Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna jol

Beısenbi, 27 qyrkúıek 2012 7:02

Prezıdent N. Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasy Qazaqstannyń tıimdi jáne áleýmettik damý jolynda ekendiginiń naqty belgisi bolyp tabylady. Álbette zań ǵylymynda damýshy el retinde memlekettik retteý men qoǵamnyń ózin ózi basqarýynda úılesimdilik bar el tanylady. Al osy kezge deıin batysta  tıimdi el retinde halyqty jarylqaýshy jáne ál-aýqatty memleket dep eseptelinip kelgen edi. Búgingi tańda ǵalymdar arasynda bul tujyrymdamanyń ornyna jańa, ıaǵnı eńbekshi memleketi, eńbekke qolaıly jaǵdaı jasaý memleketi týraly ıdeıa qalyptasty. Elbasynyń Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam ıdeıasy álemdik qoǵamtaný ǵylymynyń negizgi damý baǵyttarymen ushtasatyndyǵy baıqalady.

Beısenbi, 27 qyrkúıek 2012 7:02

Prezıdent N. Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasy Qazaqstannyń tıimdi jáne áleýmettik damý jolynda ekendiginiń naqty belgisi bolyp tabylady. Álbette zań ǵylymynda damýshy el retinde memlekettik retteý men qoǵamnyń ózin ózi basqarýynda úılesimdilik bar el tanylady. Al osy kezge deıin batysta  tıimdi el retinde halyqty jarylqaýshy jáne ál-aýqatty memleket dep eseptelinip kelgen edi. Búgingi tańda ǵalymdar arasynda bul tujyrymdamanyń ornyna jańa, ıaǵnı eńbekshi memleketi, eńbekke qolaıly jaǵdaı jasaý memleketi týraly ıdeıa qalyptasty. Elbasynyń Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam ıdeıasy álemdik qoǵamtaný ǵylymynyń negizgi damý baǵyttarymen ushtasatyndyǵy baıqalady.

Osy máselege  oraı biz L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti memleket jáne quqyq teorııasy men tarıhy kafedrasynyń  dosenti, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, «Akademık S. Zımanov atyndaǵy bilim zańnamasy» ǴZO dırektory Baqyt ALTYNBASOVQA jolyǵyp,  jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyna bastar zańdy joldar týraly áńgimelesken edik.

– Baqyt Omarhanuly el­degi áleýmettik máselelerdi keıinge qaldyrýǵabolmaı­tyn­dyǵyn eskersek, jahan­da­ný­dyń turaqsyz jaǵdaıyndabizdiń qoǵam qandaı bolýy qa­jet jáne osy jaǵdaıdan súrin­beı shyǵýúshin qandaı baǵyt­ty ustaný qajet dep oılaısyz? Osy máselegetereńirek toqtalyp ótseńiz.

– Memleket paıda bolǵaly beri qandaı formasııalar men órkenıetterdi basynan keshirse de, qoǵam men adamnyń áleý­met­tik jaǵdaıy tolyq qamtamasyz etil­meı jatyp isherge jaǵdaı ja­sal­ǵan emes. Keńestik kezeń­niń durys jaqtary bar edi degen kezde, bizge, eń aldymen, barsha jurttyń eńbekke tartylýy esi­mizge túsedi, sebebi, jumyssyz júrý keńes adamy­nyń sanasyna jat nárse boldy. Sol saıa­sattyń nátıjesin­de keńestik kezde qoǵam men mem­lekettiń áleý­mettik-ekonomıka­lyq jaǵ­daıy damý ústinde bol­ǵanyn barlyǵymyz bilemiz.

Halqynyń basyna kún týyp, taǵdyrdyń tálkegine túsip, mem­lekettiń keleshegi qyl ústinde turǵan kezde de joqtan bar jasap, artta qalǵan memleketti álem­niń aldyńǵy qataryna shy­ǵarǵan kóshbasshylardy tarıh umytpaıdy. Sonyń ishinde Azııa­nyń Lı Kýan Iý (Sıngapýr), Mahathır Mohamad (Malaızııa) sekildi danyshpan kósh­bas­shylardyń basynan keshir­ge­ni tańǵalarlyq jaǵdaı. Uly­brı­tanııanyń áskerı bazalaryna áleýmettik-ekonomıkalyq tur­ǵy­dan táýeldi bolǵan Sıngapýr, Qytaı men Úndistan saýdagerle­ri men qolónershileriniń qolyna qarap otyrǵan Malaızııa danyshpan kóshbasshylarynyń saıasaty arqasynda 30-40 jyldyń ishin­de álem moıyndaıtyn deńgeıge kóterildi.

Al bizdiń elimiz – atalǵan elderge qaraǵanda halqy anaǵur­lym saýatty, kózi ashyq, kókiregi oıaý, tarıhy tereń, jeri men ta­bıǵaty baı memleket. Son­dyq­tan, Elbasynyń maqalasynda kór­setilgendeı, barsha jurt eń­bekke tartylyp, jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen júrýdi ózine jat nárse dep taýyp, hal­qym úshin dep qyzmet etse, qazaq eliniń Sıngapýr men Malaı­zııa­nyń tájirıbesin álemge qaıta tanytýyna tolyq múmkindigi bar.

Qytaıdyń uly fılosofy «Tártibi joq elde sózińe saq bolyp, isińe myqty bol, al tártibi bar elde sózińde de, isińde de batyl bol» degen eken. Bizdiń elde tártip ornatylyp, jarııalylyq qa­ǵı­dasy basshylyqqa alynýda. Búgingi kún árbir azamat úshin qoǵam­nyń ómirine batyl da belsendi aralasatyn ýaqyt.

– Elbasy maqalasynda eko­nomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrtýmeılinshe úılesim­dik­te bolýy qajet dedi. О́ıt­keni, ekonomıkamemlekettiń basqarýymen uıymdastyry­lyp, halyqtyń qolymenjasalady. Bul oraıda zańdary­myz da barynsha jetilýi kerek qoı dep oılaımyn.        

– Azamattardyń belsendiligi ekonomıkanyń qarqyndy damýy­nyń kepili. Qazirgi kezde, atal­ǵan maqalada kórsetilgendeı, qo­ǵam­dyq sanada «az jumys istegen kóp aqsha tabady» nemese «aýadan aq­sha jasaý» degen jalǵan túsinikter qalyptasqan. Bul – ótpeli kezeńde memlekettik bıliktegilerdiń jeke­shelendirý, nesıe berý, ıpoteka arqyly ha­lyqtyń ıgiligin tonaýdan kórinis tapqan jaǵdaı. Baıqa­sa­ńyz, bir­qatar memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalar mem­le­­ket­tik satyp alý, tenderler ar­qy­ly tek qujattarǵa qol qoıýdyń ne­gizinde ǵana úlken qarajattyń ıesi bolýda. Tender men mem­le­kettik satyp alý sa­lasyndaǵy zańnamanyń olqy­lyq­tary joǵa­ry­da atalǵan Eńbek Qoǵamyna jat túsinikter týdyryp otyr.

Sondyqtan da maqalada árbir azamat ózine ózi talap qoıýy, jańǵyrtýdy, eń aldymen, ózinen bastaýy qajettigi týraly oryndy aıtylǵan. Iаǵnı, búgingi zaman árbir qazaqstandyqtan óz eli úshin qyzmet etýdi talap etip otyr. Búgingi qoǵamda bılikke qatysty syn aıtyp, memlekettiń saıasatyn joqqa shyǵarýshylar az emes, alaıda memlekettik or­gandardyń jumysyn jetil­di­rý­ge, zańnamadaǵy olqylyqtardy joıýǵa, basqarýdyń tıimdi joldaryn usynýǵa kelgende bastama jasaıtyndar tabylmaı qalady.

Al áleýmettik jańǵyrtý jú­zege asyrylý úshin daýly jaǵ­daı­lardy sheshetin ádil zańdar men naqty quqyqtyq normalar qajet degen ıdeıa teńdesi joq dep aıtýǵa bolady. Bizdiń elde quqyq shyǵarmashylyq prosesi buryn-sońdy bolmaǵan qarqyn­da damý ústinde. Onyń elimizde ıntegrasııalyq proseske túsip, túrli halyqaralyq uıymdarǵa kirigýi, álemdik keńistikke shy­ǵýy­men parapar qalypty jaǵ­daı. Qoldanystaǵy zańnamany jetildirý máselesi ońaı sharýa emes. Ol bilim, ǵylym, densaý­lyq, mádenıet jáne ózge de kóp­tegen áleýmettik salalardy qam­tı­dy. Ol salalardyń árqaısy­syn ret­teıtin kóptegen nor­ma­tıv­­tik-qu­qyqtyq aktilerden tu­ra­tyn zań­namalar áreket etedi. Zań­nama­ny zaman talabyna saı jetildirip otyrý úshin, onyń ret­teý aıasyna taldaý jáne salys­tyrý arqyly ǵylymı-zertteý ju­mystaryn júr­­gizý qajet. Qol­da­nystaǵy zańna­ma­ny jetildirý, eń aldymen, zań­ger-ǵalymdar­dyń isi. Al endi zańger-ǵalym­dardy mem­­­le­ket­tiń quqyq shy­ǵar­mashy­lyq qyzme­ti­ne tartý úrdisi eski ádis­­pen júr­gizilýde. Zańgerlerdi bi­­liktiligi men iskerligine qaraı ba­ǵalap, qyzy­ǵý­shylyǵyn oıatý degen másele­ler qolǵa alynatyn emes.

– Osy oraıda qyzmettegi ádil­dik, adaldyq, ádilettilik tý­raly ne aıtar edińiz? О́ıt­keni, ádildik bolmasa eńbek te baıansyz bolmaq.

– Bizdiń quqyqtyq shyǵar­ma­shy­lyq qyzmetinde ádilettilik pen jarııalylyq qaǵıdasy saq­tal­maı keledi. Mysaly, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetiniń zań fakýlte­tin­de 50-ge jýyq ǵylym doktory men kandıdaty bar. Sondaı-aq, fakýltette júzden astam ma­gıs­trant, onnan astam PhD doktorant oqıdy. Osyndaı ın­tel­­lek­týaldyq kúshtiń ornymen qol­danylmaýy óte ókinishti.

Mınıstrlikter men vedomstvolar, zań shyǵarýshy organ belgili bir zań shyǵarý qajet bolǵan jaǵdaıda ol máseleni oq­shaýlap, jarııa etpeı júrgizedi. Zań jobasy belgili bir múddeli toppen nemese organmen jasal­ǵan­dyqtan, ol o bastan birjaqty sıpatta bolyp shyǵady. Mysaly, 2007 jylǵy «Bilim týraly» Zań o bastan jeke menshik oqý oryn­dary­nyń múddesin eskerip jasal­ǵan­dyǵy anyq baıqalady. Depýtattar qanshalyqty ózgeris engiz­ge­nimen, ol zańnyń tabıǵa­ty mem­lekettik saıasattyń jeke menshik oqý oryndaryna yqpaly bolmaıtyndaı etip jasalǵan. Bizdiń elde bilim men ǵylym satylmaýy qajet. Álem­dik tájirıbe kórsetip otyrǵan­daı, bilim berý arqyly memleketke qarjy túsirý tek bir ǵana jaǵdaıda ruqsat etiledi. Eger bi­lim qyzmeti eksporttalatyn jaǵ­daıda ǵana aqyly bilim be­rýdi damytýǵa bolady. Al óz eli­niń azamattaryna jappaı aqyly bilim berý memlekettik qaýip­sizdikke qolsuǵýshylyqpen teń.

– Elbasy maqalasynda mem­lekettik baǵdarlamalar men olardyń júzege asyrylý jos­parlarynda memlekettik saıasat pen ǵylymnyń arasynda tyǵyz baılanys bolýyn talap etip otyr. Bul jaǵ­daıda óndiris pen ekonomıka qarqyndy damý úshin ol salada ǵylymnyń jetistikterin únemi qoldanyp otyrý asa qajet emes pe?

– Iá, álemdik tájirıbe kór­setip otyrǵandaı, ınnovasııa eko­nomıkanyń qozǵaýshy kúshine aınalýy tıis, al ınnovasııa óz kezeginde ǵylym men bilimniń negizinde keletindigin umytpaǵan jón. Osy turǵydan alǵanda, biz­diń bilim júıesi men ekonomı­ka­nyń arasynda baılanys baı­qal­maı tur. Ǵylymı-zertteý ju­mys­tary memlekettiń saıasatyn eskermeı, óz betinshe damýda. Mundaı jaǵdaıdyń oryn alýyna kelesi­deı faktorlar áser etip otyr: birinshiden, ǵylymı kadr­lardy daıyndaý tetiginde uıym­dastyrý­shy­lyq-quqyqtyq turǵydaǵy má­se­leler bar. Iаǵnı, ol aldynda aıtyp ketkendeı, jo­ǵary oqý ornyna keıingi bi­limdi jetildirý, dıs­sertasııalyq jumystyń taqyry­byn tańdaý, jumysty jazý jáne qorǵaýmen baılanys­ty másele­ler; ekin­shi­den, bilim jáne ǵylym sala­syn­daǵy qol­da­nystaǵy zań­na­ma­nyń olqylyq­ta­rynyń saldarynan ǵylymı kadrlardy daıyn­daý­da­ǵy júıe­siz­diktiń oryn alýy. Osynyń sal­darynan mıllıon­daǵan aqsha bosqa ketip jat­qandyǵyna kýá­miz.

