Aımaqtar • 03 Sáýir, 2019

Almasaıdyń tazylary

1391 ret kórsetildi

Almasaıdyń tazylary týraly eki jyl buryn Tarbaǵataıdyń jigitterinen estip edik. «Áne baram, mine barammen» bul aýylǵa bıyl, jaqynda, Naýryzdyń jaımashýaq kúnderiniń birinde jol tústi.

Almasaıdyń tazylary týraly eki jyl buryn Tarbaǵataıdyń jigitterinen estip edik. «Áne baram, mine barammen» bul aýylǵa bıyl, jaqynda, Naýryzdyń jaımashýaq kúnderiniń birinde jol tústi.

Qymyzdy aýyl Sarjaldyń ár úıiniń janynan saýyndy bıe kóretinimiz sekildi Almasaıdyń ár úıiniń qasynan, aýyldyń kez kelgen buryshynan kózimizge kólbeńdep tazy túsetin shyǵar dep oılaǵanmyn О́skemennen shyqqanda. Bul oıymdy bizdi aýyl ákimdiginde qarsy alǵan aıaǵyna rezeńke etik kıgen Ǵaǵlan Ramazanov aǵamyzǵa aıtqanymda «qazir burynǵydaı kóp ıt joq. Onyń ústine kóktemniń kezi. Itterdiń kóbi qorada, baılaýda. Júr, men senderdi ıt ustaıtyn jigitterge aparaıyn» dep eldi mekenniń joǵary jaǵyna qaraı bastaǵan. Áýelgi kólik basyn tiregen shańyraǵymyzdyń ıesi aýyldastary Máká dep ataıtyn, orta jastaǵy Medethan Qabıdollauly úıinde ustap otyrǵan eki tazysyn kórsetti. «Es bilgeli tazy ustaımyz. Aǵalarym da ıt júgirtken. Bizdiń aýylda tazy kóp. Atqa minetin jigitterdiń kópshiliginde bar. Buryn Almasaıda tazy budan da kóp bolatyn. Bizdiń ustap júrgenimiz sol burynǵy tazylardyń tuqymdary ǵoı», - degen ańqumar aǵamyz atyn erttep jatyp. Sosyn «qazir jigitterdi ertip kelemin» dep bizdi aýyldyń joǵary jaǵyndaǵy, qarly betkeıge qaraı baǵyttaǵan. Munda tazylardyń kóptigine aýyl shetindegi tastaq betkeıge kóligimizben kelip toqtaǵanda kóz jetkizgendeı boldyq. Tastaq tóbeniń mańyndaǵy úsh úıdiń biriniń esik aldynan, ekinshisiniń qorasynyń artynan tazy kórdik. Bul da túk emes eken, Medethan aǵamyz qos tazysyn ertip, biz turǵan shaǵyn tóbeshikke qaraı jaqyndaǵanda ár úıdiń buryshynan óre túregelgen tazylardy sanap úlgermedik. Baıqaǵanym, Almasaıdyń tazylarynyń tústeri de, turqy da ártúrli eken. Kóbi sýyqqa tózimdi, júndes keletin sekildi. «Almasaıdyń tazylary qysy-jazy dalada jatady. Júni qalyń, sýyqqa tózimdi. Jazyqta da, taý-tasta da jaqsy júgiredi. О́zderi iz kesedi, ózderi innen ańdy qýyp shyǵady. Ań bolǵanda, bizdegi bary – túlki men qoıan ǵoı. Qasqyrdy emge tappaısyz» dep áńgimesin jalǵady tóbe basynda eki tazynyń ıesi.

Jalań qolmen túlki soqqan

Tastaq tóbe basynda atqa minip, tazylaryn ertip kelýge tıis aýyl azamattaryn kútip turǵanymyzda qasymyzǵa jaıaýlatyp ústine áskerı kıim kıgen jigit keldi. О́zin Dastan Ahmadıev dep tanystyrǵan zamandasymyzdyń 6 tazysy bar kórinedi. Ákesi de, atasy da ýaǵynda ıt júgirtipti. Bul jigit te Medethan aǵamyzdyń aıtqandaryn qostap, buryn aýylda tazy kóp bolǵandyǵyn, zaman yńǵaıymen eldi meken turǵyndarynyń, onyń ishinde jastardyń kópshiligi qalaǵa kóship ketkenin, munyń jeti qazyna tuqymynyń azýyna, azaıýyna keri áserin tıgizgenin jasyrmady. «Degenmen de sońǵy býyn – aýyldaǵy kishkene inilerimizdiń tazy ustaýǵa ynta-yqylastary jaqsy. Kúzde   bizben birge ańǵa shyǵady. Sizder negizi kóktemde emes, kúzde, alǵashqy qar jaýǵanda kelýlerińiz kerek edi. Oı, naǵyz keremetti sonda kóresizder. Bir adam atqa minse, sońyna az degende úsh tazy ertedi. Kishkene balalarǵa deıin ıtpen júredi» dep áńgimelesýshimiz bir jaǵy bizdi qyzyqtyryp, ekinshi jaǵynan «kelmeıtin ýaqytta keldińder» degendi emeýrinimen uqtyrǵandaı bolǵan.

О́skemenge qatynap jumys isteıtin Dastan zamandasymyzdyń ıt jaıyna birshama qanyq ekendigin sút pisirim mezettegi áńgimesinen ańǵardym. Ańǵa túsetin ıtterdiń úıdegi, aýyl arasyndaǵy selteńbaı ıtterden tez qartaıatynyn, tazynyń qanshyqtary 7 jasqa deıin shaldyqpaı júgiretinin shynyn aıtsam, alǵash ret osy saıatqumar jigitten estidim. «Itterdiń qany taza bolý úshin basqa jaqtan tazy tuqymdaryn ákep otyramyz. Almasaıdyń tazylaryn elimizdiń jan-jaǵynan kelip, alyp jatady. Bizdiń aýyldyń bir tazysyn boksshy Qanat Islamǵa syılapty dep estigenbiz», - deıdi ol.

Jurttyń kóbi jumysta bolatyn juma kúni kelgennen keıin be atqa minip, tazy ertken jigitter biz oılaǵandaı kóp jınala qoımady. «Barymen bazar» dep kóligimizge otyryp, aýyl ortasyndaǵy jolmen ketip bara jatqanymyzda jańaǵy tastaq tóbeden áldekimder qol bulǵap, ózderine qaraı shaqyrdy. Barsaq, qara shápkisin kózine basa kıgen bir aǵamyz jıren qasqa atyn olaı da, bylaı da oıqastatyp júr eken. Astyndaǵy aty tizgindi tartqan saıyn kókke shapshıdy. «Baǵanadan beri maǵan nege aıtpaǵansyńdar?! Úıde bos jatyrmyn ǵoı», - deıdi beıtanys aǵamyz. Sóıtsek, alpystan assa da, on segizdegi jigitteı julqynyp turǵan bul kisi de (aty-jóni - Kádir Shyntemirov) kezinde tazy ustap, ıt júgirtipti. Bir qyzyǵy, astyna mingen jıren qasqa atynyń da, óziniń de jas ári qýatty kezinde túlkini qýyp jetip, jalań qolmen ustaǵan kezi bolypty. «Itim ábden boldyrdy. Túlkiniń de dymy qurydy. Astymdaǵy myna jıren qasqamen túlkini qýyp jettim. Sengen ıtim sońymda qaldy, men túlkini atpen qaıyryp júrmin. Túlkini qolymmen ustaǵanymdy túsirseńder ǵoı, shirkin! Sol kúni Qarakózekte úsh túlki ustadym. Qar jaýǵanda kelseńdershi bir», - dedi asyǵa sóıleıtin aǵamyz.

Ańshy aqsaqaldyń áńgimesi

Búgingi Almasaıdyń jaıy osylaı. Keshegi Almasaı qalaı edi? Almasaıdyń burynǵy, erterektegi ańshylary ne deıdi? Almasaıǵa tazyny alǵash ákelgen kim? «Negizi Almasaı degen kisiniń aty. Almasaı degen kisi sol jerde turǵan, sol jerde qaıtys bolǵan desedi. Urpaqtary áli de osynda bar. Bul jerde ata-babalarymyz ómirbaqı turǵan. Almasaı - Aıtquldyń jeri. Aıtqul batyr adam bolǵan. Abylaıda áskerbasy bolǵan. Biz sol kisiniń urpaqtarymyz. Abylaı «osy jerdi sen qorǵaısyń» dep Aıtquldy osy mańǵa jibergen deıdi. Jarylǵap batyrdy Qalbataý jaqty qorǵaýǵa jibergen eken. Biz sodan turaqtap qalsaq kerek. Al tazy sol kezden beri bolý kerek. Bul aýylda kimder turmady?! Baı da, kedeı de turdy. Bári tazy ustady. О́zimniń ákem ómirbaqı ıt júgirtti. Sol kezdegi kolhozdyń bastyǵy Balǵabaı, Rahmetolla aqsaqal, sot bop jumys istegen Kákenov degen kisi, ákem – barlyǵy  kúzdigúni birigip ańǵa shyǵatyn. Tup-týra bir aı. Qazannyń jıyrmasynan qarashanyń jıyrmasyna deıin «tymaqtyq túlki alamyz» dep ketetin. Sóıtsek, osy ýaqyt aralyǵynda túlki júni túbittenbeıdi eken. Túbittense tymaq bolmaıdy deıtin. Rahmetolla aqsaqaldy 91 jasynda ańǵa alyp shyqqanym esimde. Bir jerden tazynyń qara qanshyǵyn alyp kelipti. Qyzyǵyp júrmin. «Aǵa, jalǵyz sıyrymnyń buzaýyn berem» deımin. Meniń ıtim 11 qar basqan kári edi. «Bir buzaýǵa bermeımin. Sen meni jýas atpen dalaǵa alyp shyq» dedi. О́mirbaqı ańshy bolǵan adam. Úkimet oǵan ańshy dep karabın bergen. Ol kisiniń eki aq ıti boldy. Alǵyrlyǵy sondaı, bir qysta 80 túlki aldy. Qazaqtyń ańshylyq tarıhynda mundaı joq shyǵar. Aqsaqaldyń eki tazysy eliktiń ózin attap bastyrmaıtyn. Ol kisi atqa minip shyqqansha túlkini basyp jatatyn». Almasaıda shırek ǵasyr tútin tútetip, ákesinen ónege alyp, 10 jasynan tazy ertip, saıatshylyq qurǵan, 15 jyldan beri Ulan aýdanynyń ortalyǵy – Qasym Qaısenov kentinde turyp jatqan, búginde zeınetker Amangeldi Shárkenov aqsaqalmen aradaǵy áńgime osylaı bastaldy.

Qazaqtyń kórnekti jazýshysy Qabdesh Jumádilov «Tańǵajaıyp dúnıe» ǵumyrnamalyq romanynda balalyq shaǵyndaǵy kóshpendi ómir kórinisterin sýretteı kelip, jaıaý júrip búrkit salatyn kórshisi Baıahmettiń Sarsahmeti jaıynda: «Baldaǵyn belbeýine bekitip alǵan qarýly jigit búrkitin jaıaý kóterip, eleń-alańda taýǵa shyǵyp ketedi de, túske qaraı bir túlkini ıyǵyna salyp, qaıtyp kele jatady. Búrkitin tasqa qondyryp qoıyp, ózi qaǵýshy bolady eken. Túlki kezdespese amal joq, al kezdese qalsa qyrany qutqarmaıtyn kórinedi. Sóıtip júrip ol birer aıda túlki terisine at satyp aldy. Keıin «Sarsahmettiń jıreni» atanǵan álgi sáıgúlik sol mańaıdy tyıǵan júırik boldy» dep jazǵany bar edi. Almasaıda da dál osyndaı túlkige jaıaý shyǵatyn Áýeshan degen ańqumar aǵamyz bolypty. «Bizdiń atpen adaqtaǵan jerlerimizdi ol kisi jaıaý júrip-aq aralaıtyn. Dúregeı tazy ıti boldy. Ańǵa jete almaıtyn. Biraq keremet ańqos. Qoımaı júrip inge qýyp tyǵatyn. Áýeshan aǵamyz erinbeıtin. In bir shaqyrym bolsa da, túnimen qazsa da qazyp alatyn. О́zimiz de bala kúnimizde ańǵa jaıaý kóp shyqtyq qoı. Atty kim beredi bizge?», - deıdi saıatshy aýyldastaryn saǵyna eske alǵan Amangeldi qarııa.

