Tereń tanym ıesi

Seısenbi, 10 sáýir 2012 7:25

Demalys kúni bolatyn. Saıyn inim telefon shalyp, Samatbektiń tasqaıaq (bılıard) qaǵystyrýǵa shaqyryp jatqanyn habarlady. Sáýlet óneri salasynda ózindik qoltań­ba­la­ryn qaldyryp, esimderi elge keńinen tanyl­­­­ǵan, erekshe talant ıeleri osy eki azamat: Saıyn Nazarbekuly men Samatbek Bókebaı sońǵy kezde qoldary bosaǵan sátterin paıdalanyp, anda-sanda meni qatarlaryna qosyp, túrli taqyrypta oı bólisýdi ádetke aınaldyrǵan. Bul joly da sondaı kezdesýdiń biri bolar degen oımen kelisimimdi berip, ýaqytynda aıtylǵan jerge bardym.

Seısenbi, 10 sáýir 2012 7:25

Demalys kúni bolatyn. Saıyn inim telefon shalyp, Samatbektiń tasqaıaq (bılıard) qaǵystyrýǵa shaqyryp jatqanyn habarlady. Sáýlet óneri salasynda ózindik qoltań­ba­la­ryn qaldyryp, esimderi elge keńinen tanyl­­­­ǵan, erekshe talant ıeleri osy eki azamat: Saıyn Nazarbekuly men Samatbek Bókebaı sońǵy kezde qoldary bosaǵan sátterin paıdalanyp, anda-sanda meni qatarlaryna qosyp, túrli taqyrypta oı bólisýdi ádetke aınaldyrǵan. Bul joly da sondaı kezdesýdiń biri bolar degen oımen kelisimimdi berip, ýaqytynda aıtylǵan jerge bardym.

Ádettegideı emes, syrttan ózge de adamdar bar eken. Solardyń ishinde bir aqsaqal birden nazarymdy ózine aýdardy. Buǵan onymen buryn kezdespegen beıtanystyǵymnyń syrtynda, onyń bolmys-bitiminiń ózgelerden ereksheligi de áser etken sekildi. Onyń turǵan turysy da, kıim kıisi de, keskin-kelbeti de qasyndaǵylardan ózgeshe kórindi. Suńǵaq boıly, qapsaǵaı deneli kisi eken. Jasy kelgen egdeligine qaramastan, denesi tip-tik. Samaı­­­dan bastap, jaǵyn jıektete ákelip, ıekke ush­­tastyryp, birkelki tuqyldaı qyryqqan qyp­­shaqy saqaly qylaýsyz áppaq, aqquba óńine birtúrli kıelilik darytyp, ıesin ózgelerden oqshaýlap, din adamyna qaraı beıimdep turǵandaı. Sol sát ol maǵan Qoja Ahmet Iаsaýıge uqsaıtyndaı kórindi.

Qysqa qaıyrym sálemdesýden keıingi ún­siz­­dikti Saıyn buzdy. Zerdeli azamat qoı, beı­tanystyqtan týǵan tosyrqaý kedergisinen shy­­­ǵa­ryp jiberý nıetimen bizdi tanystyra bastady.

– Myna kisi Ánýarbek degen aǵamyz, – dedi. Sodan soń maǵan qarap: – Buryn kezdes­pegen bolarsyzdar, Ánekeń Samatbektiń týǵan aǵasy. Elden keshe kelipti, – dedi.

О́z tarapymnan tanystyqqa rızalyq bil­dirip, iltıpat tanyttym. Saıyn óz kezeginde: «Myna kisi…» dep, turǵandarǵa endi meni ta­nystyrǵaly yńǵaı bildire bastap edi, Ánekeń onyń aldyn orady. Bııazy maıda sóıleıtin kisi eken.

– Bul kisini bilemiz ǵoı, – dedi uıań jymıyp. – Jazýshylar men ǵalymdardyń ózderin kórip, júzbe-júz tanyspaǵanymyzben, eńbek­te­rin oqyp, syrttaı bilip jatamyz. О́zin búgin birinshi kórip turǵanymmen, Qoıshekeńniń de «Altyn tamyrdan» bastap, tarıhı taqyrypqa jazylǵan biraz eńbegin qaldyrmaı oqyp kelemin. Mine, endi júz kórisip jatyrmyz, buǵan qýanyshtymyn.

Baıqaımyn, aqsaqaldyń ómir kórgen, or­nyqty oı ıesi ekeni baıqalyp tur. Onyń solaı ekenin naqtylaı túseıin degendeı, jańa­ǵy sátte sál tosylyp qalǵan Saıyn inim sózin ári sabaqtap, Ánýarbek Tájenulynyń ómir jolymen tanystyryp ótti.

Odan tutqanym: Ánýar aqsaqal týǵan aýdanynda qashan eńbek zeınetine shyqqansha partııa-sovet salasynda túrli laýazymda qyzmet atqarǵan. On eki jyl úzbeı kásiptik-tehnı­ka­lyq ýchılısheniń dırektory bolǵan. Úsh bir­deı joǵary oqý ornyn támamdap, úsh túrli maman­dyqty meńgergen. Segiz ret qalalyq keńestiń depýtattyǵyna saılanǵan. Sońǵy on segiz jyldan beri zeınetker. Biraq eńbek demalysyna shyqtym dep qarap otyrmaı, osy jyldar ishinde tynbaı izdenip, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ataqty «Dıýanı hıkmetterin» qazaq tiline aýdaryp, baspadan jeke kitap etip shyǵarǵan.

– Bul rette Ánekeńdi aýdarmashy emes, zertteýshi dese de bolady. Hıkmetterdiń mán-maǵynasyn óz bolmysynda dál jetkizsem degen maqsatpen, taban aýdarmaı on alty jyl izdenip, ter tókken adamdy zertteýshi demegende kim deımiz, – dep, tanystyrý sózin túıin­de­gen inisine Ánekeń sypaıy qarsylyq bildirip:

– Qaıdaǵy zertteýshilik?!. Bizdiki bilsem, tanysam degen ishki rýhanı suranystyń qaje­tin óteý jolyndaǵy az-kem izdenis, jaı talpynys qana ǵoı. Ony ǵalymdyq tanym, ǵyly­mı zertteý deý artyq bolar, – dedi.

Jańa tanysymnyń bul oıyn sypaıy­ger­shi­lik izeti dep qabyldap, syrt adam retinde óz p­i­kirimdi bildirmek nıetinde áńgimege aralas­tym.

– Áneke, shynymdy aıtsam, qaıran qalyp turmyn. Qalaı degende de, bir kitapty aýda­rý­ǵa sizdiń jasyńyzda baqandaı on alty jyl­dy arnaý – úlken erlikke teń sharýa. Osyndaı beı­ne­ti aýyr, azapty jumysqa óz erkińizben jegilýge ne sebep boldy? Eger qupııa bolmasa, oı bó­lis­seńiz ǵanıbet bolar edi, – dep ótinish jasadym.

– Munyń ne qupııasy bolýy múmkin. Aqyr sizdermen tanysyp, áńgimelesýge keldim ǵoı, aıtaıyn, – dep ol kisi áńgimesin bastady. – Me­niń búkil ómirim Túrkistanda, sonyń tóńi­reginde ótip keledi. Osynda Shornaq aýylynda dúnıege kelippin. Bir jasqa tola berge­nim­de Jambyl oblysynyń Talas aýdandyq partııa komıtetinde qyzmet istep júrgen ákem Tá­­jen­di «halyq jaýy» atandyryp, Magadanǵa 25 jylǵa aıdap jiberipti. Elde qalǵan bizdiń kúnimiz de kún bolmady. Aýyr turmys bizdi de erte eseıtti. Sol qarshadaı kúnimde-aq men Qo­­ja Ahmet áýlıeni bildim. Taryqqan, zaryq­qan adamdardyń arnaıy baryp, «Arystan ba­b­qa túneıtinin, Qoja Ahmetten tileıtinin» kór­dim. Men de ońashada et júregim ezilip, jy­lap turyp, Qoja Ahmet áýlıeniń kesene­si­ne baryp, odan ákemniń aıdaýdan aman kelýine kómektesýin surap talaı jalynǵanmyn. Sol balalyq pák tilegim perishteniń qulaǵyna shalyndy ma, Qoja Ahmet áýlıeniń qoldaýy boldy ma, men jeti jasqa kelgende ákem aqtalyp elge oraldy.

Biraq, ózderińiz de bilesizder, ol zaman qandaı zaman edi. Qasıettińdi qadirlep, kıe­lińdi pir tutýǵa múmkindik berdi me?!. Sóıtip júrgende Qudaı jarylqap, ata-babamyzdyń san ǵasyrlar boıǵy armany bolǵan Táýel­siz­dikke jettik. Álgi Buqar jyraýdyń aıtqany bar ǵoı: «Jaqsydan jaman týsa da, jamannan jaqsy týsa da, tartpaı qoımas negizge», dep. Qazaq tekti halyq qoı. Qandaı jaǵdaı bolsa da tez esin jııady, ulttyq qundylyqtaryn tú­gendeıdi. Táýelsizdik jyldaryndaǵy «Mádenı mura» baǵdarlamasy sonyń bir kórinisi.

