Jaqynda Japonııa jáne Reseı ǵalymdary osydan 28 myń jyl buryn ómir súrgen mamonttyń jasýshasyn tiriltkenin jarııalady. Qazir budan bólek te teorııalyq turǵydan ábden zerdelengen, biraq tájirıbe júzinde toqtap turǵan tyń jobalar kóp.
Ǵalymdar kóne zamandarda ómir súrgen, búginde jer júzinen joıylǵan alǵashqy adam túrleri men mamonttardyń arheologııalyq qazbalardan tabylǵan DNQ-syn paıdalaný arqyly olardy qaıta tiriltý múmkindigin teorııalyq turǵydan dáleldep otyr. Sondaı-aq dál osyǵan uqsas joldarmen adam kóziniń kórý múmkindigin birneshe ese ulǵaıtatyn, fızıkalyq qýatyn eseleıtin, aqyl-oıyn tereńdetetin, ómir súrý jasyn qoldan uzartatyn sát te jaqyn qalǵany aıtylýda. Bolashaqta ǵylymnyń múmkindigimen adamdar jańa dúnıege keletin sharananyń qandaı qasıeti ústem, nege ıkemdi bolýyna aldyn ala yqpal ete alady. Tipti, ǵalymdar kólemdi aqparatty adam mıyna syrttaı engizý múmkindigin de zerdelep keledi.
Sońǵy jyldary ǵalymdar tuqym qýalaýshy aýrýlardy toqtatýdyń, aǵzadaǵy aqaýdy retteýdiń ǵylymı-qoldanbaly jolyn usynýda. Bul sózsiz adam balasy oılap tapqan eń paıdaly jańalyqtardyń biri. Biraq ǵylym sol kúıi damı berse, zerthanalarda jasalyp jatqan túrli tájirıbelerdiń zııan jaǵy bolmaı ma?
Gendik ınjenerııadan qaýip bar ma? Gendik manıpýlıasııa buryn-sońdy bolmaǵan jańa tirshilik ıelerine «jańa ómir» syılaýy múmkin. Demek, jaqyn keleshekte túrli bıorobottar men mýtant tirshilik ıeleriniń ortamyzdy toltyrý yqtımaldyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Osydan birneshe jyl buryn Qytaı ǵalymdary ıtti mýtasııalap, kádimgi qyzmet ıtterinen eki ese úlken, qabileti barynsha jetilgen túrin oılap tapqanyn jarııalady. Alpamsadaı, ıis sezý, tıisti operasııalardy oryndaý áleýeti jetilgen ıtter jaqyn keleshekte arnaıy organdardyń taptyrmas serigine aınalýy múmkin. Iаǵnı, gendik ınjenerııa bir jaǵynan keń taralǵan túrli aýrý-syrqaýdy jeńýge múmkindik syılasa, ekinshi jaǵynan adamnyń adam bolyp qalýyn tarıhtyń enshisine qaldyryp, jańa tirshilik ıelerin, bıorobottardy týǵyzý arqyly jer júzine úlken apat ákelýi múmkin degen oı da aıtylyp júr. Keleshekte qalypty adam men bıorobottyń neke qurý yqtımaldyǵy sııaqty boljamdar bul kúdikti odan ári órshitedi. Muny «Qudaıdyń isine aralasý», qalyptasqan moraldyq-etıkalyq normalarǵa syımaıtyn úrdis dep baǵalaıtyndar da az emes.
Transgýmanızm. Etıkalyq-moraldyq normalar.
Gendik ınjenerııa salasyndaǵy tabystar jalǵasa berse, tarıhy shamamen 40 myń jylǵa ketetin Homo Sapiens nemese sanaly adam dáýiri aıaqtalyp, bıorobottardyń dáýiri bastalady degen boljam bar. Bizdińshe kez kelgen ǵylym, jańashyldyq moralǵa, adamzat balasyna ıgilik syılaý fılosofııasyna basymdyq berýi tıis. Osy ustanymdaǵy transgýmanıstik qozǵalys sońǵy jyldary álemde keń taralyp keledi. Bul baǵyttyń negizin salýshylardyń biri IýNESKO-nyń alǵashqy bas hatshysy Djýlıan Hakslı.
