Sátbaev sanasqan sańlaq

Beısenbi, 19 sáýir 2012 8:06

Maqalanyń basty keıipkeri Saǵıd Raýfovıch Rafıkovpen meniń alǵashqy tanystyǵym sonaý stýdent kezimde bastaldy. Talabym men talantymnan úmit kútken ulaǵatty ustazym, sol kez­degi S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnı­versıteti (qazir Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti dep atalady) hımııa fakýl­teti­niń dekany, professor Batyrbek Ahmetuly Birimjanov úshinshi kýrsta oqyp júrgen meni: «Seniń endigi tálim alatyn jeriń osy» dep Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynyń tabaldyryǵynan attatqan edi.

Beısenbi, 19 sáýir 2012 8:06

Maqalanyń basty keıipkeri Saǵıd Raýfovıch Rafıkovpen meniń alǵashqy tanystyǵym sonaý stýdent kezimde bastaldy. Talabym men talantymnan úmit kútken ulaǵatty ustazym, sol kez­degi S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnı­versıteti (qazir Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti dep atalady) hımııa fakýl­teti­niń dekany, professor Batyrbek Ahmetuly Birimjanov úshinshi kýrsta oqyp júrgen meni: «Seniń endigi tálim alatyn jeriń osy» dep Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynyń tabaldyryǵynan attatqan edi. Sol kezdegi ınstıtýt dırektory, akademık Ábiken Bekturov bastapqyda salqyn qabaq tanytsa da, keıinnen zerthanada qyzmet istep, ǵylymı izdenister júrgizýime jol ashqan bolatyn. Ionalmastyrǵysh shaıyrlar zerthanasyna kelgenimde menimen: «Zerthana jetekshisi Mıhaıl Vladımırovıch Vıttıh pen aǵa ǵylymı qyzmetker F.T.Shostak» dep tanysqan qart kisi­ler áýeli budan bylaı otyratyn orynymdy kór­setti de sodan soń: «Zerthanamyz jańadan ashyl­ǵan, bastyǵymyz – akademık Saǵıd Rafıkov. Ol kisi qazir Máskeýde, eki aptadan soń keledi. Al mynalar totyǵyp-totyqsyzdanatyn polımer­ler­di alý tásilderi jónindegi sol kisiniń tapsyrmasy. Osy jumysty shuǵyl bastap, aıaqtaýyń kerek. Mynaý qajetti ádebıetter» degendi aıtyp, óz isterimen aınalysyp ketti.

Jaspyz, alda ne kútip turǵany jaıly kóp oılaı bermeımiz. Búgingi isti erteńge qaldyrmasam deımin. Sóıtip ınstıtýt qabyrǵasyndaǵy, onyń ishinde ózimniń búkil ǵylym-ǵumyrymdaǵy meke­nim­de alǵan alǵashqy tapsyrmany oryndaýǵa shuǵyl kiristim. Áýeli «qajetti ádebıetter» tizi­min­degi ǵylymı kitaptardy aqtaryp, birshama ýa­qyt shyǵyndadym. Sodan soń odan túıgen­derim­di qaǵazǵa túsirdim. Ne kerek, eki apta boıy «kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmeı» murynnan shanshylyp eńbek ettim. Jıǵan-tergenimdi júıe­legen al­ǵashqy «esebimdi» Mıhaıl Vladımırovıch qarııa­ǵa tapsyrdym. Iyqtan biraz aýyr júk túskendeı bolǵanymen kóńil kúpti. О́ıtkeni «esebimniń» ózim júzin áli kórmegen, ataǵy jer jarǵan úlken ǵalymnyń qolyna túsetinin bilip júrmin.

Saǵıd Raýfovıch kele salysymen iske kiri­sip­ti. Baıyrǵy qyzmetkerleriniń jumysymen tolyq tanysa aldy ma, joq pa, ol jaǵyn bilmeımin, meni shaqyrdy. Túrime bajaılap qarap alǵan soń: «Al jigitim, qalaı, qazaqsha sóılesemiz be?» deı­di. Júzinen meıirim shýaǵy tógiledi. Meniń qy­sylyp turǵanymdy baıqaǵan soń áńgimeni osylaısha jaıdary bastasa kerek. Ol týǵan jerimdi, áke-sheshemniń nemen aınalysatynyn, qaı mektepte oqyǵanymdy, osy ýaqytqa deıin tańdaǵan mamandyǵym boıynsha ne isteı alǵanymdy eg­jeı-tegjeıli surady. Aýyldyń, aýyldyq­tar­dyń jaǵdaıyn da nazardan tys qaldyrmady. Buryn­nan tanys, aldy keń aqylman aǵamen sóılesip otyrǵandaı kúı keshtim. Keskin-kelbeti qazaqqa kelińkiremegenimen sóz maqamynda bir irkilý joq. О́ziniń aıtýynsha ákesi tatar, anasy bashqurt eken. Orys mektebin bitirgen. Sóıtip, bir-birimen aýyly aralas, qoıy qoralas túrkiniń úsh ulty­nyń tel qozysyndaı bolyp ketipti. Keıingi uzaq aralas-quralastyǵymyzda bastapqy osy kez­desýdegi osy tujyrymymnyń durystyǵy is jú­zin­de dáleldenip júrdi. Olaı deıtinim, qazaqtyń ulttyq hımııa ǵylymynyń jeke tarmaqtarynyń bastaýynda turǵan kórnekti ǵalymdar B.A. Ju­banov, B.V.Sývorov, G.P.Gladyshev, E.E.Erǵojın, E.M.Shaıhýtdınov, D.H. Sembaev, E.A.Bekturov, Iý.B.Monakov, G.V.Leplıanın, J.J.Baıarstanova, I.A.Arhıpova jáne basqalar osy ulaǵatty ustazdyń tálimin alǵandar.

