Mal ósirý qıyn ba, ońaı ma?

Juma, 30 naýryz 2012 7:47

Men aýdandyq máslıhattyń depýtaty bolyp bıyl ǵana saılandym. Saılaý aldynda saılaýshylarmen kezdesip, turǵyn­dar­dyń usy­nys-pikirlerin tyńdap, ózime bolashaq depýtat bolsam da, bolmasam da mynadaı máse­le­ler oıda júrý kerek eken-aý dep túıdim. Sebebi, keıde dilmarsyp, osy jurt bolsa da aýylda turady, nege mal baq­paıdy eken dep oılaıtynmyn… Sóıtsem…

Juma, 30 naýryz 2012 7:47

Men aýdandyq máslıhattyń depýtaty bolyp bıyl ǵana saılandym. Saılaý aldynda saılaýshylarmen kezdesip, turǵyn­dar­dyń usy­nys-pikirlerin tyńdap, ózime bolashaq depýtat bolsam da, bolmasam da mynadaı máse­le­ler oıda júrý kerek eken-aý dep túıdim. Sebebi, keıde dilmarsyp, osy jurt bolsa da aýylda turady, nege mal baq­paıdy eken dep oılaıtynmyn… Sóıtsem…

Biz mekendeıtin jerde ońtústiktegideı, Jetisýdaǵydaı, Arqadaǵydaı kók maısa atymen joq dese de bolady. Biraq tabıǵat ereksheligine baılanysty ylǵaldy az qajet etetin tózimdi shópterdiń túrleri ósedi. Aıta keteıik, Aral dese elge balyq elesteıdi. Olaı emes, aýdandaǵy 75 myń halyqtyń 5-6 myńy­nyń ǵana balyq sharýa­shylyǵyna qatysy bar da, qalǵanynyń basym kópshiligi mal sharýa­shy­lyǵymen tikeleı aınalysady nemese ony qosymsha tirshilik kózine aınaldyryp otyr.

Sonymen tórt túlik mal ósirýshilerdiń kóp problemalarynyń bir-ekeýin aıtqym keledi. Mal satyp ala almaı júrgen, alaıyn dese nesıe ala almaı sendelgen, oǵan yńǵaı­ly jer ala almaı, jer alsa qora-qopsy sala almaı pushaıman bolǵan, maldyń ónimin qaıda ót­ki­zerin bilmeı júrgender týraly emes, osynyń bárin jasap alyp, sharýasyn uıym­dastyra almaǵandar týraly aıtqym kele­di. Mysaly, erte kóktemnen qar túskenge deıin mal «aıaǵy» jeter jerge baryp jaıylatyny belgili. Biraq jyl sanap Aral aý­da­ny­nyń Jińishkequm, Atan­shı, Qaraqum, Sazdy, Shıjaǵa, Erimbet­jaǵa, Toqabaı, Qosaman, Aqespe, Aqbasty eldi mekenderiniń jaıy­lym­dyq jerleri azyp barady. Bul óńirlerde sý kózderi joq. Ǵylymı turǵydan jerdi qalpyna keltirý degen eshkim­niń oıyna kelmegen. Mundaı jaǵdaı 40-50 úı­den turatyn shaǵyn eldi mekenderden bastap, 300-400 úı turatyn iri eldi mekenderge óte qıyn bolyp tur. Meniń oıymsha: sebep bireý. Barlyǵy derlik bir-eki iri qara, túıe, jylqy, qoı-eshki ustaıdy. Osy maldardyń jıyntyǵy aýyl­dyń aınalasyn onshaqty shaqyrymǵa deıin jazdyń bas kezinde-aq shóbin jep bolyp, ala jazdaı shań borap, aýyldy suryqsyz kúıge engizedi. Jaılaýǵa nege shyqpaıdy deıtin bolsaq, árqaısysynyń aýyldan syrtqa shyq­paýyna eki-úsh sebep bar. Eshkim 2 sıyry men 5-6 qoı-eshkisin aıdap aıdalaǵa barǵysy kelmeıdi. Olaı kúneltý múmkin emes, onyń ózindik qıyndyǵy bar. Qudyq joq. «Aǵash» úı nemese «kıiz» úı deımiz, ol da joq. Baspanasyz adamnyń maldyń jaıylymy yńǵaıy­men kóship júretin zaman emes. Bul qıyn­dyqty bir dep qoıyńyz.

Jekeshelendirý kezinde azdy-kópti yńǵaı­ly­laý jerlerdi isker adamdar erterek qı­myl­dap, ózi aýdan ortalyǵynda tursa da, alyp qoıǵan. Qazir endi eshkim de óz jerine bas­qa­nyń malynyń jaıylýyna ruqsat etpeı­di. Bul óz aldyna jeke áńgime. Aýyldaǵy aǵaıyndar mine, osydan qatty qıynshylyq kórip otyr. Endigi bir másele mal ıeleri birlesip aly­sy­raq baryp otyraıyn dese, ol jerde shah­ta­lyq qudyqtyń sýy  kóp malǵa jet­peıdi, son­dyq­tan eshkim irilengisi kelmeıdi. Sebebi beı­neti kóp, jasaǵan eńbegiń ótelmeıdi.

