsha, ákesinen de asqan baı bolamyn dep jantalasyp júrgen uly, sheteldi sharlap qydyrýdan shar­shamaıtyn qyzy, arbaǵa ta­ńylǵan mylqaý nemeresi – bá­riniń orny kenetten badyraıa aıqyndalyp, tóńirekti bılep tóstegen maǵynasyzdyqty Ǵa­dilbegi emdelip jatqan aýrýhana jaqqa qaıǵydan eseńgireı teń­sele basqan Naýattyń beınesi odan ármen qataıtqandaı. Ar azabynyń jaýapkershiligi osynsha ókinishti bolaryn muny esh­qashan keshpegen, jeke basy men tániniń suranysyn ǵana kúıt­teıtin Bota sııaqtylar sirá de uǵynar ma?! Eshkimdi jaq­sy kórmeı-aq baqytty. Dene­si eshteńeden seskenbeıdi, jaman­dyqtan titirkenbeıdi, bir de bir isine ókinbeıdi. 

Qazaqtardyń ózgere basta­ǵan minez, qulqynyń sıpa­tyn Mıranyń «Aqynnyń taǵdy­ry» muńly dramasynan da kó­remiz. «Aqyn taǵdyry» avtor es­kertkendeı tym muńly, tym ashy. Mahabbat seziminiń mun­shalyq sergeldeńge salyp, ja­qyndarynyń, ásirese aıaýshy­lyqtan jurdaı Pátıqanyń adam aıtsa nanǵysyz qatygezdik tanytyp, kóz jumǵan Taıjan ananyń súıegine jýytpaı, qaqaǵan qysta úıge kirgizbeýin, estimegen elde kóp, áreń qabyldaısyń. Ana boljamy emis-emis eske túskendeı: «Adýyn qatyndar qusap jaǵańa jarmasyp, betten almaıtyn, abalap, ıtshe arpyldamaıtyn, tomaǵa tuıyq adamnyń kóz jasy tuzdaı ashy bolady! Ashy! Tym ashy! Sol kóz jas bara-bara qara jerdi aǵartqan sorǵa aınalady. Eger odan ajyrasatyn bolsań, Pátıqanyń kóz jasy seni túbi jibermeıdi. Kúnderdiń kúninde tabanyńmen taptaǵan Pátıqaǵa zar bolyp qalasyń! Entigip jete almaı, ókinip júresiń sosyn...». 

Erkinǵalı Darabasov – aqyn­dyq shabytpen shyrqalǵan erekshe beıne. Mahabbat qudiretiniń kez kelgenniń peshenesine buıyr­maıtyn býyrqanysy dramanyń basynan aıaǵyna deıin saqtalǵan. Dál osylaı – Erkinǵalıdaı seziný de, dál osylaı – Erkinǵalıdaı túısiný de bir baqyt.

Mıra eshkimge, jazýshy­lar­dyń da eshqaısysyna uqsamaıdy. Burynǵylardan da, keıingilerden de qoltańbasy múldem bólek. Al­dyńǵy tolqyn, bizder, kitap­tarymyzdy úkimet esebinen shyǵarýǵa daǵdylanǵanbyz. Ke­zin­de páterdi de bárimiz úki­met­ten alǵanbyz. Al, Mı­raǵa munyń biri de buıyrǵan emes. Páter túgili bir de bir jı­na­ǵy úkimet esebinen jaryq kór­mep­ti. Memleket tarapynan aýyz toltyryp aıtarlyqtaı birde-bir marapat ta almaǵan. 2003 jyly «Arys» baspasynan alǵash shyqqan «Mahabbat baǵynan» bastap «Ar azabyna» deıingi bes-alty kitabynyń qan­daı qıyndyqpen oqyrman qolyna tıgenin elestete berińiz. Mıranyń árbir áńgimesiniń oqyr­manǵa berer oıy, sıýjeti, sóz saptaýy bólek. Qýanyshtysy – kezekti ár týyndysynyń ja­ńa­lyq retinde qabyldanyp, Ábdi­jámil Nurpeıisov, Dýlat Isa­bekov, Mereke Qulkenov syndy belgili tulǵalardyń nazaryna ilinip, laıyqty baǵasyn alýy. Aıgúl Ismaqova, Gúljahan Orda, Tolymbek Ábdiraıym, Dúısenkúl Jaqan sııaqty qalamgerler men belgili ǵalym, synshylardyń taldaý obektisine aınalýy da kóp jaıtty ańǵartady. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń IV qu­ryl­taıynda da eki quryl­taı ara­lyǵynda prozalyq kitap­taryn shyǵarǵandar arasynan Mıra Shúıinshálıevanyń da esimi erekshe ataldy. Odaq­tyń keıingi Ádebı jyl qorytyn­dy­synda Nurlan Qamı «Ar azaby» atty jınaǵyna engen «Siń­limniń súı­geni» hıkaıasyn óz oıymen taldap, «shynaıy ja­zylǵan jaqsy shyǵarma, avtor­dyń sheberligine rızamyz» dep aıtty. Sol jyl qorytyndysynda belgili ǵalym Aıgúl Ismaqova da «О́kinish» atty Mıranyń úsh bólimnen turatyn muqabasy qalyń jańa tórtinshi kitabyn ádebıetke qosylǵan jazý­shynyń úlesi deı kele, «Adas­qan arý» atty áńgi­mesinde «sholaq balaq, qylshyq bet» Núkis­tiń arbaýy arqyly abaısyzda teris din jolyna túsip, pálen jyl oqyǵan «qos qyzyl dıplomnyń» qaıyryn kórmeı kúnniń qapyryǵynda tunshyǵyp kıinip, baqytyn baılaǵan Raıhan­nyń aıanyshty taǵdyryn qazirgi qoǵamdaǵy qazaq áıeliniń derti ekenine erekshe toqtaldy. 

Mıranyń súıikti anasy 53 jasynda ómirden ozyp, rýhyna baǵyshtap 1984 jyly «Sa­ǵynysh» degen novella jazyp, sodan bylaıǵy búkil sanaly ǵumyry shyǵarmashylyqpen baılanysty jalǵasýda. Batys Qazaqstan oblysy, Bókeıordasy aýdany, Bısen aýylynda týyp, Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen Mıranyń jýrnalıstik, aqyndyq, jazýshylyq jáne dramatýrg retindegi túrli baǵyt­taǵy eńbegin qalaı nasıhattasaq ta artyq emes.

Qaıtalaı aıtqymyz keletini – osy sulý da (aktrısa da bolar edi, kınoǵa da túser edi, alda-jalda ynta qoısa) súıkimdi jan, jazýdyń aýyr júgin qaıyspaı kótergen talantty jas áriptesimizdiń ýaqyt tamyryn dóp basýy, qoǵam dertin dál anyqtaýy, aldyńǵy tolqyn, aǵa-apalary, bizder maǵynasyna boılap ta úlgermegen dáýir tynysyna batyldyqpen ilesip, nazarǵa iline qoımaǵan, ilinse de qaýqarymyz jete bermeıtin asa ózekti taqyrypty, búginginiń túıtkilin meńgerýi. 

