2009 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 63-sessııasynda bekitilgen halyqaralyq kúnder kúntizbesinde eki Jer kúni bar ekeni belgili. Birinshisi - 20 naýryzdaǵy kóktemgi kún men túnniń teńelýi, ekinshisi - 22 sáýir. Birinshi Jer kúniniń bitimgershilik jáne gýmanıstik máni bar ári Qazaqstan osy kúni ózimizge tán danalyqty, ózara qurmet pen Otanǵa súıispenshilikti búkil álemge pash ete otyryp, damýdyń jańa kezeńine kóshti.
Jer-Ana kúni retinde jarııa etilgen 22 sáýir qazirgi jáne keleshek urpaqtyń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq suranystarynyń ádil teńdigine qol jetkizýdi, ár adamnyń qorshaǵan ortaǵa uqypty qaraýyn, ony qorǵaýy men kórkeıtýdi maqsat etedi.
Ornyqty damý maqsattaryn oryndaý jónindegi mindetterdi ózimizge ala otyryp, biz Jerdegi ómirdi ekologııalyq ıgi isterdi saqtap qalýǵa ári adamzatty ekologııalyq apattardan qutqarýǵa qabiletti adamdy qalyptastyrý ıdeıasyn jarııa etip otyrmyn.
Birikken Ulttar Uıymynyń málimetteri boıynsha, dúnıejúzilik muhıttarda 270 myń tonna qoqys, 5,25 trln tonna plastık buıymdar qalqyp júr, 1,8 mlrd adam lastanǵan aýyz sýdy paıdalanýda, teńizder men ózenderde ómir súretin tirshilik ıeleri jappaı qyrǵynǵa ushyraýda. Biz qys mezgilinen kóktemge aýysqan kezeńde Qazaqstanda osy jaǵdaıdyń qalaı bolǵanyn anyq kórip otyrmyz. Jer-Ana qoqystan óte baıaý arylady, qalpyna kelý men jańa kúsh jınaý jáne tirshilik ıelerin azyqtandyrý úrdisi qıyn júredi.
Jerdiń toza bastaýy, bıologııalyq alýandyqty joǵaltý úrdisin toqtatý, aýanyń lastanýy, osynyń bári, ásirese balalarda, kóbinese tynys alý organdarynyń, asqazan-ishek joldarynyń aýrýlaryna jáne júrek-tamyr aýrýlaryna ákelip soǵady.
2003 jylǵy 8 qazandaǵy Orhýs konvensııasyna lastaýshy zattar men shyǵaryndylardy tirkeý týraly hattama kúshine endi, ol jurtshylyqtyń ekologııalyq aqparatqa qol jetkizý quqyǵyna kepildik beretin birinshi halyqaralyq kelisim boldy. Energetıka mınıstrligi Ekologııalyq kodeks pen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan halyqaralyq sharttar jasaýdyń perspektıvalyq josparyna ózgerister engizýdi josparlaǵan bolatyn. Alaıda, búgingi tańda bul másele áli kúnge deıin ashyq qalyp otyr.
Qupııalardan basqa lastaný týraly aqparattyń ashyq túrde berilýi halyqtyń ómir súrý men densaýlyqty damytýdyń yqtımal joldary, ósimtaldyqtyń saqtalýy týraly habardar bolý deńgeıin arttyra túsedi.
Osyǵan baılanysty mende birqatar suraqtar men usynystar bar:
- aýany lastaıtyn zattardyń tizimine fenol, formaldegıdter, kúkirtsýtegi, hrom jáne onyń qosylystary, qorǵasyn men onyń qosylystary qosyla ma?