Joǵaryda aıtqandarymyzdyń bári jaz­ǵy jaıylymǵa baılanysty bolsa, endi my­naǵan qarańyz. Maldyń qystyq azyǵyn da­ıyndaýda bul óńirde qalyptasyp otyr­ǵan jaǵdaıǵa baılanysty ózindik qıyndyqtar bar. Jaqyn jerden shóp daıyndaý múmkin bolmaǵandyqtan ózderi turatyn jerden kem degende 70-80 shaqyrym nemese 100 shaqy­rym­ǵa deıingi jerlerden shóp tasymaldaıdy. Paıdalanatyn tehnıka negizi­nen «Belarýs» traktory. Bul tek qana dızel otynymen júredi. Sonda shóp daıyndap, baryp alyp kelý úshin qanshama dızel otyny qajet, qanshama shyǵyn. Sebe­bi, 1-2 súıretpe qorappen eshkim qystan malyn aman alyp shyǵa almaıdy.

Sózimizdiń basynda eldi mekenderdiń aınalasynda shóp qalmaıdy dedik. Shóp joq jerde qum kóshkini paıda bolady. Bul álem­dik problema, buǵan memlekettik deńgeıde nazar aýdarýymyz qajet dep oılaımyn. Esh­qandaı jasyryn emes, eldi mekendegi úıler men qora-qopsylardy qum basýda. Mysalǵa, Aqespe, Qosa­man, Sazdy, Erimbetjaǵa, Ji­ńish­kequm aýyldarynyń jaǵdaıy dál osyndaı. Birli-jarym eldi meken bolsa eshnárse emes, jappaı osylaı bolatyn bolsa bolashaq óte qıyn bolady. Jer azdy, jaıylym joq­tyń qasy, «áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵy­nan ahýaly tómen» dep, bárin basqa jerge jumysqa tartatyn bolsaq Aral aýdanynyń qyr jaǵynda mal sharýashylyǵyn órkendetý nasharlaıdy. О́z­derin ózderi jumyspen qam­typ otyrǵan qan­shama halyqtyń týǵan jerden basqa jerge barýy ońaı sharýa emes.

Elbasy jyl saıyn halyqtyń áleýmet­tik máselelerine erekshe nazar aýdaryp keledi. Bıylǵy Joldaýynda da áleýmettik másele­lermen qatar qazaqtyń tirliginiń bir kózi mal sharýashylyǵyn damytyp, tuqy­myn asyldandyryp, ónimin, onyń ishinde etti eksportqa shyǵarý baǵytynda jumys jasaýdy belgilep berdi. Olaı bolsa joǵa­ry­daǵy máselelerdi ońtaıly sheshý úshin mynadaı usynystar eskerilse deımiz.

Birinshi kezekte qystyq mal azyǵyn da­ıyndaý úshin, astyq jınaý kezinde, kóktem­gi egiske daıyndyq ýaqytynda arzan baǵa­men janar-jaǵar maı qalaı berilip júrse, mal sharýashylyǵymen aınalysýshylarǵa da osyn­­daı jeńildikpen janar-jaǵar maı berilý kerek nemese sýbsıdııa belgileý joldary qaras­ty­ryl­sa. Ekinshi kezekte jaıylym­nyń tarylý sebe­bin sýdyń tapshylyǵynan dedik. Son­dyq­tan osy kezge deıin Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes elimiz boıynsha árbir shah­talyq qudyq pen skvajına esepke alynyp, kezegi belgi­len­gen bolar. Aral aýdany kóle­min­de 244 skvajına men shahtalyq qudyq bar eken. Bir tań­ǵa­lar­lyǵy bulardyń aldy sonaý 1960 jyly qa­zyl­sa, sońy 1980 jyldyń bas kezeńinde berilgen eken. Kópshiligi bizdiń tili­mizben aıtqanda to­zy­ǵy jetken, sý aqpaıdy, aqsa da kórip turǵan kózge unamsyz, qara bat­paq, ısi bar, qoı­mal­jyń ǵana aǵady.  Skva­jı­na­lardyń qajettisin jón­deý úsh kezeńge bóli­nipti. Osyndaı keste ja­salǵan­nan beri de is­ten shyǵyp, sý aqpaı jat­qany qan­sha­­ma. Biraq sodan beri naqty jón­deý júr­gi­zilgen, at­qarylǵan birde-bir jumys joq. Bul jumys bıyl bastalýy qajet dep esepteımiz.

Úshinshi kezekte jerdiń qunarlylyǵyn arttyrý, jaıylymnyń sapasyn jaqsartý, qum kóshkinin toqtatýdy keshendi túrde, ǵylymı negizde júze­ge asyrý respýb­lı­ka­lyq deń­geı­de qolǵa alynýy kerek.

Osyndaı qıyndyqtardy kóre tura qazaqqa mal baq, ónimin eksportqa shyǵar, ózińdi óziń jumyspen qamty, eldiń ósip-órkendeýine úle­siń­di qos deýdiń ózi de qıyn­daý ma dep oılaımyn. Áıtpese múmkindik bolyp, oraıy kelip tur­ǵan sharýa bolsa, aýyldaǵy aǵaıynǵa mal baǵý pálendeı qıyn emes-aý.

Kólbaı DANABAI, Aral aýdandyq máslıhatynyń depýtaty.

Qyzylorda oblysy.