San men sanat synalar sát

Senbi, 21 sáýir 2012 7:51

Mektepten qolyna attestat alǵan túlektiń júregi attaı týlap, júzi bal-bul ja­nyp shyǵatyny este shyǵar. Attestat onyń on jylǵy oı eńbeginiń, dene jáne rýhanı jetilýiniń ádil baǵasy, oń ná­tıjesi retinde qabyldanady. Attestat delinetin osy qu­jatta pánder boıynsha ǵana emes, sonymen birge dene tár­bıesi men tártibi úshin de baǵalar qoıylady.

Senbi, 21 sáýir 2012 7:51

Mektepten qolyna attestat alǵan túlektiń júregi attaı týlap, júzi bal-bul ja­nyp shyǵatyny este shyǵar. Attestat onyń on jylǵy oı eńbeginiń, dene jáne rýhanı jetilýiniń ádil baǵasy, oń ná­tıjesi retinde qabyldanady. Attestat delinetin osy qu­jatta pánder boıynsha ǵana emes, sonymen birge dene tár­bıesi men tártibi úshin de baǵalar qoıylady.

Endi mine, Elbasynyń Jar­lyǵy boıynsha quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri de synaqtan ótip, óz biliktilikteri men rýhanı tazaly­ǵynyń ádil baǵasyn alýǵa daıyndalýda.

Al attestattaý (fr. attes­ta­tion, lat. attestātio – kýálik, bekitý) – biliktilikti, bilim men mashyqtar deńgeıin, sondaı-aq talaptarǵa sáıkestikti aı­qyn­daý, pikir, minezdeme berý degen uǵymdy bildiredi. Attestattaý nátıjesinde alyn­ǵan qujat attestat atalady. Uıymnyń qyz­metine qatysty júrgizilgen attestattaý bary­syn­da qyzmet­ker­diń daıyn­dyq deńgeıi, sheberligi, biliktiligi tekseriledi.

Quqyq qorǵaý organ­da­ry­nyń qyzmet maıdany negizinen qylmystylyqpen kúres órisinde júredi. Bul maıdan erekshe qyzyqtarǵa da, aıryq­sha qaterlerge de toly. Son­dyq­tan da bolar osy organ­dar­dy kúshtik ınstıtýttar dep tanımyz. Alaıda bul tek syrtqy kórinis, ústirt beıne. Árıne, bul salada qyzmet isteý úshin myqty densaýlyq, temirdeı júıke, arnaıy biliktilik kerektigi ras. Degenmen, quqyq qorǵaý salasy eń al­dymen gýmanıtarlyq, tárbıe­lik sala. Bul saladaǵy qyzdar men áıelderdiń úlesiniń ar­týy, osy maıdannyń japsarlas azamattyq salalarmen árip­testikte bolýy, tipti tikeleı óz ishinde kóptegen aza­mat­tyq qyzmetkerge jumys istetýi bul salany biryńǵaı kúshtik ınstıtýt deýdiń negizsizdigin aıǵaqtaıdy. Shyndy­ǵyn­da ol názik sala. Bıik ın­tellektýaldyq maıdan. Adam ta­bıǵatyndaǵy túrli qushtar­lyq­tardyń jaǵymsyz jaq­ta­ryn jeńý úshin talmaı arpa­ly­satyn rýhanı kúres alańy.

Resmı málimetterge sensek, 1993 jyly Qazaqstanda 206 myńnan asa qylmys tirkelse, qazirgi kezde 120 myń shamasynda kórinedi. Alaıda qyl­mystylyqtyń absolıýt jáne salystyrmaly resmı kórset­kish­teriniń tómendeý úrdisi áleýmettiń de, mamandardyń da tarapynan senimge ıe emes. Bul resmı turǵydan da moı­yn­dalýda. Osy moıyndaý qo­ǵam­dyq jáne jeke-dara qu­qyq­tyq sananyń óskenin, qo­ǵam­nyń ashyqtyq rejimde ómir súrýge kóshkenin aıǵaqtaıdy.