- bizdiń elimizdiń barlyq keńistigin: dalany, sý aıdyndaryn, saıajaı alqaptaryn, avtomobıl joldary men temirjol aýmaqtaryn plastıkten jasalǵan zattardan, qurylystar men ózge de sharalardyń qaldyqtarynan tazartý sharalaryn júzege asyrý;
- qajetti normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaý arqyly qalyńdyǵy 15 mıkronnan az polıetılen paketterin óndirýge, ımporttaýǵa jáne satýǵa tyıym salý (60-tan astam elde polıetılen paketterin shyǵarýdan bas tartty);
- qorshaǵan ortaǵa áserlerin, jergilikti shıkizatty tańdaý jáne onyń shyqqan jerlerin baqylaýdy jáne organıkalyq ónimderdiń úlesin ulǵaıtýdy eskere otyryp, jaýapty memlekettik jáne bıznestegi qyzmet kórsetýlerdiń prınsıpterin damytý;
- bıznestegi barlyq qyzmet túrlerin qorshaǵan ortaǵa zııandy áserdi qysqartýǵa jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttaý;
- ǵımarattardy, qurylystardy, úılerdi paıdalanbaǵany jáne sanıtarlyq jaǵdaıda kútip ustamaǵany úshin ıelerge qatysty ekologııalyq baqylaýdy belgileý;
- barlyq tabıǵı sý kózderin: sý qoımalaryn, bulaqtardy, ashyq qudyqtardy tazalaý;
- Qazaqstannyń talantty balalary ata-analarymen birge elimizdiń ár óńirinde 22 sáýirde jáne jyl boıyna kóshet otyrǵyzý úshin aǵash aleıalaryna arnalǵan alqaptar bólý múmkindikterin qarastyrý. Búginde qazaqstandyq balalar daryndar reıtınginde 100 el arasynda 12-shi orynǵa ıe bolyp otyr.
- elimizdiń ár aımaǵynda malta tastardan sensorly joldar jasaý úshin oryndar bólý múmkindigin qarastyrý. Ártúrli tastardy jáne basqa materıaldardy irikteý jáne sementteý arqyly jasalatyn osyndaı jolda qarapaıym júrý kezinde adam tabanyna oń áser etetini belgili. Aýmaǵy shaǵyn Koreıa elinde paıda bolǵan sý-djok emi adam tabany men saýsaqtardaǵy bıologııalyq belsendi núktelerge áser etýge negizdelgen. Ol núktelerge yqpal etý úshin tabanǵa áser etý kerek. Qarapaıym ári árkim qol jetkize alatyn osyndaı em úshin parkter men skverlerde, balalar alańqaılary men sport alańdarynda arnaıy sensorly joldar jasalýy kerek. Ony barlyq turǵyndar, ásirese qozǵalys-tirek apparaty buzylǵan, aýtızmmen aýyratyn balalar tegin paıdalana alar edi. Sondyqtan osy maqsatta aýqymdy isterdi júzege asyrý úshin jergilikti atqarýshy organdarǵa myna máseleler boıynsha tapsyrma berýińizdi suraımyn:
- bul máselege baılanysty balalarǵa erte jastan oń pikir qalyptastyrý.
- balalar men ata-analardyń izgi isterdi birge jasaýyna mańyz bere otyryp, túrli jaǵdaılar men oqıǵalarǵa oraılastyryp jyl boıyna aýqymdy otbasylyq-ekologııalyq festıvaldar, balalar men jasóspirimderge arnalǵan tárbıelik sharalar ótkizý. Durys ekologııalyq tárbıe búkil adamnyń tolyq tulǵasyn qalyptastyrýǵa ǵana emes, sonymen qatar balany qoǵamnan syrt aınalýǵa yqpal etetin kóshe áserinen alshaqtatýǵa múmkindik beretini dáleldendi;
- mektepter men oqýshylar úılerinde ekologııalyq úıirmeler qurý, olardyń osy sala qurylǵylarymen eń az deńgeıde jabdyqtalýynyń ózi ekologııalyq tárbıeniń tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyrady. Balalardyń jaǵalaý men saıabaqtardy, kóshelerdi kórkeıtýge, aǵashtardy otyrǵyzýǵa qatysýy oı-órisiniń keńeıýine de, óz jumysynyń nátıjelerine qol jetkizý úshin tyrysýǵa yqpal etedi;
- balalardyń úlkendermen birge tabıǵat aıasyndaǵy daǵdylar erejesin eske túsiretin, turǵyn úı ekologııasy týraly, úıdegi jáne qorshaǵan ortadaǵy adam ómiriniń qaýipsizdigi, ósimdikter men janýarlardyń paıdasy týraly aıtatyn ekologııalyq-bıologııalyq ortalyqtar ashý.
Kolledjder men mektepterdegi oqý barysynda jahandyq, aımaqtyq jáne jergilikti máselelerdegi ekologııanyń ózara baılanysyn ashyp, oqýshylardyń sana-sezimderine, sanasyna áser etý, oılanýǵa jáne áreket etýge májbúrleý.
Halyqaralyq Jer kúnin osy sharanyń bastamasy retinde belgilenip, turaqty túrde atap ótilýi tıis.