Mysaly, búgingi tańda ma­gıs­tratýra jáne doktorantýraǵa PhD baǵdarlamasy boıynsha oqýǵa túsken azamattar mindetti túrde shetelge shyǵýǵa nemese olarǵa sheteldik ǵylymı keńes­shi taǵaıyndalýy qajet. Táji­rı­be kórsetip otyrǵandaı, PhD baǵdarlamasy boıynsha keletin sheteldik professorlarǵa tóle­ne­tin syıaqy óte joǵary. Shet­eldik professorlar eki aptalyq merzimge kelip, otandyq profes­sordyń bir jyldyq jalaqysyn alyp ketedi. Bul – aqylǵa syımaıtyn jaǵdaı. Árıne, tehnı­ka­lyq jáne jaratylystaný ǵy­lym­darynyń bizdiń elde buryn zerttelmegen salalarynda shet­eldik áriptestikti damytý qajet shyǵar. Biraq, jappaı barlyq mamandyqtarda sheteldik ǵy­ly­mı keńesshi taǵaıyndaýdyń qan­daı qajettigi bar degen saýal týyndaıdy. Onyń ústine bitirip shyqqandardyń ishinde ǵylymı jańalyq ashyp, óziniń tańdaǵan taqyrybynda zertteýler júr­gi­zip, ǵylymı jolǵa túsken bireýi joq. Barlyǵy dıplomyn alysy­men jaqsy jalaqy tólenetin ju­mystarǵa aýysyp, ákimshilik qyz­met­pen aınalysyp ketti. Búgingi tańda, sol doktorant­tar­dyń bar­ly­ǵy zań fakýltetinde oqytý­shy­lyq jáne ǵylymı jumyspen aınalyspaıdy. Sabaq berse de, shtattan tys qyzmette esepteledi.

– Demek, bul oıyńyzdan memleket jyl saıyn bir dok­torantqa 10 myń dollardan tó­lep nege oqytty, memle­ket­tik baǵdarlamalarda kórinis tap­qan ıdeıalar nege jú­zege asyrylmaıdy, bul máse­le­ni she­shetin mınıstrlik qaı­da qa­rap otyr degen suraqtar týyndaıdy ǵoı. Oǵan kim jaýap beredi?

– Jaýap berer eshkim joq, sondyqtan da, ókinishtisi, bul jaǵdaı áli de jalǵasýda. Áli de bizdiń PhD doktorantýra jáne magıstratýra baǵdarlamasyna oqy­týshylyq qyzmetpen aınalyspaıtyn nemese qosymsha ju­myspen aınalysatyn memle­ket­tik organdarda qyzmet etetin azamattar oqýǵa túsýde.

– Elbasy óz maqalasynda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń júzege asyry­lýy­nyń elimizdiń bolashaǵy úshin mańyzdylyǵyn atap ótti. Tájirıbe men bilim berý júıesinde tyǵyz baılanys ornap, kásibı jáne bilim stan­dart­tarynyń arasyndaǵy úı­lesimdikten kórinis tabýy qa­jettigine toqtaldy.

– Prezıdenttiń mundaı máse­lege toqtalýyna birqatar sebepter negiz boldy. Ol kásibı bilim beretin oqý oryndarynyń mamandardy tájirıbe júzinde qan­shalyqty qajettigin eskermeı daıyndaýynan, bilim standarttaryn ázirleýde basqarý, ekonomıka, bıznes, ónerkásip pen ón­diristiń erekshelikterin esker­meýi­nen, ǵylymı-zertteý ju­mys­ta­ry memlekettik baǵdar­la­ma­larda kózdelgen mańyzdy salalarda júrgizilmeýinen, ǵyly­mı kadrlar daıyndaýda júıe­siz­dik oryn alýynan týyndap otyr.

Elbasynyń atalǵan maqa­la­sy halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıyn kóterýge, qoǵamdaǵy ádi­letsizdik pen teńsizdikti joıýǵa baǵyttalǵan. Zııaly qaýymnyń arasynda «bul maqala erterek shyǵýy  kerek edi» degen sózder de bar. Alaıda, mundaı maqala­nyń erterek shyǵýy múmkin emes edi. Sebebi, oǵan qanaty áli de qa­taı­maǵan jas memleketimiz, sondaı-aq, tolyq qalyptaspaǵan qoǵam­nyń quqyqtyq sanasy múmkindik bermedi. Elbasynyń bul maqa­lasy qoǵam men mem­le­kettiń ke­leshegin oılaǵan myń­da­ǵan ǵa­lymdardyń kóńilinen shyq­ty. Sondyqtan, Elba­sy­nyń bul maqalasyn óz ornymen, ýaq­ty­ly shyqqan qujat dep tanımyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».