Transgýmanıster «Adam – evolıýsııanyń damyǵan túri. Biraq ol nashar túr. Sondyqtan ony tehnologııa men ǵylymnyń kómegimen birneshe baǵytta jetildirip, kemel adam jasaýymyz qajet» degendi aıtady. Sondaı-aq, «Adamnyń 150 jastan az ómir súrýiniń ózi qısynsyz. О́ıtkeni adam tolysyp-kemeldengen shaǵynda táni eskirip, ómirden ótip ketedi. Sondyqtan aqyly tolyspaǵan jastar myna dúnıeni tárk etip jatyr. Adamnyń ómir súrý jasy ulǵaısa, aqyldy adamdar dúnıeni odan ári jaqsartar edi» degen kózqaras bar.
Qazirdiń ózinde adamnyń ómir súrý uzaqtyǵy ótken ǵasyrmen salystyrǵanda uzaryp kele jatyr. Sondyqtan jaqyn keleshekte bul úrdis jalǵasa bermek dep paıymdaýǵa ábden negiz bar.
Transgýmanıstik baǵytty ustanýshylar adamzat balasynyń aldaǵy bolashaqta ózge ǵalamsharda ómir súrý múmkindigi úshin de bas qatyrýda. Negizi maqsat – kıbernetıka, nanotehnologııa, bıoınjenerııa, genetıka syndy ǵylym salalarynyń jetistikterin paıdalana otyryp, búgingi adamnyń basqa ǵalamsharda ómir súrýine kedergi keltiretin «tabıǵı olqylyqtardy» qoldan retteý, ǵalamnyń bolashaq qojaıynyna aınalý.
Bul ádis búgingi qarapaıym adam men posthumanism, ıaǵnı adamnan keıingi jetilgen tirshilik ıesiniń arasyndaǵy altyn kópir bolmaq. Búginde birneshe elde osy baǵytta arnaıy partııa, uıymdar da quryldy. Al transgýmanısterdiń búkilálemdik qaýymdastyǵy «Humanity+» dep atalady.
Transgýmanısterge qarsy tarap olardy tym radıkal, adam tabıǵatyna qyryn qaraıdy dep aıyptaıdy. Áıgili fýtýrolog ǵalym Frensıs Fýkýıama transgýmanızm qozǵalysynyń isi adamzattyń túpkilikti joıylýyna ákeledi degen alańdaýshylyǵyn bildiredi. О́ıtkeni bul úrdis adam men bıorobottar arasynda túrli kelispeýshilikterge, taıtalasqa ákelip soǵýy múmkin. Adamdar arasyndaǵy teńdik, ádilettik prınsıpterin endi jolǵa qoıa bastaǵan ýaqytta tabıǵaty adamnyń bolmysyna kelmeıtin jańa bıorobottardyń máselesi paıda bolady. Olardyń arasyndaǵy ózara qarym-qatynas, quqyqtar araqatynasy qalaı bolmaq? Munyń bári ázirge boljam ǵana.
Qorytyndy. Qazaqstanǵa kelsek. Álem bul salaǵa dendep enip jatqan ýaqytta zamana kóshinen qalý óz-ózińe zııandyq jasaýmen teń. Elimizde jasalyp jatqan jumystar bar. Biraq bul teńizge tamǵan tamshydaı ǵana. Maman joqtyǵy, ǵylymı ortamen baılanystyń kemshin bolýy, ǵylymı jańalyqty iske asyrý, zamanaýı tehnologııalardy ıgeretin kásibı kadr tapshylyǵy, kommersııalandyrý jaǵy aqsap jatqany eshkimge jasyryn emes. Sondyqtan osynaý mańyzdy salany damytýdyń keshendi memlekettik saıasaty qajet. О́ıtkeni bolashaq osynda. Abaısha «qolymyzdy mezgilinen kesh sermep», istiń emes, sózdiń adamy bolatyn sátti tarıhta qaldyrsaq jaqsy urpaq bolar edik.
Sáken ESIRKEP,
Astana