Qylmyctylyqpen kúres­tiń sheteldik tájirıbesin saralaý qyzmetkerlerdiń dene jáne áskerı daıyndyǵyn shyń­daý asa qajetti, biraq, jetkiliksiz degen paıym jasatady. Zamanaýı jaǵdaılardaǵy qyl­mystylyqpen kúres tek joǵary kásiptik biliktilikke, ıntellektýaldyq jigerge, jetilgen ıkemdi ádisnamaǵa, sheber úılesken strategııa men tak­tıkaǵa ǵana súıenbeıdi. Qyz­mettiń osy bir qıyn sa­lasynda júrgen qyzmetkerdiń de tutastaı alǵanda búkil quqyq qorǵaý ınstıtýtynyń da rýhanı-gýmanıtarlyq áleýe­tin ashý mańyzdy bolyp tabyla­dy. Quqyq qorǵaý salasy qoǵamnyń tárbıe, bilim, ǵy­lym, densaýlyq saqtaý, basqa da azamattyq beıbit ınstı­týt­tarymen únemi ózara áre­kettestikte, berik senimdi qoıan-qoltyq birlestikte da­mýy tıis. Ol úshin osy salanyń gýma­nıtarlyq, adamdyq-rýhanı áleýe­ti meılinshe ashylýy, órbýine jaǵdaı jasaý kerek. Tek sonda ǵana qoǵam ıns­tı­týttary men memlekettik organdar arasynda rııasyz senim ornaýǵa alǵysharttar jasa­la­dy. Damyǵan elderdiń quqyq qorǵaý organdarynyń taby­sy­nyń irgetasy joǵary ká­siptilik pen qoǵamnyń olarǵa degen senimine negizdeledi desek qatelespeımiz.

Aldyńǵy jyldary quqyq qorǵaý salasynyń suranys­ta­ryn qanaǵattandyrý úshin qa­jetti materıaldyq-tehnı­ka­lyq qarjy-qarajat bólinip keldi. Qyzmetkerlerdiń áske­rı ári kásiptik daıyndyǵyna qoıylar talap ta kúsheıtildi, ony nyǵaıtýǵa tıisti jaǵ­daı­lar da jasaldy, jasala da ber­mek. Muny sala qyzmet­ker­leriniń ózderi de moıyn­daı­dy. Degenmen, almaqtyń da salmaǵy bar. Alǵannyń qa­rymyn qaıtarar kez bolady. Quqyq qorǵaý organdarynyń da qoǵamǵa bereri mol bolýy tıis. Kim qandaı deńgeıge kóterildi? Kim toqyraýdan shyǵa almaı júr?

Synaqtan ótý jahandaný jaǵdaıyndaǵy talaptarǵa tó­tep berý úshin qajet. Kez kelgen salada tıisti retimen, keıde kezekten tys attestattaýdan ótip turý – zamana tala­by. Attestattaý tek qoǵam men memlekettiń maqsat-mu­rattaryna jetýdiń óskeleń qajettiligin óteý úshin emes, adamnyń óziniń úırenip qal­ǵan súrleýden shyqpaıtyn sezimnen jurdaı robot bolyp ketýinen saqtaıtyn quqyqtyq tetik. Ǵylymnyń boljaýyn­sha, robottyń ózi qaısybir sezimderdi bildire alýy kerek. Al biz adambyz ǵoı. Sondyq­tan, kez kelgen salada, ásirese adam taǵdyryna aralasatyn quqyq qorǵaý salasynda adam­dyq faktorlarǵa – psıholo­gııalyq, rýhanı aspektilerge asa erekshe mán beriledi. Tárbıemen tyǵyz baılanysty qylmystylyqpen kúres maı­danynda bul faktorlar keleshekte budan da artyq mán men mańyzǵa ıe bolady.

Adam óz qyzmetin sharshamaı, qajymaı kóńilmen at­qa­rýy tıis. Ol úshin oǵan arty­la­tyn júk shamadan tys bol­maýy kerek. Jalaqysy qyz­me­tiniń aýyrlyǵyna, kúrdeli­ligine, tartymdylyǵyna, zııan­dy-zııansyzdyǵyna baı­la­nys­ty laıyqty da to­lym­dy bol­maq. Quqyqtyq mártebesi, qyzmettik kepildikteri tıisinshe naqtylansa, áleýmettik be­deli de óspek. Attestattaý ba­rysynda qalypty jumys rejimi saqtalady. Synaqtan ót­pe­gen qyzmetkerlerdiń adam­dyq qadiri, ar-namysy, quqyqtary men bostandyqtary, qyz­met­tik kepildikteri buzylmaıdy. Densaýlyǵynyń, kásiptik daıar­lyǵynyń tómendigine baıla­nys­ty attestattaýdan ótpe­gen­derge psıhologııalyq kó­mek, rýhanı demeý jasalady. Olar óz qarym-qabiletterine qaraı basqa jumystarǵa aýys­tyrylady. Densaýlyǵy myq­ty, biliktiligi bekem kezde olar­dyń osy salada aıanbaı qyz­met etkeni eskeriledi. Sy­naqtan biz osyndaı nátıje­lerdi kútemiz.

Synaqtan ótý árqashan adal, ashyq, taza jolmen júrýdi bil­diredi. Onsyz synaq synaq emes. Tańdaǵan mamandyǵyna yntasy sýynǵan, atqaryp júrgen qyzmetine qyzy­ǵý­shy­lyǵy tómendegen, sóıtip sanda bar, sanatta joq bolyp júrgender, laýazymdyq man­sapty Otanǵa qyzmet atqarý múmkindigi retinde emes, qal­ta qampaıtý amaly dep tú­si­netinder aıqyndalýy tıis. Shyntýaıtynda, osy salaǵa kezdeısoq, ishki qushtarlyq­syz kelgen adamdar óz qabi­let-qarymyna oraı basqasha tańdaý jasaýy, óz isiniń sheberlerine jol berýi kerek.

Synaqtan ótpegen jaǵ­daı­da, belgili bir qolaısyz­dyq­tar týýy, materıaldyq problemalar, psıhologııalyq, rýhanı qojyraýlar bolýy múm­kin. Alaıda synaqtan ótpeýdi tragedııa, joly kesilý deýge bolmaıdy. Synaqtan ótpeý óshý degendi bildirmeıdi. Bul basqa sanatqa ótý múmkindigin beredi. Adam ómiriniń barlyq kezeńinde árkimniń aqyl-oı qabileti, dene saýlyǵy jas­tyq shaǵyndaı saqtala bermeıtini málim. Sondyqtan osy kórsetkishterdiń ózgerýi, qyzmet tájirıbesi, biliktilik dárejesi eskerilip, osy sa­la­nyń ishinde ózge deńgeıdegi ne japsarlas salalarda basqa baǵ­dardaǵy qyzmetke aýys­ty­rylýy kútiledi. Nemese osy salada qyzmet isteý resýrsy taýsylǵanyn sezgen adam óz qa­laýymen ózine qolaıly bas­qa bir múmkindikti tańdaýy tıis. Mamandyqtan shyqp­aı­myn dep, adamdyqtan shyǵyp ketýden saqtasyn! Sonymen qatar, kásiptik biliktiligi ós­ken, adamdyq qasıetteri toz­ba­ǵan qyzmetkerler joǵary­latylýy tıis.

Kezekten tys attestattaýdan qoǵam osyny kútedi.

Bolat SYZDYQ, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, Qaraǵandy «Bolashaq» ýnıversıtetiniń professory, «Rýhanııat» qylmystanymdyq ǵylymı-zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi.

Qaraǵandy.