PAIDALAN, QAJETIŃE JARASA, ALASh!

Sýǵa ketken bireý tal qarmap, óldim-taldym degende bir araldan jaǵaǵa shyqsa, aldynan: “Bul jer­diń qojaıyny men. Osynda kel­seń aldymen menen ruqsat alýyń kerek!” degen jazý shyǵypty. Oń-solyna qarasa eshkim joq. Araldy kezedi, onda da bireýdi keziktire almaıdy. Basyna úıshik turǵyzyp, tirshilik ete bastaıdy. “Sen qaı­dan keldiń?” degen eshkim joq. Bir­aq, álgi adam ómir boıy: “Aral­dyń ıesi qashan keler eken?” degen oıdan aryla almapty... Condyqtan zań máselesinde árbir azamat ózin álgi aralǵa shy­ǵyp qalǵan jandaı sergek te se­zim­tal ustasa ıgi edi degen oıǵa qa­lasyń. Eýropada bolǵan bir ta­ny­sym osy oıdy ári qaraı qoz­ǵaı­tyndaı mynadaı bir este qalar­lyq­taı áńgime aıtqan edi. Fran­sııanyń Marly Le Roi qalasyna saparlaı barǵanda joldyń qıy­ly­syndaǵy baǵdarshamǵa toqtaıtyn jerge “Sende erekshe quqyq joq” degen jazý ilýli turypty. Jol­se­rik fransýzdyń aıtýynsha, bul bel­gi kez kelgen adamnyń sana­syn­da fransýz konstıtýsııasynyń túpki mán-maǵynasyn jańǵyrtyp, qoǵamdyq tártipti saqtaýdy talap etedi. Eshkimniń de zańnan attap ketýine bolmaıdy. Sonda ǵana qo­ǵam uzaq ýaqyt ornyqty damıdy. Biz de quqyqtyq memleket qu­rý­dy aldymyzǵa maqsat tutqan elmiz jáne bul baǵytta jasalyp jatqan sharýalar da barshylyq. Máselen, bizder TMD memle­ket­teri arasynda alǵashqylardyń biri bolyp “Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly” arnaıy Zań qa­byldadyq. Ekonomıkalyq qyl­mysqa jáne sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres agenttigi men Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy kúres máseleleri boıynsha komıssııa jumys isteıdi. Sonymen qatar, eli­mizde sybaılas jemqorlyqqa qarsy memlekettik baǵdarlama jú­ze­ge asýda. Astana qalasynda Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy fo­rýmnyń, sondaı-aq bul taqyryp boıynsha halyqaralyq deńgeıdegi konferensııanyń ótkeni belgili. Sybaılas jemqorlyqqa baıla­nys­ty jumystan bosatylǵan adam­darǵa ómir boıy memlekettik organdar men uıymdarda qyzmet isteýine qatań tyıym salynǵan. Eldiń jańa bir eseıý jolyn bel­gilegen “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaq­stan­nyń jańa múmkindikteri” atty Elbasynyń bıylǵy halyqqa Jol­daýynda da uıymdasqan qylmysty jáne ózge qylmystardy aýyzdyq­taıtyn, demokratııalyq memle­ket­tegi quqyq qorǵaý qyzmetiniń jo­ǵary halyqaralyq standarttaryna sáıkes keletin jańa quqyq qorǵaý júıesin qurýdy kózdeıtin refor­ma­lardy júrgizý mindetteri aı­qyn­dalǵan. Saıyp kelgende, qo­ǵamdaǵy kez kelgen zań buzýshy­lyqqa qarsy turý búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri retinde memlekettik saıasattyń mańyzdy basymdyǵyna ıe bolyp otyr. Deıturǵanmen, kúndelikti ómi­rimizde zańǵa qaıshy keletin áre­ket­terdiń boı alyp otyrǵany ja­syryn emes. Ol týraly buqaralyq aqparat quraldary aıtyp ta, ja­zyp ta, kórsetip te júr. О́zgeni aıtpaǵanda, sońǵy