Bıyl týǵanyna 100 jyl tolatyn álemdik deń­geıdegi ǵulama ǵalym Saǵıd Raýfovıch Rafıkov Reseı Federasııasyna qarasty Bashqurt AKSR-indegi Qaıshev aýylynda dúnıege kelgen. Sol kez­diń turmys-tirshiligine oraı bolashaqtyń kór­nek­ti ǵalymy eńbekke erte aralasady. Bas­tap­qyda kolhozshy bolǵan ol keıinnen Bashqurtstan men Tatarstan Respýblıkalarynyń kásiporyn­daryn­da qarapaıym jumysshy bolyp eńbek etedi. 1932 jyly «jumysshy fakýltetin» bitir­gen soń Qazan ınstıtýtyna oqýǵa túsip, onda sol kezdiń KSRO Ǵylym akademııasynyń ataqty akademık hımıgi A.E.Arbýzovtan dáris alady. Qazan hımııa-tehnologııa ınstıtýtyn oıdaǵydaı támamda­ǵan soń osyndaǵy zaýytqa ornalasady. О́mirdiń ashy-tushysyn kórip ósken jas jigit bolashaǵyn ǵylymmen baılanystyrýdy jón sanap, Máskeýge kelip, 1938 jyly KSRO Ǵylym akademııasyna qarasty Organıkalyq hımııa ınstıtýtyndaǵy polımerler salasynan tuńǵysh aspıranttardyń biri bolady. Munda tabany kúrekteı 10 jyl qa­tarynan áıgili ǵalym, akademık P.P. Sho­ry­gınniń jetekshiligimen ǵylymı-zertteý jumys­taryn júrgizgen talantty azamat soǵys bastalatyn jyly kandıdattyq dıssertasııasyn oıdaǵy­daı qorǵaıdy. Eńbekke jany qumar, isine yj­daǵatty zerek te alǵyr jas KSRO-nyń talaı zaýyttarynda óz jańalyqtaryn óndiriske engizýge tikeleı qatynasady. Ol oılap tapqan jelimder men aıazǵa tózimdi sıntetıkalyq kaýchýkter sol kezdiń halyq sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe serpin bergen jańalyq edi. 1948 jyly tyndyrymdy ǵalym doktorlyq dıssertasııasyn oıda­ǵy­daı qorǵap shyǵady. Ol tuńǵysh ret Keńes Oda­ǵyn­da polımerlerdiń fızıka-hımııalyq qa­sıet­teri taqyrybynda monografııasyn jarııalaıdy.

Saǵıd Raýfovıchtiń Qazaqstan ǵylymyn da­my­týǵa úles qosýy ulttyq ǵylymymyzdyń negi­zin qalaýshy Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń kóregen­digi nátıjesinde múmkin bolady. 1946 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń ashylýyn qamtamasyz etip, onyń tuńǵysh prezıdenti bolyp taǵaıyn­dal­ǵan Qanekeńniń senim artyp, arqa súıeıtin ǵalym­dar shoǵyry ol kezde Qazaqstanda joqtyń qasy bolatyn. Uly Otan soǵysy saldarynan Kıevten, Mınskiden, Lenıngrad pen Más­keý­den evakýasııalanyp kelip, Qazaqstanda ju­mys istegen zııalylar bul kezde top-tobymen ba­ıyrǵy mekenderine qaı­typ ketken bolatyn. Onyń ústine hımııa salasynda ǵylym kókjıegine shyqqan Saǵıd Raýfovıch Qane­keńdi óz talantymen tánti qylsa kerek. Sóı­tip, qa­zaq­tyń ulttyq ǵylymynyń negizin qalaýshy Qa­nysh Iman­taı­uly Sátbaev Rafıkovty Qazaq­stan­ǵa shaqyrady. Qazaq degende onsyz da búıregi buryp turatyn ol Qanekeńniń usynysyna birden kelise kete­di. Áýeli munaı-hımııa zerthanasyn uıym­das­ty­rý­dan bastaǵan ǵalym Qaz KSR Ǵylym akademııasyna qarasty Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynda jo­ǵary molekýlaly qosylystar, munaı hımııasy, mu­naı hımııasynyń sıntezi, óndiristik katalızatorlar dep atalatyn ǵylymı salalardyń negizin qalady.