Mıra Shúıinshálıeva qoltań­ba­synyń basty ereksheligi – ýaqyt pen qoǵamnyń sıpatyn úndestire bilýi. Jahandanýdyń jaǵymdy, jaǵymsyz aǵys­ta­rynyń qazaq tirligindegi byt-shyt kórinisin sý­rettep, ázirge kórkemdele qoı­­ma­ǵan múldem tosyn keıip­kerler legin ákelýi. Jazýshy eshte­ńeni, eshkimdi dáriptemeıdi, synap minemeıdi, ólip-óshe tańyr­qamaıdy, buryn-sońdy daǵ­dylanyp úırenbegen is-áre­ket ústindegi túrli minez, qy­lyq­­tardy búkpesiz jaıyp salady. Mıra shyǵarmalarynda shyndyq qana shyrqyraıdy. Ras, psıhologııalyq qatparynan góri qaharmandarynyń qaq­tyǵysynda tabıǵı anaıylaý turpat basym túsip jatady keıde. Bul ózin aqtap ta tur­ǵan­daı. Qazir qalyp­tasqan meı­li óner, meıli ómirdegi men­talıtet lırızmge tıtteı de muq­taj emes. Dórekiliktiń, tur­paıylyqtyń, pasyqtyqtyń, satqyndyqtyń, qatygezdiktiń dáý­reninde taýsyla tabynatyn­daı, úlgi qylatyndaı dá­neńe qalmaǵandyqtan da jasan­dy­lyqqa júginbeıdi avtor. Ilip alarlyqtaı ónegesi joqtyǵyna qaramastan túıtkilge toly tir­ligimen, opasyzdyqqa, ja­ýyz­­dyq­qa kóndige júrip, maq­sa­tyna jetkeni, jasyqty­ǵynan, beısharalyǵynan qur­dym­ǵa ketkeni bar, qaı-qaısy da ja­ǵym­dy, jaǵymsyz tabıǵıly­ǵymen este saqtalady. 

Qazaq prozasynyń klassıgi Beıimbet Maılın keńes ókimeti ornaǵan tustaǵy formasııalyq ózgeristerdi ýytty tilmen, ájýa, mysqylmen, kúlki, kekesinmen (osynyń báriniń astaryndaǵy muń qandaı deseńizshi) qalaı sheber sýrettese, Mıra Shúıin­shálıeva da dál solaı kóbimiz mán, mazmunyn áli túsinip úlgermegen zaman panoramasyn taıǵa tańba basqandaı anyqtap otyr. О́tken ǵasyrlardaǵy Shuǵa, Ábdirahman, Raýshan kommýnıst jáne keshegi, búgingi Láılá, Alýa, Ǵadilbek, Erkinǵalı, taǵy basqalarynyń arasynda logıkalyq baılanys bar. Buǵan den qoımaǵanmen, halqymyzdyń qarama-qaıshy túrli damý úrdisterin erikti, keı­­de erkinen tys keship kele jat­qan teperishi álginde atalǵan, atal­maǵan júzdegen, myńdaǵan ádebı beıneler arqyly sanamyzǵa sińgeni ras. Solaı jalǵasa bere­di de. Joǵaryda aıtqan – av­tor qol­­tańbasynyń ereksheligi, ıaǵnı ýaqyt pen qoǵamnyń sıpatyn úndestirýindegi batyl izde­nisi shyǵarmalarynyń ómir­sheńdigin dáleldep, oqyrman qyzy­ǵýshylyǵyn arttyra túsýde. Keıipkerleriniń taǵdyr táleıin Qyz Jibek, Tólegen, Baıan sulý – Qozy Kórpesh, Dezdemona, Romeo, Farhad, Shyryn, Shuǵa, Toǵ­jan, Ulpan, t.b. salys­tyrý­dyń esh aıy­by joq. Jas ǵalymnyń qusa­dan jyndanyp ketýi, sazger, aqynnyń jar opasyzdyǵyna arbalýy, áp-ádemi boıjetkenniń qadirine taty­maıtyn bireýge jabysyp, «sabyr túbi sary altyndy» qalqan etip, ana atanýy, táp-táýir azamattyń kezbege aınalýy – bári aınalyp kelgende jalpyǵa ortaq, adamzatqa tán aq pen qaranyń máńgilikke ula­sar aıqasy. Búginginiń Qara­baı, Jantyqtaryn, Otello, Iаgolaryn, Pechorınderin, Myr­qymbaılaryn, Eńlik­terin, Tatıa­nalaryn, Súzge, Súıin­bıke­lerin, Katarınalaryn, Qarashashtaryn osy Mıranyń dramalarynan, hıkaıa, áńgime­lerinen kórip bilip otyrǵanyma senbeseńizder, «Ma­hab­bat baǵy», «Shúberek qýyr­shaq», «О́kinish», «Júrektegi qupııa», «Ar azaby» kitaptaryn mu­qııat oqýǵa keńes beremin. 

Maǵıra QOJAHMETOVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri