Radıasııa zardaby

Juma, 5 qazan 2012 7:13

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Semeı qalasynda polıgon synaqtarynan zardap shekken halyqtyń densaýlyǵyn, jaǵdaıyn jáne aımaqtaǵy ekologııalyq zalaldy anyqtaý úshin arnaıy jumys toby qurylǵan edi. Quramyna halyqtan túsken ótinish, talap-tilekterdi jınaqtaý úshin saıası partııalar, qoǵamdyq uıymdar men birlestikter ókilderi kirgen bolatyn.

Juma, 5 qazan 2012 7:13

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Semeı qalasynda polıgon synaqtarynan zardap shekken halyqtyń densaýlyǵyn, jaǵdaıyn jáne aımaqtaǵy ekologııalyq zalaldy anyqtaý úshin arnaıy jumys toby qurylǵan edi. Quramyna halyqtan túsken ótinish, talap-tilekterdi jınaqtaý úshin saıası partııalar, qoǵamdyq uıymdar men birlestikter ókilderi kirgen bolatyn.

Radıasııalyq medısına já­ne ekologııa ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń dok­tory Qazbek Ápsalyqovtyń aıtýynsha, synaq saldarynan turǵyndardyń túrli dertterge ushyraǵany málim jáne ólim-jitim de az emes. Semeıge qarasty barlyq óńir men Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń keıbir aýmaqtary ekologııalyq apatty aımaq retinde tanylýda.

– Bizdiń ınstıtýt 1957 jyly №4 dıspanser retinde salynǵan edi jáne álemdegi eń bir qupııa mekeme boldy, – deıdi radıa­sııalyq medısına jáne ekologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, medısına ǵylym­da­ry­nyń doktory Qazbek Ápsa­lyqov. – Zertteý jumystary ás­kerı vedomstvodan bólek júrip, polıgon aımaǵyndaǵy sáýlelený deńgeıi jasyryn túrde qaras­tyryldy. 1949 jyly 29 ta­myz­da Qaınar aýylynyń 42 azamaty tilmásh, aýdarmashy qajet bo­la­dy degen syltaýmen synaq ala­ń­yn­da qaldyrylady. Jary­lys­tan keıin osynda ákelinip, olar­dyń qal-jaǵdaılary, ózderin qalaı sezinetinderi suralady, boıyndaǵy ózgerister zertteýge alynady. Mine, osylaısha qupııa jumys istegen mekeme búginde Elbasy tapsyrmasymen halyq ıgiligine qyzmet etip otyr. Bizdegi medısınalyq mekemeniń qu­ramynda radıasııalyq-ekolo­gııa­lyq zerthana bar, onda topyraq, sý, azyq-túlik quramyndaǵy radıasııa, radıonýklıdter tekseriledi. Zerthana 1994 jylǵa deıin jaqsy jumys istep turdy da, qarjylaı qıyndyqqa baı­la­nys­ty mańyzdy jumystaryn toq­tata turýǵa májbúr boldy. 1995 jyly ǵylymı-zertteýlerdi jar­ty­laı jalǵastyrýǵa tyrys­tyq. Biraq, bizde basqa da problemalar bar. Birinshiden, ha­lyq­tyń radıasııaǵa qansha­lyqty ushyraǵanyn bildiretin derekter bar muraǵatty keńestik áske­rı­ler muraǵatyn ózderimen birge alyp ketken. Ekinshiden, qansha adam zııan shekti, osy másele bel­gili emes, sondaı-aq sol kez bo­ıynsha asa qajet bolyp sana­latyn medısınalyq zertteýler de joıylǵan. Tek sońǵy jyl­da­ry ǵana reseılik jáne japondyq áriptestermen birigip jumys isteý nátıjesinde aýaǵa taraǵan radıasııa men sáýlelený deń­geı­in anyqtap, jergilikti tur­ǵyn­dardyń densaýlyǵyn birshama tekserý múmkindigine ıe boldyq.

Qatarynan birneshe jyl boıy Abaı, Besqaraǵaı, Borodýlıha, Shemonaıha aýdandary men Abyraly óńiri jáne Semeı qalasy biraz zerttelipti. Biraq, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń radıasııalyq kartasyn tolyq jasaý úshin bul áli azdyq etedi eken. Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıad­ro­lyq ortalyqtyń bas dırek­to­ry Qaırat Qadyrjanov bastaǵan ǵalymdardyń bergen naqty derekteri boıynsha polıgon aı­ma­ǵy úshke bólingen kórinedi. Asa qaýipti aımaq, qaýiptiligi joǵary aımaq jáne qaýiptiligi tómen aı­maq dep. Táýelsizdik alǵan jyl­dary ınstıtýt óz múmkin­dik­terimen jasaǵan zertteýleriniń qorytyndysyn shyǵaryp, polıgonnan 1 mln. 450 myń adam zardap shekkendigin anyqtaǵan. «Bul derek jalpylama ǵana, áli de naqtylaýdy qajet etedi. Ju­mystardy júrgizý barysynda bizge japondyq, reseılik ǵalym­dardyń kóp kómegi tıdi. Solar arqyly polıgonnan qatty zardap tartqan Abaı, Besqaraǵaı óńir­lerindegi rezıdentterdiń elektrondy kartasy jasaldy. Onda qansha adam qashan jáne qalaı, qaı jerde radıasııa alǵandyǵy qujat túrinde bekitilgen. Zertteýler kórsetkendeı, 360 myń adam synaq alańyndaǵy jarylystardan tikeleı zardap shekken, 111 myńy eń alǵash­qy­lar­dyń tobynda, ıaǵnı 1963 jyl­ǵa deıin týǵandar. Ekinshi, úshinshi zııan shekken urpaq ókilderiniń qatarynda 249 myń adam bar. Taǵy da 194 myń adamdy tirkep otyrmyz. Bul áli de naqtylaıtyn sharýa, máli­met­ter ózgerýi múmkin. Radıasııalyq karta jasalsa, kóp kómek bolar edi», deıdi Q.Ápsalyqov.

2002 jyldan bastap ınstıtýtta 45 tósektik emhana ashy­lyp­ty, biraq ol jyldyq kvota boıynsha keletin 1836 naýqasqa múlde jetpeıdi eken. Son­dyq­tan da aldaǵy ýaqytta emdeý sharalaryn jalǵastyrý úshin Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń Semeıde saýyqtyrý orta­lyǵyn salyp, radıologııalyq klasterdi damytýdy qolǵa alý jónindegi tapsyrmasyna ujym­nyń rızashylyǵy mol. Shyny kerek, ınstıtýt ǵalymdary bú­ginde synaq problemalaryn ult­tyq problema deńgeıine kó­te­rýdi usynyp otyr. Sebebi, bul – halqymyzdyń qasireti. Sondyq­tan da qazir ǵylym úshin tuqym qýalaýshylyq arqyly beriletin aýrýlardy emdeý máselesi asa mańyzdy. Ol úshin ınstıtýtta zardap shekkenderdiń DNK-sy arqyly qan quramyn tekseretin oryn bolýy qajet. Aıta ketý kerek, halyqtyń densaýlyǵyn ońal­tý úshin ınstıtýttyń da daıyndap otyrǵan tyń jańa­lyqtary bar kórinedi.

Memleket Semeıdiń ekolo­gııa­lyq problemasyn nazardan tys qaldyryp kórgen emes. Al­daǵy ýaqytta Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń sheshimimen Semeıde 1949-90-jyldary týyp, ómir súrgen azamattar biryńǵaı avtomattandyrylǵan júıege engiziletin bolady. Ol úshin jergilikti otbasylyq dárigerlik am­býlatorııaǵa týý týraly kýálik, jeke kýálik, mektep bitirgeni jóninde attestat, dıplom, eńbek kitapshasy, neke kýáligi, bala­lar­dyń týýy týraly kýáligin tabystaý qajet.

Raýshan NUǴMANBEKOVA.

SEMEI.