Saǵıd Raýfovıchtiń qyzmeti bizde bolsa da Más­keýden qol úzgen joq. Bilgenin talanttarǵa úıretýden jalyqpady. Máselen, S.M.Kırov atyn­daǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde, Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtynda, sondaı-aq, Más­keýdiń D.I.Mendeleev atyndaǵy Hımııa tehnologııa ınstıtýtynda bir mezgilde dáris oqyp júrdi. Al ǵylymı zertteý jumystaryn KSRO Ǵy­lym akademııasyna qarasty Elemen­tor­ga­nı­kalyq ınstıtýtynda da jalǵastyrdy. Bul bul ma, 1954-1956 jyldar aralyǵynda Qytaı Halyq Respýb­lı­ka­synyń Ǵylym akademııasy prezıdıýmynda keńes­shi­lik qyzmet atqaryp, onda da talaı shákirt tár­bıelep shyqty. S.R.Rafıkovtyń bilimi men talanty, eńbekqorlyǵy qytaılyq ǵalymdar arasynda da syı-sııapatqa ıe boldy. Keıinnen kór­nek­ti ǵalym Chehoslavakııanyń jáne basqa memle­ket­ter­diń polımerlik hımııa ǵylymynyń damýyna qamqorlyq jasady.

Tabıǵatynda eńbekqor, izdengish, talantty, zerdeli ǵalym jalpy alǵanda KSRO-daǵy hımııa ǵylymynyń damýynda eńbegi orasan zor boldy. Bul sózimizdi dáleldeý úshin onyń artynda qal­ǵan ǵylymı eńbekteriniń sany 900-den astam eke­nin aıtý da jetkilikti. Al eger ol tárbıelegen shákirtterdi jáne olardyń eńbekterin eskersek, ulaǵatty ustazdyń, kórnekti ǵalymnyń, tamasha adamnyń keıingi urpaqqa berip ketken murasy esepteýi múmkin emes mol dúnıe ekenin baıqaı­myz. Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, bir ǵana biz­diń Qazaqstanda 18-20 kórnekti ǵalymnyń osy kisige shákirt bolýynyń ózi nege turady! Qazirgi Qazaq eliniń munaı-gaz hımııasy, joǵary mo­le­kýlaly qosylystar hımııasy nemese polımerler hımııasy, ıonalmastyrǵysh shaıyrlar men membranalar dep atalatyn birneshe sala boıynsha Saǵıd Raýfovıchtiń Qazaqstan úshin qandaı jaq­sylyq jasap ketkenin baıqaýǵa bolatyn shyǵar.

Tamasha ustazben alǵashqy kezdesýden alǵan áser búkil ǵylym-ǵumyrymda ol kisimen tolyq túsinistik jaǵdaıynda kórinis tapty deı alamyn. Aspırant kezimde zerttep júrgen taqyrybyma baılanysty «esep» jazdyrtty. Ony egjeı-teg­jeıli oqyp shyqqan ustazym meni dereý Más­keý­ge shaqy­r­typ aldy da «mynaýyń biteıin dep tur­ǵan tamasha is eken» degen baǵa berip, keı tus­tar­dy áli de zerdeleýge keńes aıtty. Ustazdyń tapsyrmasyn buljyt­paı oryndadym da jańa esep jazdym. «Edil, mynaýyń tamasha ǵylymı maqala bolyp shyqqan eken. Osyny «Ýspehı hımıı» jýrnalyna usyn» degen keńes berdi. «Erteden tanys jáne akademıkterden basqanyń maqalasyn baspaıtyn bul jýrnal meniń alǵashqy zertteý nátıjelerim jaıly jazǵan esebimdi shyǵara qoıar ma eken?» degen kúdikpen maqalany jýrnal redaksııasyna aparyp berdim. Mine, qyzyq. Kóp uzamaı maqalam jaryq kórdi. Bul Qazaqstan ǵylymy úshin «tóńkeristi» jaǵdaı bolyp shyqty. Birinshiden, jýrnalǵa qazaq avtorlardan maqa­la­sy jarııalanǵan tuńǵysh ǵalym boldym. «Ǵalym» degen ataǵym joq, bar bolǵany as­pırantpyn. Ekinshiden, maqala odaqtyq qana emes, álemdik ǵalymdardyń nazaryn aýdarǵan eken. Ma­qa­lama ún qosyp, ózimdi «birge jumys isteýge» sha­qyr­ǵan usynys hattardy, basqany bylaı qoı­ǵanda, qarqyndy damýymen álemdi tánti etip kele jatqan Japonııa ǵalymdarynan da aldym. Eń qyzyǵy sol – maqala jarııalanǵan soń bir qor­jyn jýrnaldy kóterip ustazymnyń Almatyǵa kelmesi bar ma?! Meniń maqalamdy mundaǵy ǵy­ly­mı ortaǵa jáne óziniń shákirtterine «sensasııa» dep qýanysh­pen tanystyrǵan ustazym «Edil­diń ǵylymı sam­ǵaýy bastaldy» degendi kesip aıtty. Minekeı, qara­paıymdyq pen ózgeniń jetistigine qýana bilýshilik adam balasyn dál osy Saǵıd Raýfovıchtegideı úlken sezim retinde osylaısha kórinis taýyp jatsa, bálkim qazirgi tirligimiz budan da jaqsy bolar ma edi, qaıter edi?!