Bala kúnimiz demekshi, aqsaqaldyń balǵyn shaǵyndaǵy ákesiniń aýylǵa túlki qýyp ákelgen sáti áli kúnge deıin esinde. «Qar jaýyp qalǵan kez. Balalar aýylǵa kire beris jerde syrǵanaq teýip, oınap júrgenbiz. Bir ýaqta qarasaq,  ákem jıren qasqa atpen túlkini aldyna sap qýyp keledi. Túlki ábden sharshaǵan, durys qasha almaı, bultalaqtap keledi. Aýyl shetindegi Árin degen aqsaqaldyń qorasyna kirip ketti. Biz balalar qoranyń shóp túsiretin tesiginen qarap turmyz. Erkek túlki eken. Buryshta ıtke aıbat shegip, quıryǵyn qaıqaıtyp turdy. Sóıtsek bul aýyldyń eshbir ańshysyna aldyrmaı, aýyldyń eshbir ıtine jetkizbeı júrgen ákki túlki eken. Itterdiń bári sharshaǵannan keıin ákem júırik jıren qasqa atymen qýyp jetip, qaıyryp ákelgen ǵoı. Nesin aıtasyń shyraǵym, Almasaıda júırik tazy da, júırik at ta kóp boldy ǵoı kezinde», - deıdi burynǵy ańshy. 

Úsh kún ash jatsa da, úıdegi tamaqqa tıispeıtin

Saıatshylyqtyń qyr-syryna qanyq aqsaqaldan Almasaıdyń qazirgi tazylary jaıynda suradyq. «Bizdiń kezimizde bir úıde eki-úsh tazydan boldy. Máselen, bizdiń eki ıtimizdiń ekeýi de jaman eki bólmeli úıde tór aldynda jatatyn. Kúshik kúninen tárbıelengen ǵoı. Úsh kún ash jatsa da, shelektegi saýyp ketken sútke tıispeıtin. Terezeniń aldynda báter turady. Mańaıyna jýymaıtyn. Qazirgi ıtterdi kirgizshi, sol sátte tas talqanyn shyǵarsyn. Almasaıdyń qazirgi tazylarynyń qoıan, túlki almaıtyndary kem de kem. Biraq aýyldaǵy tazylardyń barlyǵyn anyq, taza qazaqy tazy dep aıta almaımyn. Qazaqy tazy óte az. Búgingileri keshegi myqty tazylardan qalǵan jurnaqtar. Jastarǵa aıtarym, tazyny kúshik kúninen tárbıeleý kerek. Ol da adam sekildi. Tamaǵy durys bolsa, jatatyn jeri jaıly bolsa ıesine adal qyzmet etedi, babyn da joǵaltpaıdy», - deıdi aqsaqal.

Almasaıdyń taǵy bir týmasy Baǵlan Báıtikov búginde О́skemende tursa da, týǵan aýylynyń maqtanyshy sanalatyn tazylardyń tuqymyn saqtaýǵa, qanyn buzbaýǵa árkez erekshe kóńil bólip júredi. Qala shetindegi úıinde 4 tazy ustap otyrǵan ańqumar aǵamyz tazynyń eń úlken qasıeti júıriktigi emes, ıisshildigi dep sanaıdy. «Tazy ózi iz kesip, ańdy ózi qýyp shyǵýy kerek. Naǵyz tazy qarda ǵana emes, qara jerde de iz kesýi qajet. Tazynyń negizgi qasıeti - osy. Osy qasıetin joǵaltyp almaýymyz kerek. It ustaıtyn jas jigitterge únemi osyny aıtamyn. Qazir jastar túlkige kánden salý degen moda shyǵaryp aldy. Túlki inge kirip ketse, álgi kándendi qosa kirgizip, baıǵusty alyp shyǵady. Dalanyń taǵysyna da múmkindik berýimiz kerek qoı. Kúnde ustaı bersek saı-salamyzda ań qala ma? Keıde ýatsapta jas jigitter «ıtim bıttep ketti» dep jazyp jatady. Buryn shaldar úıdiń qasyndaǵy kóńge qazyqqa ıtterdi baılap qoıatyn. Sóıtse ıt bıttemeıdi eken. Taýyqtar da sol kóńge aýnap jatatyn. Sosyn jylqynyń qylyn qıyp-qıyp sary maıǵa baılap, ıttiń qoıasyn túsiretin. Osynyń bárin keıingi býyn – jastar eskerse deımiz», - deıdi Baǵlan Báıtikov.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Ulan aýdany,

Almasaı aýyly


Sýretterdi túsirgen Tileýbek ShAIаHMET

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar