Alqa bıler qarymy qaıtkende alymdy bolady?

Elimizde osynshama jyl boıy alqa bılerdiń qatysýymen óte­tin sot qyzmet etip kelse de, onyń ómirde bar ekendigi dástúrli sotymyzdaı jete se­zile qoımaǵandyǵy belgili. Tipti alqa bıler soty bar ma, joq pa, ony anyq bil­meıtinder de kezdesedi.

Qalaı desek te, alqa bı­ler­­diń qa­tysýymen ótetin sot­tyń pármendi úni kóp estile qoı­maıtyndyǵyna eshkimniń talasy joq. О́ıtkeni onyń sot isin qaraý aıasy tarylyp ketken. Áıtpese, aıaǵyn shalys basyp ne­mese basy daýǵa qalyp, shara­syzdyqtan ádildik taba almaı júrgen jan kóp. Dástúrli sot sheshimderine de rıza bolmaı júrgender qanshama. Solardyń basyn qossa, alqa bılerdiń qa­ty­­sýymen ótetin sotqa kezek te uzarar edi. Alaıda olaı bolmaı tur.

Árıne, alqa bılerdi qatys­tyrýmen is qaraýdyń tıimdiligi bar. Byltyrǵy jyly Pavlodar oblysynyń Maıqaıyń aýylynda 76 jastaǵy qart pen 78 jastaǵy ájeıdiń azaptap ól­tirilgeni jurtqa málim. Olarǵa 66 jerden pyshaq suǵylǵan eken. Sodan polısııa bul qyl­­mys­ty jasaǵan 27 jastaǵy D.Dúısenov dep, ony ustaıdy. Onyń isin alqa bılerdiń qaty­sýy­men Pavlodardyń mamandandy­rylǵan aýdanaralyq soty qa­raıdy. Tergeýshilerdiń dáleldep bergen isine sáıkes, prokýror aıyptalýshyny 21 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýdy suraı­dy. Biraq isti talqylaı kelgende D.Dúısenovtiń bul qylmysqa esh qatysy bolmaǵandyǵy anyq­­taldy. Bar bolǵany ol mar­­­­­qum­dardyń banktik kartasyn taýyp alǵan. Sosyn onda aq­sha bar ma, joq pa dep ban­ko­matqa barǵan. Boldy. Al qyl­­mysty moıyndatý úshin polı­sııa qyzmetkerleri ony uryp-soqqan. Basyna polıetılen paket kıgizip tunshyqtyrǵan, áb­den azaptaǵan. Sodan ol shydaı almaı, «óltirgen men» dep moıyndaýǵa májbúr bolǵan. Biraq alqa bıler munyń bári jalǵan ekenine naqty kóz jet­kizip, ony aqtaǵan.

Mine, osylaısha alqa bıler­diń qatysýymen ótetin sotty engizýge aldymen qandaı sebep bolǵandyǵy da jasyryn bol­maı otyr. О́ıtkeni aq pen qarany aıyrýǵa halyq ókil­deri qatysýynyń máni zor. Sondyqtan halyq arasynan tań­dap alynǵan on eki adam kez kelgen aýyr istiń sheshimin ózderi aı­týǵa tıis boldy. О́ıt­keni olar, halyq kózimen qarar bolsaq, tek ádil­dikti ǵana aıtady. Biraq alqa bıler zańger bolmaǵandyqtan, olarǵa kóbine qaralatyn istiń zań­dylyq jaǵynan baǵyt beretin, kórsetetin bir kásiptik sýdıa bolatyndyǵy da málim. Al onyń alqa bılerge óz ustanymyn usynatyndyǵy da belgili. Máselen, kezinde BAQ-ta jazylǵandaı, kámelettik jasqa tolmaǵan jasóspirimdi aıyptaǵan qaraǵandylyq istiń shýy kóp boldy. Onda keńesý bólmesinde kásiptik sýdıa alqa bılerge jasóspirimdi aıypty dep tanýdy talap etken. Biraq shyndyqty óz qulaǵymen estip otyrǵan alqa bıler sottalýshyny kináli dep tanýdan bas tartqan. Al sýdıa aıtqanynan tanbaı, alqa bılerdi taratyp jibergen de, jańasyn jasaq­taýǵa qaýly shyǵarǵan. Tipti jabyq sot otyrysyndaǵy máli­metterdiń taralýyna kináli dep alqa bıler múshelerine aıyp salynǵan. Mundaı úrdis tek bir sýdıaǵa emes, tutas júıege kir keltiretini belgili.

 Endeshe eń aldymen, alqa bıler qatysýymen ótetin sotqa halyqtyń senimi nyǵaıýy kerek. Qoǵam shynaıylyqty, ádildikti talap etedi. Sondyqtan da kez kel­gen sottyń sheshimi ádil bo­lýǵa tıis. Sonda halyq ózderi­niń únemi narazylyǵyn týdyratyn sybaılas jemqorlyq kórinisi sot sheshimine kóleńkesin túsirdi demeıdi. Bul oraıda kásiptik sot tóreligi júıesin reformalaýdan ózge, halyq ókilderiniń sot tóreligin tikeleı ornatýǵa atsalysýyna jol ashý kerek. 10-12 adamnan quralatyn alqa bılerdiń bárine birdeı para berip, satyp alý múmkin emes. Bul qatardaǵy azamattardyń sot ádildigine kózderin jetki­zedi. Tipti aıyptalýshy sottalsa da teń quqyly sotpen sot­talǵanyna senimdi bolady. Alaıda kóptegen ister al­qa bılerdiń qatysýymen qara­la­tyn sotqa túspeı qalady.

Sondyqtan ba, Joǵarǵy sottyń tóraǵasy Jaqyp Asanov aıtqandaı, «alqa bılerdiń qa­tysýymen ótetin sot aýqymy ta­rylyp barady». Tek 2018 jyly olardyń qatysýymen bar bolǵany 44 qylmystyq is qaral­­ǵan eken. Bul nelikten dep jurt ań-tań. Sóıtsek onyń sebe­bin bas sýdıa: «Bul aldymen zańdylyq jaǵdaıyna qatysty sebepterge baılanysty bolyp otyr. Qazir alqa bıler 13 quram boıynsha is qaraıdy. Al Ulttyq jospardyń 21-qadamyna sáıkes mindet – alqa bıler qaraıtyn aıany keńeıtý. Osyǵan oraı biz, asa aýyr qylmystardyń kóbin alqa bıler qaraýyna berýdi kózdeımiz. Qazir biz 27 quramdy usynyp otyrmyz, sonda is qaraý birden úsh esege óspek», dep túsindiredi.

Keıbir sarapshylar elimizde alqa bıler soty joq ekendigin, tek alqa bıler qatysýshy bolyp tabylatyn sot bar ekenin aıtady. Olaı bolsa, onda bizdegi alqa bıler soty klassıkalyq úlgisi emes. О́ıtkeni bizdiń elimizdegi alqa bıler qatysýymen júr­­giziletin sot úlgisi kásiptik sýdıa men halyq ókilderinen qu­ral­ǵan aralas alqa bolyp tabylady. Al klassıkalyq alqa bıler sotynda olar kásiptik sýdıanyń qatysýynsyz keńesý bólmesinde ózderi ǵana durys dep tapqan sheshimdi shyǵarady. Kásiptik sýdıa alqa bıler zańdy jetik bilmeıdi degen paıymmen, sottalýshy týraly olarǵa teris túsinik te berýi múmkin. Son­dyqtan zańgerlerdiń kóbi «sýdıa alqa bılermen birge keńesý ból­mesinde birge bolmaýy kerek» nemese «kináli ne kinásizdik týraly sheshimdi alqa bılerdiń ózderi shyǵarýy tıis» deıdi. Sol sııaqty mundaı pikirdi advo­kattardyń birqatary qoldaı­dy eken. Al nelikten mundaı másele oryn alady desek, ká­sip­tik sottarǵa qaraǵanda, al­qa bılerdiń qatysýymen qaral­­ǵan iste aqtaý úkimi basym túsedi. Sondyqtan bizdiń sot tóre­li­ginde «Qylmystyq is qoz­ǵalǵan bolsa – aıyp bar» degen qalyptasyp qalǵan qaǵıda basym turatyn sekildi. Alaıda mundaı problemalar alqa bı­diń klassıkalyq modeli qalyp­tasqan Ulybrıtanııa, AQSh nemese bizdiń kórshimiz Reseıdiń ózinde kezdespeıdi. AQSh-tyń kóptegen shtattarynda alqa bıler shyǵarǵan sheshimdi qaıta joıý múmkin emes.

Osydan birneshe jyl buryn AQSh-tyń Massachýsets shtatyna qarasty Výster qalasynyń alqa bıler soty amerıkalyq Meıot­tar otbasynyń asyrap­ alǵan qazaqstandyq balalar­ǵa zorlyq áreket jasaǵanyn anyqtaǵan bolatyn. Qazaq­stan­dyq balalardy baýy­ryna basqan Meıottar otbasyna qatysty sot úkimi de shyqty. 50 jas­­­­­­­taǵy Djozef Meıottqa «asyrap alǵan 17 jastaǵy qa­zaq­­s­tan­dyq qyzdy zorlady, uryp-soqty, balalarǵa teris áser qal­dyratyn fılmder ta­ratty» degen aıyp ta­ǵylsa, onyń áıeli 49 jastaǵy Lında Meıott «asyrandy ulyn zorlap, uryp-soqqany úshin» kináli dep tanyldy. Demek, ózin sútten aq, sýdan tazamyn dep eseptegen taraptardyń alqa bılerdiń qatysýymen ótetin sotqa kóbirek umtylýy úshin, aralas sottan arylýdyń da artyqshylyǵy bar ma deımiz. Áıtpese, elimizde jylyna orta eseppen on myń­daǵan qylmystyq ister qara­lyp jatqanda, alqa bıler qa­tysýymen 40-45 is qaralýy teńizge tamǵan tamshydaı ǵana.

Al Qazaqstan Respýblıka­synyń 2010 jyldan 2020 jyl­ǵa deıingi Quqyqtyq tujy­rym­da­­­­ma saıasaty alqa bılerdiń qa­tysýymen ótetin sottarda qa­ra­latyn qylmystyq ister sanatyn keńeıtýdi kózdeıdi. Sóı­tip aldaǵy kezeńde alqa bıler qaraýyna asa aýyr qyl­mystardyń kóbi berilip, qazirgi qaralatyn 11quramnyń ornyna, barlyǵy 45 quramǵa jetpek. Degenmen, alqa bıler soty naqty zańdylyq qaǵıdalarǵa negizdelýi kerek. О́ıtkeni bul qylmystyq sot óndirisiniń demo­kratııalyq ne­gizin, sot tóreliginiń ashyqtyǵyn arttyryp, qoǵamnyń sotqa degen senimin nyǵaıtýǵa jáne odan ári olardy damytýǵa asa qajet. Alaıda qazir alqa bılerdiń qatysýymen Qylmystyq kodekstiń asa aýyr qyl­mystyq 99 quramy boıynsha 13 quram ǵana qaralady. Sondyqtan Joǵarǵy sottyń janynan qu­ral­ǵan jumys tobynyń tal­qylaýy boıynsha, asa aýyr qylmystardyń 32 quramyn alqa bıler qaraýyna usynbaq. Sóıtip ázirge alqa bı­­lerdiń qatysýymen ótetin sot qa­raýy 19 quramǵa ǵana keńeımek.