Ol únemi «Shákirtsiz ustaz – tul, ustaz – báı­te­rek, shákirt – butaq» degendi qaıtalap júrýshi edi. Shákirtine týǵan ákesindeı qamqorlyq jasaý dál osy Saǵıd Raýfovıchtiń týa bitken qasıet­teri­niń biri ekenin ómirlik aralas-quralastyqta tolyq sezingendeımin. Ol jaqsyny alystan kóre bile­tin bir erekshe jan edi. Keıinnen ǵylymı ataq­tar­dy qorǵaǵan soń Máskeý, Lenıngrad sekildi qalalarda oqyp júrgen qazaq jastarynan nazaryna ilikkenderin ákelip bizderge: «Endi mynalardy ǵylymǵa baýlyńdar» dep júretin. Aqyry ǵylymı izdenister barysynda ustazdyń bizge ákelip teligen jastary keıin shyn máninde senimdi aqtap, jaqsy ǵalym bolyp shyqty.

Tabıǵatynda zerek, jastaıynan kózge túsken jandy KSRO-nyń ǵylymı elıtasy tolyǵymen syılaıtyn. Kórnekti ǵalym-ustaz óz ómiri men qyzmetinde «ulyq bolsań – kishik bol» degen ustanymnyń úlgisindeı edi. Shákirtterine ákedeı qamqor bola alǵan ol qarapaıym qyzmetkerlerge de izetti boldy. О́zi ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizetin Máskeýdiń úlken ǵylymı zertteý ortalyqtaryndaǵy qarapaıym adamdardyń ózi ol kisimen emen-jarqyn sóılesetinin talaı kórdim. Al bizge kelgen shaǵynda ınstıtýttaǵy árbir adammen iltıpatty sálemdesip, densaýlyǵyn, tirshilik-tynysyn surastyryp jatatyn.

Ol ózin de, ózgeni de aıamaıtyn erekshe talapshyl boldy. Muny men óz ómirimde talaı ret sezindim. Zerthanadaǵy ǵylymı izdenisterimdi qanshalyqty qımasam da partııa menen «laýazymdy tulǵa» jasaǵysy kelgenin jastaı sezindim. Instıtýtta zerthana meńgerýshisi bolyp júrgen shaǵymda QazMÝ hımfagyna professor, kafedra meńgerýshisi qyzmetine shaqyrdy. Hımııa fa­kýltetiniń dekany ózimniń ulyq ustazym Batyrbek Ahmetuly Birimjanov bolatyn. Sondyqtan da ǵylymı izdenisterimdi jalǵastyrýyma kedergi bola qoımaıtynyn túsingen Saǵıd Raýfovıch Rafıkov qansha qynjylsa da: «Jaraıdy, biraq ǵylymnan qol úzip qalyp júrme» degendi qada­ǵalap aıtty. Kóp uzamaı meni dekandyqqa usyn­dy. Batyrbek Ahmetulynyń «ýájderine» Saǵıd Raýfovıchtiń pikirlerin qarsy qoıyp, bezbenniń eki basyn salystyrý qajettigi týyndady. Bul kezde Batyrbek Ahmetuly maǵan bylaı degen edi: «Edil, óz ornyma seni usynyp otyrǵan ózimmin. Men seniń sózdiń týra maǵynasynda ǵalym eke­niń­di bilemin. Sondyqtan ǵylymdaǵy óz salańdy órkendetý úshin osy jerden oǵan beıim shákirtter izdestirip tabýyń kerek. Munymen óziń aına­lyspasań, kim aınalysady?». Saǵıd Raýfovıch Batyrbek Ahmetulynyń bul sózine toqtaǵandaı boldy. Aqyry dekandyqqa kelisim berip, ol ju­mysty da biraz atqardym ǵoı. Sóıtip júr­gende ýnıversıtettiń birinshi prorektorlyǵyna usyn­dy. «At-tonymdy ala qashtym». Onyń ústine ustazym Saǵıd Raýfovıch bul habardy estigen soń mynadaı sóz aıtty da telefon tutqasyn tastaı saldy: «Sen, birinshi prorektor túgil rektor bolsań da qoıshydan qaı jeriń artyq?! Onda da sol qoıshynyń kebin kıesiń. Osyny túsin. Seniń jolyń ǵylymda, osyny umytpa». Ardaqty us­tazymnyń qatty ashýlanǵanyn birden túsindim. Túsingenimdi mundaǵy ustazym Batyrbek Ahmet­ulyna aıtqanymda ol kisi bylaı dedi: «Saǵıd Raýfovıchtiń renjýi durys. Desek te, sen ǵylymı izdenisti múlde tastamaısyń ǵoı. Ony jalǵas­tyrýyńa tolyq quqylysyń. Onyń ústine partııany ózińe qarsy qoıyp alma».

Iá, ol kezdiń bıi de, soty da partııa edi. Par­tııanyń aıtqanyna kónip, aıdaǵanyna júrýge tıissiń. Bul jaǵynan Keńes Odaǵynyń alǵashqy teperishterin abaqtyda kórgen Batyrbek Ahmet­uly erekshe saq edi. Eki ustazymnyń arasyndaǵy barlyq aıyrmashylyq dál osy «partııa» degen uǵymnan anyq baıqalatyn. Partııanyń teperi­shi­nen góri jaqsylyǵyn óz ómirinde kóbirek sezin­gen Saǵıd Raýfovıch «erkindeý» bolatyn. Al Batyrbek Ahmetulynda partııaǵa qatysty «kónbis­tik» basym edi. Sondyqtan da «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» bolyp turǵan partııanyń jumsaǵan jerine barýyma týra keldi. Muny estigen Saǵıd Raýfovıch qansha jerden ishteı qynjylsa da baýyr basyp qalǵan shákirtin múlde túńildirip almaıyn dedi me, kim bilsin, kóp uzamaı úıge telefon shalyp, bylaı dedi: «Iá, Edil, jańalyqtaryńdy estidim. Qýandy dep oılap júrme. Desek te, eskerterim, ǵylymnan ajyraýshy bolma. Seniń ornyń ǵylymda». Ulaǵatty ustaz, qamqor áke keıpinde bolǵan osynaý jan­nyń osy sózi áli kúnge deıin qulaǵymnan ket­peıdi. Bul maǵan ǵana emes búkil qazaq ǵyly­my­na, qazaq ǵylymynyń bolashaǵyna jany shyn ashy­ǵan adamnyń aqjarma tilegi edi. Jalpy alǵanda, búgingideı álemmen kúsh teńestire alatyn ıyqty qazaq hımııa ǵylymynyń tulǵala­nýyn­da asyl ustazdyń osynaý ustanymy, ósıet­teı amanat sózi úlken qyzmet atqardy desem, bul tek qana aqıqatqa týra qaraǵandyq dep uǵynylsa eken. Olaı deıtinim, Saǵıd Rafıkov meniń 1986 jyly respýblıkadaǵy eń úlken bilim ordasy – S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnı­ver­sıtetine rektor bolǵanym týraly habardy esti­gen­de de buǵan qýanbaıtynyn ózime ashyq aıtqan jalǵyz adam boldy. Bar bolǵany: «Ǵylymdy ógeısitip júrme» dedi. Meniń qabiletimdi, bol­mys-bitimimdi shyn tanyǵan, qazaq ǵylymyna shyn jany ashyǵan adam ǵana osylaı deı alsa kerek.

KSRO-da «qaıta qurý», «demokratııa» degen sózder ústemdik etken 1988 jyly laýazymdy qyzmetterge balamaly saılaý deıtin dástúrge aınaldy. Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynyń dırektory, akademık Bolat Ahmetuly Jubanovqa bul kezde joǵary jaqtan: «akademııanyń ǵylymı hatshysy jáne ınstıtýt dırektory degen eki qyzmetińniń bireýin ǵana qala, tańdaý ózińde» degen eken. Bolat Ahmetuly Akademııanyń ǵylymı hatshysy qyzmetin tańdapty da ınstıtýt dırek­torlyǵynan bosatýǵa ótinishin beripti. Osyny janashyr, jany jaısań Bolat aǵa maǵan aıtty. Men esh oılanbastan ınstıtýt dırektorlyǵyna saılaýǵa túsýge ótinish berdim. Sóıtsem, rektor­lyqtan bosatýdy suraǵan ótinishti de tapsyrýym kerek eken. «Saılanbaı qalsam, qaıtemin?» dep júreksinbeı-aq burynǵy qyzmetimnen bosatýyn ótingen ótinishti birden jazyp berdim. Sóıtip, basym kópshilik daýyspen balamaly saılaýda jeńip shyǵyp, Hımııa ǵylymdary ınstıtýtyna dırektor boldym. Muny estigen ustazym qýanyshyn jasyra almaı úıge telefon shalyp, quttyqtap alǵysyn úıip-tókti, balasha qýandy. Bul naǵyz rııasyz qýanysh edi. Qazirgi bıikten qarasam, úl­ken júrekti, ulaǵatty ustaz bir meniń ǵylymǵa qaıta oralǵanyma ǵana qýanbapty, búkil qazaq ǵylymynyń bolashaǵy úshin qýanǵan eken. Ǵula­malar ǵana osylaı qýana alatyn shyǵar.

Saǵıd Raýfovıch Rafıkov biz qazir ǵylym dep tutastyqta qarap júrgen uǵymymyzdyń ózin ekige bólip qarastyrýshy edi. Ol kisi úshin jo­ǵary oqý oryndarynda dáris oqıtyn doktor­lardyń ózi qyzmeti boıynsha ǵylym jasaýmen aınalysyp júrgen jandar emes, bar bolǵany bilim berýshiler retinde sanalatyn. Ǵalym dep ol kisi tek qana ǵylymı-zertteý ortalyq­taryn­daǵy zerthanalarda jumys isteı­tin­derdi ataıtyn. Son­dyq­tan da ǵylymǵa, ǵalymǵa erekshe qyzǵa­nysh­pen qaraıtyn. Ǵylym qýǵan ǵalymdardyń bilim ordalaryna ketýine narazy bolatyn. Ásirese úmit kútken shákirtteriniń ınstıtýt zerthanalardan alastamaýyn qalaý­shy edi. Ustazym meniń ómirimdegi jańalyqty estı sala, kóp kidirmeı Almatyǵa da ushyp jetti. Ustazdy bir top shákirtteri áýejaı­dan qarsy aldyq. Meni baýyryna basqan alyp júrekti ustazym: «Endi qazaq hımııa ǵylymynyń ólmeıtinine senimmen ómir súre alamyn» dep sol kezdegi óz ólshemimen bul senimdi kótere alamyn ba, almaımyn ba dep turǵanyma qaramastan ar­qama arta salǵandaı boldy. Ustazymyz ózi qyz­met etken ınstıtýtta árbir shákirtiniń zerthanasynda bolyp, ǵylymı-zertteý jumystarymen tanysyp, aqyl-keńes berýmen boldy. Bul tusta ol 77 jasqa tolǵan shaǵy bolatyn. KSRO Ǵylym akade­mııa­synyń Bashqurtstan fılıaly Prezıdıý­my­nyń tóraǵasy, Ýfadaǵy Hımııa ınstıtýtynyń dırektory edi. Sondaı aýqymdy jumysyna, ulǵaıǵan jasyna qaramastan ǵalym Almatyǵa jedel jetip, bizdiń ortamyzda bolýy naǵyz úlken júrekti azamattyń qolynan ǵana keletin is ekenin aıtyp jatýdyń qajeti joq shyǵar. Bul kezderi ózimiz de talaıǵa ustaz bolyp úlgirgenbiz, biraq Saǵıd Raýfovıch Rafıkovtyń mektebinen ótken shákirtteri B.Jubanov, B.Sývorov, Á.Bekturov, E.Shaıhýtdınov, D.Sembaev, J.Baıarstanova, I.Arhıpova barshamyz tamasha ustazymyzdy ortaǵa alyp, baıaǵy kezimizdeı aqyl-keńes suraýdan jalyqqan joqpyz. Al ol kisi bolsa bylaı dedi: «Sender, árqaısyń qazaq hımııa ǵylymynda bir-bir sala mekteptiń negizin qala­ǵan­darsyńdar. Endi senderdiń de shákirtteriń bar. Shákirtterińniń aldy ǵylym doktory. Demek, kóp is tyndyrdyńdar. Biraq, qazaq ǵylymy osymen shektelmeýi tıis. Ol álemdik ǵylymmen birge alǵa qadam basýy úshin, ultqa tolyqqandy qyzmet etýi úshin ulttyq ǵylym jastarmen tolyǵyp turýy tıis. Bul úzilmeıtin proseske aınalǵanda ǵana ǵylym óziniń týra maǵyna­synda alǵa basady. Endi shákirtterińniń shákirt­teri bolýyna nazar aýdaryńdar».

Ulaǵatty ustaz laýazymdy qyzmetterde júr­gen shákirtterine, ıaǵnı bizderge sońǵy ósıetin aıt­qandaı boldy. Qazir qarap otyrsam, bizdiń báı­teregimiz bizdi óziniń butaqtary sanap, sol butaqtardyń japyraǵy kóbeıip, olardyń da derbes butaqtarǵa aınalýyn qalaǵan eken ǵoı. Týrasyn aıtqanda, ol qazaqtyń ulttyq ǵylymy sol báıterekteı mol butaqty, sansyz japyraqty alyp báıterekke, myńjyldyqtarda myzǵymaı­tyn, ýaqyttar tezine tótep bere alatyn myqty qubylysqa aınalsyn depti ǵoı. Uly júrekti tulǵalar ǵana osyndaı adal tilegin ashyq aıtady.

Saǵıd Raýfovıch Rafıkov – sóz joq álemdik, onyń ishinde qazaq hımııa ǵylymynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan alyp tulǵa. Akademık A.N.Nesmeıanovtyń usynysy boıynsha 1954 jyly S.R.Rafıkovke KSRO Ǵylym akademııasy Elementorganıkalyq qosylystar ınstıtýtynda polımerlerdi zertteıtin zerthanany uıymdasty­rý jáne basqarý tapsyrylǵanyn joǵaryda aıt­tyq. Munda ol polımerlerdiń fızıkalyq, hı­mııa­lyq qasıetterin anyqtaıtyn ǵylymı-ádis­temelik jumystardy júrgizip, olardyń eskirýi men turaqtaný prosesin, sondaı-aq qyzyqty teo­rııalyq jáne mańyzdy praktıkalyq nátı­jelerge jetkizetin sopolımerler sıntezin, hımııalyq ádispen ózgertý salasynda júıeli zertteýler bas­tady. Onyń bul bastaýy irgeli bir «ǵylymı mekteptiń» negizi bolyp shyqty.

S.R.Rafıkov B.V.Sývorovpen jáne basqa da shákirtterimen júrgizgen tereń ǵylymı zertteý­leriniń nátıjesinde jańa totyǵý ammonolızi reaksııasyn ashyp, nıkotın qyshqylyn óndirýdiń jańa tehnologııasyn jasap, Shveısarııanyń «Lonza» fırmasymen lısenzııalyq kelisimge otyryp, 38 elde bul ádisti patenttep, qazirgi kezde Ońtústik Qytaıda bizdiń tehnologııa boıynsha zaýyt salynýda.

S.R.Rafıkov pen G.P.Gladyshevtiń vınıldi monomerlerdiń polımerlenýin tereń zertteýdiń nátıjesinde Keńes Odaǵynda tuńǵysh ret qalyń organıkalyq shyny alýdyń tehnologııasy jasalyp, Chelıabi zaýytynda óndiriske endi.

Ustazymyzdyń tikeleı jetekshiligimen biz ıonalmastyrǵysh shaıyrlar men membranalar negizinde elektrodıalızdik tuzdy sýdy tushy­lan­dyratyn qondyrǵylar jasap, Almaty elekt­ro­mehanıkalyq zaýytynda iske qostyq. Bul eńbegimiz 1982 jyly Ǵylym men tehnıka sala­syn­daǵy Memlekettik syılyqqa ıe boldy.

S.R.Rafıkov, B.A.Jubanov, K.M.Gıbov birle­se otyryp otta janbaıtyn polımerlik laktar­dyń jańa tehnologııasyn ashyp, óndiriske engiz­geni úshin Memlekettik syılyqtyń ıegeri atandy.

Munaıdan bólip alynǵan joǵary molekýla­lyq qosylystardyń negizinde qubyrlardy korrozııadan saqtaıtyn «Plastobıt» polımerlerin alyp iske qosqany úshin ustazymyz S.R.Rafıkov pen shákirtteri KSRO Mınıstrler keńesiniń ǵylym salasyndaǵy syılyǵymen marapattaldy.

S.R.Rafıkov B.A. Setlınmen birlese otyryp gaz kúıindegi monomerlerdi reaksııalyq ınısır­leý­diń kómegimen polımerlerdiń jáne basqa kúıdegi organıkalyq emes zattardyń betterinde polımerleý arqyly organomıneraldyq sopolı­mer­lerdi alýdyń jańa jolyn ashty. G.N. Chelno­kovanyń katysýymen oksıetılendirý, oksıamındendirý, totyq­ty fosforlandyrý reaksııalaryn, Arbýzov reaksııasyn, t.b. paıdalana otyryp, birqatar arzan kar­bosepti polımerlerdiń (polıetılen, polıvınılhlorıd, polıvınıldi spırt, t.b.) hımııalyq ózgerý­lerin zerttedi. Onyń nátı­jesinde bettik belsendi zattardy, koagýlıattardy jáne quramynda fosfor bar ıonomerlerdi alýdyń ádisi tabyldy.

Dál osy jyldary S.R.Rafıkov, G.N. Chelnokovamen, I.A.Arhıpovamen, I.V.Jýravlevamen bir­le­sip teorııalyq mańyzy úlken termototyqtyrý des­t­rýksııasynyń kınetıkasy men mehanızimi, sondaı-aq polıamıdterdiń, polıefırlerdiń, polı­ı­mıdter­diń, polıorganosıloksandardyń jáne bas­qa da polımerlerdiń radıasııalyq jáne foto­hı­mııa­lyq eskirýin zerttedi. Jylýdyń, jaryq­tyń, ottegi­niń, ylǵaldyń, ıondaýshy sáýlelerdiń áserinen olar­dyń eskirý prosesinde bolyp tu­ratyn tabıǵı reak­sııalardyń mehanızmin júıeli zertteýdiń nátıje­sin­de S.R.Rafıkov polımer­lerdi turaqtan­dyrý­dyń ystyqqa tózimdilikti, jo­ǵary temperatýrada balqı­tyn olardyń ystyqqa tózimdiligin shuǵyl art­tyrýǵa múmkindik beretin jańa prınsıpin usyndy. Ony dáıekti túrde qoldaný «ózin-ózi» ystyqtyń jáne jaryqtyń áserinen qorǵaıtyn joǵary molekýlaly qosy­lystardy sıntezdeýdiń ashylýyna alyp keldi. Minekeı, osylaısha birinen biri bastaý alǵan úlken ǵylymı mektep Saǵıd Raýfovıchtiń Qanysh Sátbaevtyń shaqyrtýy boıynsha Qazaq­stanǵa kelip munaı hımııasy zerthanasyn ashýy arqyly taqy­rybyn baıytyp, órisin keńeıtip qana qoımaı, tutastaı ulttyń jańa ǵylymy qalyp­tasýyna negiz bolyp qalanady.

S.R.Rafıkovtyń ǵylymı daryny men uıym­dastyrýshylyq qabileti ásirese KSRO Ǵylym akademııasy Bashqurt fılıalynyń tóraǵasy bolyp turǵan kezinde (1967-1984 jyldar) aıqyn tanyldy. Bul ǵylym ordasy onyń basshy­ly­ǵymen iri ǵylymı jáne úılestirýshi ortalyqqa aınalyp, osy aımaqta ǵylymdy damytýdyń jańa kezeńi bas­taldy. Sonyń nátıjesinde munda ǵy­lym­nyń jańa salalary – matematıka, fızıka, munaı hı­mııa­­sy, polı­merler hımııasy, moleký­lalyq bıologııa men genetıka, aımaqtyq ekonomıka damydy. Ol KSRO Ǵylym akademııasy men Qazaq KSR Ǵylym akademııasynda jańa ǵylymı zerthanalar, joǵary molekýlalyq qosylystar bólimin uıym­das­tyryp, QazMÝ-de joǵary mole­kýlalyq qosy­lys­tar hımııasy kafedrasyn ashýǵa atsalysyp, halyqar­a­lyq dárejedegi ǵylymı zertteýlerdi júrgizdi.

Otanymyz ǵalymnyń eńbegin joǵary baǵa­lady. Keńes jáne Qazaqstan ǵylymyna sińirgen eńbegi úshin, qoǵamdyq, ǵylymı-uıymdas­ty­rý­shylyq já­ne ustazdyq zor qyzmeti úshin Saǵıd Raýfovıch Rafıkov Qazaq KSR Ǵylym akademııa­synyń akade­mıgi, KSRO Ǵylym akademııasynyń korrespon­dent-múshesi bolyp saılandy. Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar dostyǵy ordenderimen marapattaldy.

S.R.Rafıkov 7-shi shaqyrylǵan Bashqurt avto­no­mııalyq KSR Joǵarǵy keńesiniń (1968), 8, 9, 10-shy shaqyrylǵan KSRO Joǵarǵy keńesiniń depýtaty, Ult­tar keńesiniń ǵylym men tehnıka jónindegi ko­mıssııanyń hatshysy (1970-1984) bolyp saılanǵan.

Abaı aıtqandaı, «artynda óshpeıtuǵyn iz qaldyrǵan» mundaı alyp tulǵa qazaq halqymen máńgi birge jasaı beredi degim keledi. Bul kúnderi Ult Kóshbasshynyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha 10 jyl merzimge arnalǵan ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasy erekshe ekpinmen júrip jatyr. Osyndaı jalpy ulttyq mańyzdaǵy ulan-ǵaıyr iske Saǵıd Raýfovıch Rafıkov negizin qalaǵan ǵylym mektebi, sol mekteptiń talantty shákirtteri, Otanymyzdyń kór­nekti ǵalymdary óz úlesterin qosyp jatyr dep maq­tanyshpen aıta alamyz. Iá, Saǵıd Raýfovıch ózi o dúnıelik bolsa da ol jasap berip ketken qazaqtyń ulttyq hımııa ǵylymy elimizdiń órken­deýinde sheshýshi qyzmet atqara bermek.

Edil ERǴOJIN, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty AQ bas dırektory.