kezde kóptegen joǵary laýazymdy adamdardyń qylmysqa boı berip, isti bolyp jatqany kóp jáıdi ańǵartatyny anyq. Alaıaqtyqpen aınalysyp talaı adamnyń obalyna qalǵandar, atqa mingenine jeligip, zańdy belinen basyp, jelden ozbaq bo­lyp júrgender, tamyr-tanys­tyq­pen maıly jilikke ıe bolyp, óz kúı-jaılaryn kúıtteýmen aına­ly­satyndar, isti naqty sheshýdiń ornyna sózbuıdaǵa salyp, jurtty áýre-sarsańǵa túsiretinder qatary sıremeı tur. Árıne, bul tusta kóp másele árbir adamnyń jeke sana-seziminiń, ishki jan-dúnıesiniń, ar-uıatynyń tazalyǵyna baılanysty ekendigi qupııa emes. Uıat izgiliktiń uıasy, al izgilikke umtylý, jaýyz­dyqtan beziný adamnyń jaratylys paıymynda bar qundylyq desek, máseleniń mánisi tárbıege kelip tireleri anyq. Tárbıeniń qýaty tý­raly kezinde Júsipbek Aımaýytov “Tárbıe” degen eńbeginde óte jaq­sy aıtady: “Rým halqyn ataqty, kúsh­ti qylǵan kim? Tárbıe. Esken­dirdi danyshpan hakim qylǵan kim? Arıstoteldiń tárbıesi. Nerondy zalym qylǵan kim? Fılosof Se­ne­kanyń qate tárbıesi. Nemis jur­tynyń ultshyldyq, birlikshildigi neden? Tárbıeniń qýaty. Adamdy bu­­zatyn da, túzeıtin de tárbıe”. En­deshe, tárbıege otbasy, oshaq qasy­nan bastap qoǵam damýynyń barlyq satylarynda ár adam te­reń ári túbegeıli mán berýi kerek. Sondaı-aq, qoǵamda kez kelgen keleńsiz kó­rinisterge tózbeýshilik ahýalyn qa­lyptastyratyn tetikter oılasty­ryl­sa quba-qup bolar edi. Aıtalyq, kórneki quraldar ar­qy­ly zań buzý­shylyqqa jol ber­gen­der týraly, zańdy elemeýshiliktiń túbi nege áke­lip soǵatyny jáıli ashyp kórse­te­tin naqty málimetter berilip otyrsa... Iаǵnı, bárimiz jumyla kirissek, eńserilmeıtin nárse joq. Son­dyqtan, ár adam qoǵam aldyndaǵy óziniń jaýapkershiligin tolyq sezingeni jón. О́kinishke qaraı, áli de bolsa, “úkimet óltirmeıdi” de­gen masyldyq pıǵyldan tolyqtaı aryla almaı júrgen jáıimiz bar. Bul jóninde osydan eki jyldaı buryn “Ana tili” gazetinde (12 shilde, 2007 jyl) sol kezdegi Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstri Gúljan Qaraǵusova myna málimetterdi keltirgen bolatyn: “Biz elimizde on bes jyl boıy jumys istemegen 180 myń adamnyń bar ekenin anyqtadyq. Bul – statıstıkalyq málimet emes. Mınıstrlik arnaıy zertteý júrgizip, Qazaqstannyń áleýmettik kartasyn jasady. Búginde jumys­syzdar halqymyzdyń 8 paıyzyn quraıdy. Biraq, úsh jyldan beri jyl saıyn 21 myń eńbek orny bos qalady. Aqıqatyn aıtsaq, eli­mizde áleýmettik kómekter arqyly ǵana ómir súretin adamdardyń toby qalyptasty”. Al, áleýmettik kómekter halyqty enjarlyqqa tárbıeleıtini, adamnyń jumys isteýge degen yntasyn óshiretini bel­gili. Máselen, AQSh-ta bir ǵasyr boıy ata-babasynan beri áleýmettik járdemaqylar arqyly kún kórip júrgen 2 mıllıon adam bar. Klınton memleket basyna kele salysymen sol áleýmettik járdemaqylardy qysqartpaq bolǵan. Onysynan túk te shyqqan joq. Ol kúshti qarsylyqqa tap boldy. Jáne de muny kezdeısoq dep aıta