Mine, osyndaı ıgi isterdiń nátıjesinde halqymyz búkil túrki jurtynyń ortaq qazy­nasy – Qoja Ahmettiń «Dıýanı hıkmetteri­men» qaıta tabysty. Biraq ártúrli aýdarmamen, ártúrli úzindilermen. Sonyń alǵashqysy 1993 jyly «Murattas» baspa ortalyǵynan shyqty. Sodan keıin de jeke aýdarmashy­lar­dyń onshaq­ty nusqasy jaryq kórdi. О́z basym, osylardyń bárin taýyp alyp, oqyp shyqtym. Aýdarma­shylarǵa aıtar alǵysym sheksiz. Olardy oqý arqyly «Hıkmetterdiń» máńgilik ilim ekenine kózim jetti. Osy ýaqytqa deıin halqymyzdyń asa zor rýhanı qazynadan aıyrylyp kelgenin sezindim. Biraq seziný bar da, ony tanyp túsiný, boıyńa darytý bar ǵoı. Mine, osyǵan kelgende ózimniń bilim óremniń taıazdyǵyn, mundaǵy árbir sózdiń, onyń Iаsaýı qoldanýyndaǵy kıeli mánin tanyp tushyný úshin tanym dúnıemniń tapshylyǵyn ańǵar­dym. Surap bile qoıýǵa qasymda ondaı ǵulama taǵy joq. Ne isteý kerek? Tastyń syrtqy jyltyraǵy onyń gaýhar­lyǵyn tanytpaıdy ǵoı. Amalsyz ózimniń izde­nýime týra keldi. Bu­ǵan on jyldaı ýaqytym ketti. Osydan keıin ǵana «Hıkmetterdi» oqyǵanda, onyń aıtpaǵyn eptep bolsa da túsine bastadym. Osydan keıin baryp, baıaǵy ózim rıza bolyp oqyǵan aýdar­malardyń aqaýlary da biline bastady. Aýdar­mashylardyń Iаsaýıdiń injý-marjan oılary­nyń ishine ene almaı, tek syrt qyzyqtap, aqyndyq sarynmen ketkenin baıqadym. Qoja Ahmetke biryńǵaı aqyn dep qaraý onyń áýlıe ǵulamalyǵyna tarlyq etedi. Ol – sopy. Ol «dilim aıtady, qolym jazady» degendi tegin aıtpaǵan. Sopynyń júregimen aıtatyn hık­met­teri joǵarydan keledi. Onyń: «Meniń hık­metterim pármeni – Subhan», deýiniń mánisi de osynda. Al aýdarmashylar bolsa, osyndaı ne­gizgi oı dińgegin eskermegen. Sonyń saldarynan Iаsaýı sózi keı jerlerde basqasha maǵyna alǵan. Mysaly, «Hıkmette»:

Ahır zaman ǵalımlary zalym býldı,

Hýsh amad ettýshılar ǵalym býldı,

Hakıı aıtgan dárýshlarǵa ǵanım býldı,

Ǵajab shýmlıǵ zamandar býldı, dýstlar, – degen shýmaq bar. Bylaı alǵanda, tipti, uǵy­nýǵa túsinikti bolatyn osyny tárjimeshiler bylaı aýdarǵan:

Aqyr zaman ǵalymdary zalym boldy,

Izgi nıetin úzbegender ǵalym boldy.

Allany aıtqan dárýishtiń joly boldy,

Ǵajap sumdyq zaman boldy, dostar.

Baıqadyńyzdar ma, ǵulamanyń oıyn bu­laı­sha burmalaýǵa bolmaıdy ǵoı. Iаsaýı bul arada:

Aqyr zaman ǵalymdary zalym boldy,

Qoshemet etýshiler ǵalym boldy,

Haqty aıtqan dárýishterge qarsy boldy,

Ǵajap sumdyq zaman boldy, dostar, – dep turǵan joq pa?!. Basqasha aıtqanda, Iаsaýı aýdarmashylar qoldan teligendeı: «izgi nıetin úz­be­genderdiń» emes, zalym ǵalymdardy qo­she­met­tegen jaǵympazdardyń «ǵalym» bolǵa­nyn, sondaı-aq «Allany aıtqan dárýishtiń joly bol­­ǵanyn» emes, Haqty aıtqan dárýishke álgi ja­­ǵympazdardyń «qarsy bolǵanyn» aıtyp otyr ǵoı. Bolmasa, «Hıkmettegi» túrikshe be­ril­gen «bılmıshiler», «kırmısheler» degen sóz­­­derdi qazaqsha «bilmeıdi», «kirmeıdi» degenge joryp:

Haq quldary dárýishter haqıqatty bilmeıdi,

Haqqa ǵashyq bolǵandar, haq jolyna kirmeıdi, – dep aýdara salǵan. Kórdińiz be, osynyń ózi-aq búkil hıkmetterdiń maǵynasyn teris aınaldyryp tur ǵoı.

Mine, osyndaılardyń bárin kórip, bilge­nen keıin jaıyma qala almadym. Qareketsiz qalý – uly muraǵa, asyl qazynamyzǵa qııanat jasaýdaı kórindi. «Muny men túzetpesem, kim túzetedi, endi buǵan men qusap kim uzaq ýa­qy­tyn sarp etedi», dep oıladym. Aqyry oılasa kelip, qazaq qaýymyna uly babamyzdyń aqyn­dyǵy bolmasa da, sózin, oıyn óz maǵynasynda dál jetkizýge eńbektenip kóreıin dep táýe­kelge bel býyp, aýdarmaǵa otyrdym. Ońaı bol­ǵan joq. Biraq orta jolda toqtap ta qal­madym, aıaqtap shyqtym. Qalaı shyqty, baǵa­laý – halyqtyń enshisi. Mine, meniń aýdarma­shylyǵymnyń bar syry osy.

Ánekeń sózin aıaqtap: «Iá, buǵan ne deı­siz­der?» degendeı, bárimizdi shola bir qarap shyq­ty. Biz óz tarapymyzdan qoldaý, qoshemet bildirdik.

«Hıkmettiń» aqyndar aýdarǵan aýdarmasyn men de oqyǵanmyn. Biraq olardan jańaǵy Ánekeń aıtqan olqylyqtardy ańǵarmappyn. Ony baıqaý úshin de úlken bilim, maqsatty izdenis, túpnusqamen salystyra taldaý qajet­tigin endi túsingendeımin. Osy sátti paıdalanyp, men kezinde ózim oqyp maǵynasyn túsine almaǵan «Hıkmette» kezdesetin, «Qal ilimi», «Hal ilimi» degenderdiń ne ekenin, ǵulamanyń qoldanýyndaǵy «ólmeı turyp ólý» tirkesiniń qandaı maǵynasy baryn, sondaı-aq «shákir», «zákir», «zikir», «daǵýa» tárizdes biraz sózder­diń maǵynasyn surap bildim. Ánekeń solardyń bárine kidirmeı, baıyppen, uǵynyqty qara­paıym qazaqy túsinikke saı jaýap berip otyrdy. Ár sózi onyń bul salada joǵary deńgeıge kóterilgen, tereń tanym ıesi ekenin aıǵaqtap turǵandaı edi. Men osy az ǵana ýaqyttyń ishinde ıasaýıtaný mektebinen ótkendeı boldym. «Keýdesi jaqsylardyń altyn sandyq», nemese «Jaqsymen birge bolǵan jalǵyz sátiń, jaman­nyń ótip ketken ómirindeı» degendi dana hal­qy­myz osyndaıda aıtqan-aý. Tek, átteń, «Qus tóresi aqqý men qaz bolady, ǵumyry jaqsy­lardyń az bolady» dep, halyq jyrlarynda aıtylǵandaı, ómiri ónege osyndaı abzal jan­dardyń ǵumyrynyń az bolatyny qan­daı ókinishti. Ǵasyrlar boıy halqymyzdyń rýhanı tiregi bola bilgen, búginde mán-maǵy­nasy áýelgi qalpynan bir kemimegen – Iаsaýı hıkmetteri Táýelsiz el jastaryna sol baıaǵy jaýhar bolmysymen jetse eken dep on alty jyl boıy tabandylyqpen, maqsatkerlikpen ter tókken abzal azamat Ánýarbek Tájenuly da endi aramyzda joq. Budan biraz jyl buryn keshegi qyzyl ımperııanyń qanquıly saıasa­ty­nyń qurbany bolǵan Alash arystarynyń ómir joldarymen tanysyp, eńbekterin oqyǵannan keıin, solardan ózimshe oı túıindep, qoıyn dápterime:

Baqyt degen eńbegińniń janýy,

Ataq degen el-jurtyńnyń tanýy.

Bul jalǵanda ólmeıtuǵyn pende joq,

О́lmeý degen artyńda iz qalýy, – dep jazyp qoıǵan ekem. Qarap otyrsam, osy joldar Ánýarbek Tájenuly aqsaqalǵa da qatysty aı­tylǵandaı. Iá, Ánekeń eńbegi janǵan, eli ta­ny­ǵan baqytty jan. Ol ólgen joq, artyna óshpes iz qaldyrdy. Táýelsiz Qazaq eliniń táý­elsiz urpaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı «Hıkmet­te­rin» oqyǵan saıyn ony búgingi qazaq tiline qunyn túsirmeı, jaýhardaı jaınatyp aýdar­ǵan Ánýarbek Bókebaevtyń esimin de qaıtalaı eske alatyn bolady. 

Qoıshyǵara SALǴARAULY.