Táýelsizdik negizi

Senbi, 25 tamyz 2012 6:06

Elimiz ózin derbes memleket retinde álemge jarııalaǵanda tá­ý­­elsizdiginiń tiregi Ata Zańyn aldymen ómirge ákeldi. Bul ýaqyt talaby edi. Álemdik tájirıbege súı­ensek, yqylym zamannan beri órkenıetke umtylǵan qandaı da bir memleket bolmasyn áýelgi kezekte konstıtýsııasyn jasap, so­ǵan sáıkes ózge zańnamalaryn shy­ǵ­aryp, memleketin basqaryp ot­y­r­­ǵan. Mysalǵa qazaq han­dy­ǵyn al­saq, «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», «Áz-Táýke hannyń jeti jarǵysy» degen sózder halyq arasynda beker aıtylmaǵan. О́mirdiń ózinen alyp, adamdar qajettiligi úshin ja­salyp, qoldanysqa engiziletin zańnamalar utqyr oılar men ómirsheń ıdeıalardan turatyny má­lim.

Senbi, 25 tamyz 2012 6:06

Elimiz ózin derbes memleket retinde álemge jarııalaǵanda tá­ý­­elsizdiginiń tiregi Ata Zańyn aldymen ómirge ákeldi. Bul ýaqyt talaby edi. Álemdik tájirıbege súı­ensek, yqylym zamannan beri órkenıetke umtylǵan qandaı da bir memleket bolmasyn áýelgi kezekte konstıtýsııasyn jasap, so­ǵan sáıkes ózge zańnamalaryn shy­ǵ­aryp, memleketin basqaryp ot­y­r­­ǵan. Mysalǵa qazaq han­dy­ǵyn al­saq, «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», «Áz-Táýke hannyń jeti jarǵysy» degen sózder halyq arasynda beker aıtylmaǵan. О́mirdiń ózinen alyp, adamdar qajettiligi úshin ja­salyp, qoldanysqa engiziletin zańnamalar utqyr oılar men ómirsheń ıdeıalardan turatyny má­lim.

Taǵy bir erekshe aıtar jáıt, Konstıtýsııanyń 75-baby, 1-tar­ma­ǵynda «Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin tek sot qana júzege asyrady» dep anyq ja­zylǵan. Bul dala demokrattary atanǵan áıgili Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı sekildi dana­góı­le­ri­miz bastaǵan jolmen alǵa ba­sýy­myzǵa negiz salady desek, ar­tyq aıtqandyq emes.
1995 jylǵy 30 tamyzda ót­ki­zilgen respýblıkalyq referendýmda Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Konstıtýsııasy qabyl­dan­ǵan-dy. Odan ári Ata Zańymyzǵa 1998 jylǵy 7 qazanynda 2007 jyldyń 21 mamyryndaǵy zań­na­maǵa sáıkes ózgertýler men to­lyq­tyrýlar engizildi. Bul, árıne, ýaqyt talabyna saı memleket múddesi, el ıgiligi úshin atqa­ryl­ǵan shara bolyp tabylady. Sózi­miz dáleldi bolýy úshin Konstı­týsııanyń 1-baby, 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyq­tyq jáne áleýmettik memleket re­tinde ornyqtyrady, onyń eń qym­bat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep anyq ja­z­yl­ǵanyn aıtamyz. Sondyqtan kons­tıtýsııalyq qurylystyń ne­gi­zin qalaǵan Ata Zańymyz Qaz­aq­s­tannyń konstıtýsııalyq damý­y­nyń jańa kezeńderine jol ashty dep ashyq aıtýǵa bolady.
Ata Zańymyzdyń taǵy bir ar­tyqshylyǵy respýblıkamyzda tu­ra­tyn adamdardyń erkine sáı­kes ári olardy ultyna bólmeı jasal­ǵandyǵy bolyp otyr. Osy oıymyzdy ushtaı tússek, ortaq taǵ­dyr biriktirip, júzdegen jyldar boıy birge ómir súrip kele jat­qan halyqtardyń quqyǵyn teń qorǵap, ortaq múdde – Qazaq­stan­nyń damýyna jumyldyrý eken­digi kórinip tur. Oǵan negiz taǵ­dyr­dyń jazýymen qazaq jerine kóship kelgen ulttarǵa túsinis­tik­­pen qarap, jer berip, ómir súrý­le­rine múmkindik týdyrǵan ata-babalarymyzdyń keńdigi, meıir­ban­dyǵy, kemeńgerligi, qonaq­jaı­lyǵy, baýyrmaldyǵy bolyp sanalady. Shyny kerek, sol ulttar kezinde qıyn jaǵdaılarǵa baılanysty túrli joldarmen bizdiń jerimizge qonys aýdardy. Soǵan túsinistikpen qaraǵannyń nátı­je­sinde qazaqstandyqtar ortaq múd­de birlik pen tatýlyqqa qol jet­kizip, táýelsizdigimizdi qorǵaýǵa ju­myla kiristik.
Sóıtip, qazaq jerinde turatyn ulttar men ulystar el táýel­siz­di­gin, egemendigin biraýyzdan qol­dap, moıyndap Qazaqstannyń kók baıraǵynyń astyna birigip jańa memleketti damytýda. Elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik jáne r­ý­­­h­anı turǵydan ósýine kúsh, qýat, ser­pilis bergen konstı­tý­sııa­myz­dyń ıdeıalary, qaǵıdattary, normalary saıası-quqyqtyq jaǵynan jaqsy saraptalǵanyn ýaqyt kór­se­tip otyr. Qarapaıym tilmen aıt­saq, Ata Zańymyzdyń arqa­syn­da Qazaqstan halqynyń mate­rıal­dyq jaǵdaıy jaqsaryp, ál-aýqaty artty. Elimizde qoǵamnyń damýyna qajetti qaǵıdattar eskerile oty­ryp kásipkerlik erkindigi, mem­lekettik jáne jekemenshik teńdigi teń turǵyda damytylýda. Bile-bilsek, bul el ekonomıkasynyń damýyna ózindik yqpalyn tıgizedi. Negizgi Zańymyz halyqty áleý­met­tik turǵydan joǵary deńgeıde qor­ǵap, ómir súrý jaǵdaıyn jeń­il­detip otyr. Medısınalyq qyz­met kórsetý, bilim berý salalary jaqsarýda. Turǵyn úı qurylysy ekpin alyp, jalaqy jáne áleý­mettik tólemder mólsheri kóbeı­ti­lý­de. Otandyq kásipkerlerdiń min­detti tólemderi de azaıtylýda.
Kon­stıtýsııa azamattardyń – mem­lekettik deńgeıde áleýmettik quqyqtaryna kepildik berip, ony qorǵaıdy. Sonyń nátıjesinde aza­mattardyń quqyqtary saq­ta­lyp qana qoımaı materıaldyq tur­ǵydan da qamtamasyz etilýde. Ata Zańymyzda aıqyn belgilengen taǵy bir másele jumyssyzdyq, múgedektik, qarttyq jáne jal­ǵyz­ilikti jaǵdaıynda azamattyń den­saý­lyǵyn, sondaı-aq onyń otba­sy­­nyń ıgiligin qoldaý úshin áleý­met­tik saıasatty da júrgizý qara­lady. Bul oraıda Konstıtýsııalyq Keń­estiń róli erekshe. О́ıtkeni, ol konstıtýsııanyń joǵary tur­ǵan­dy­ǵyn qamtamasyz etetin mem­le­ket­tik organ bolyp tabylady. Mem­l­eket adamdardyń zaman aǵy­my­na laıyqty baqýatty ómir sú­rýine qajettiliktiń bárin jasaýǵa mindetti desek bizdiń memleketimiz úshin adamǵa degen qamqorlyqtan, ony materıaldyq turǵydan qor­ǵap, ál-aýqatyn arttyrýdan basqa artyq eshnárse joq. Muny adam ómirin jáne quqyqtaryn kons­tı­týsııalyq turǵydan moıyndaý dep túsingen durys.
Quqyqtyq memleket bolǵan soń, álemdik tájirıbeden ómirlik máni zor, eń bastysy halyqtyń ıgiligine jaraıtyn dúnıelerdi alyp, qoldanysqa engizýdi alǵa ba­sý qadamdary dep túsingen jón. Bul rette tutqynǵa alý jáne qamaýǵa alýǵa sanksııany tek sot beretindigin, sondaı-aq, ólim jazasyn qoldaný aýqymyna shekteý qoıylǵanyn qýana quptaǵan du­rys. Taǵy bir ashyq aıtyp qana qoımaı el bolashaǵy úshin jasal­ǵan ıgilikti qadamdardyń biri dep baǵalaýǵa turatyn qadam qoǵam­dyq birlestikterdi memlekettiń qar­jylandyrýyna salynǵan tyı­ymnyń alynýy bolyp sanalady.
Qoryta aıtqanda, Ata Zańy­myzdy ardaqtaý arqyly quqyq­tyq mádenıetimizdi damyta tú­se­miz. Zańnamaǵa sáıkes, ádil bılik júrgizetin sot júıesi bolǵan soń zańdardy birinshi kezekte ózimiz is júzine asyrýymyz kerek. Son­dyq­tan Elbasynyń «Qazaq qazaq­pen qazaqsha sóılessin» degen da­na­lyǵyn berik ustanamyz. Sonyń nátıjesinde alǵa basý qadamdary aıqyn baıqalýda. Buryndary is­ter quqyq qorǵaý organdarynan resmı tilde keletin. Endi bizdiń talabymyzǵa sáıkes qylmystyq, azamattyq, ákimshilik isterdiń basym bóligi memlekettik tilde tú­sip, qazaq tilinde qaralyp, zań sheń­berinde úkimder, sheshimder shyǵarylýda. Bul qadamǵa, bári­nen buryn, elimizge qonys aýdar­ǵan oralman aǵaıyndar qýanýda. Sebebi oblystyq ishki ister de­par­tamenti jol polısııasynyń qaı­sybir qyzmetkerleri jol jú­rý erejesin buzǵan oralmanǵa ki­násin qazaq tilinde aıtyp tú­sin­dirgenimen hattamany resmı til­de toltyryp, sotqa jiberedi eken. Sot otyrysy barysynda sý­dıa tarapynan barlyq shyndyq ashylǵan kezde daý týyndaıdy. Oralman «jol polısııasy ınspektory maǵan aýyzeki tilde bylaı aıtyp edi, hattamany bas­qasha toltyrypty» deıdi. Zańǵa sáıkes júrgizýshi túsinsin, túsin­besin hattamaǵa qolyn qoıǵan soń sýdıa sheshim shyǵararda sol ne­gizge alynady. Sondyqtan zań­nyń aty zań. Zańǵa sáıkes, jiber­gen qateligin moıyndap, qolyn qoıǵan júrgizýshi júrgizýshilik kýáliginen aıyrylady. Aldaǵy ýa­qytta osyndaı túsinis­peý­shi­lik­­ter qaıtalana bermes úshin jol polısııasy qyzmetkerleri qan­­d­aı da bir hattamany mem­lekettik tilde toltyryp, bizge sotqa ji­berse eken degen usynym bar.
Nurjan QARABAEV,
Qapshaǵaı qalalyq sotynyń tóraǵasy.
Almaty oblysy.