almaısyń. О́ıtkeni, ta­laı­lardyń kókiregine san jyldar buryn qadalǵan shirik shegeni shyǵarý áste ońaı sharýa emes. Ol úshin ar-ojdan túbegeıli tazarý qajet. Jaratylys maqsatyna qa­raı bet burmaı, adam óziniń bol­mysyn saqtaı almaıtynyn árbir azamat jete túsiný kerek. Iá, mándi de maǵynaly ómir súrý qajyrly eńbekti, salaýatty sana men barynsha erik-jigerdi ta­lap etetini ras. Biraq, urpaǵynyń jarqyn bolashaǵyn oılaǵan, týǵan eliniń qýatty da tabysty memle­ket­ke aınalýyna múddeli kez kel­gen adamǵa bul talap alynbaıtyn qamal, baǵynbaıtyn asý emes. Ási­rese, elimizdiń aldaǵy onjyldyq­taǵy ekonomıkalyq órleýin qam­tamasyz etip, jańa múmkindikterge jol ashý maqsaty kún tártibiniń basty máselesi bolyp otyrǵan sátte. Máselen, 2010 jyly “Jol kartasy” sheńberinde jospar­la­na­tyn is-sharalardyń negizgi maq­sat­tarynyń biri halyqty jumyspen qamtýdyń qol jetken deńgeıin odan ári qoldaý bolyp otyr. Ol úshin respýblıkalyq bıýdjetten 100 mıllıard teńge bólindi. Jergilikti bıýdjetter tarapynan ınvestısııalyq baǵyttardy qosa qarjylandyrý 43,1 mıllıard teńge sheginde bolady dep kútilýde. “Jol kartasynyń” barlyq baǵyttary boıynsha aǵymdaǵy jyly 3000 jobany iske asyrý kezinde shamamen 130 myń jumys orny qurylatyn bolady. Áleýmettik jumys oryndary men jastar tájirbıesi baǵdar­la­ma­lary sheńberinde 53 myń ýaqytsha jumys ornyn qurý josparlanyp otyr. Osynaý maqsattarǵa 6,3 mıl­lıard teńge baǵyttalmaq. Mem­lekettik bıýdjetten bir qyz­metkerge aıyna bólinetin aýdar­ma­nyń kólemi 20 000 teńgege deıin kóbeıtildi. Munyń syrtynda, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵandaı, Jedel ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń mem­lekettik baǵdarlamasy boıynsha taıaýdaǵy úsh jylda 200 000-nan astam jańa jumys oryndaryn ashýǵa tolyq múmkindik bar. Sony­men qatar, “Batys Qytaı – Batys Eýropa” avtokólik jolyn salý barysynda, onyń qazaqstandyq bóliginde 25 000-nan astam bizdiń azamattardyń jumysqa tartylýy kózdelýde. Sondaı-aq, aldaǵy bes jylda qýatty gaz-hımııa keshenin, mıneraldyq tyńaıtqyshtar ón­dire­tin zaýyttardy, birqatar iri elektr-energetıkalyq stansalardy – Balqash JES-in, Moınaq GES-in, Ekibastuz 2-shi GRES-iniń jańa blogyn jáne kóptegen basqa ká­siporyndar paıdalanýǵa berileti­nin eskersek, adamı resýrstardyń óte qajet ekenin ańǵaramyz. Bir sózben aıtqanda, jumys isteımin degen adamǵa tıisti jaǵdaı jasalyp jatyr. Endigi jerde árbir isker qazaqstandyq osy múm­kindikterdi utymdy paıdalana oty­ryp, ınnovasııalyq ekonomı­kadaǵy óz ornyn tabýǵa umtylýy qajet. “El degende ezilip, jurt degende jumylyp” birlese eńbek etýdiń asa bir qajettiligin Mir­ja­qyp Dýlatovtyń myna óleń shý­maqtarymen túıindegim kelip otyr: Men bitken oıpań jerge alasa aǵash, Emespin jemisi kóp tamasha aǵash. Jarty jańqam qalǵansha men sendikpin, Paıdalan, qajetińe jarasa, Alash! Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy.