«Eń úlken ýnıversıtetim gazet dep esepteımin»

Bul ǵıbrat sózder meniń ardaqty da arýaqty atam, Qazaqstannyń halyq ja­zý­shysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Hamıt Erǵalıdyń esse, ocherk, basqa da tolǵanystary engizilgen «Jaqsydan –sharapat» atty kitabynyń kirispesinde ja­zylǵan.

Mamandyǵy til men ádebıetten tys, bar bilimin orys tilinde alǵan jáne ár sózdi sanap sóıleıtin matematıka salasyndaǵy men sııaq­ty adamǵa aqyn-jazýshylar týraly jazý ońaıǵa túspeıtin sharýa eken. Biraq kóp oılaryń sol atamnyń kitaptarynan taby­lyp jatsa, ardaqty aǵalardan kórgeniń, olardyń asyl sózderin estigeniń kóp bolsa, jazbaýǵa bolmaıtyny taǵy bar bolyp shyqty.

2011 jyly atamyzdyń 95 jyldyǵyna arnap «О́zegim toly aq jalyn» atty estelik kitap shyǵarǵan edik. Ol osydan on bes jyl buryn josparlanyp, biraz ýaqyt ázirlenip, aqyry jaryq kórdi. Atam jaıynda qyryq jyl boıy kókeıimde jınaqtalǵan esteligimdi kitaptyń kólemi kótermegendikten oǵan kirgize almadym. Tusaýkeser rásiminde sóıleıtin adamdar qatary mol bol­ǵan­dyq­tan aıta almadym. Al 2004 jyly ardaqty aqyn aǵamyz Qadyr Myrzalıevtyń «Iirim» degen estelikteri maǵan atamnyń shy­ǵar­ma­shylyq ómirbaıanyn zertteýge túrtki boldy.

1947 jyly jazylǵan «Áke syry» poemasynda soǵystan jaraly bolyp kelgen aqyn sábı-bóbegin aldyna alyp, qan maıdanda ótken oqıǵalardy eske ala otyryp, bolashaqqa qııalmen sapar shegedi.

Tyńda meni, ulanym, tyńda, tyńda!
Bolmasam da ol sátte óz qasyńda,
Álpeshtegen anańdaı turyp alar,
Bizdiń zaman oıyńnyń ortasynda.

El ǵalymy, ne júırik aqyndary,
Eńbek Eri, maıdannyń batyrlary –
Men qaldyrǵan áınekti shkabyńda
Jaınap turar kitap bop sonyń bári…

Sol «áınekti shkabqa» qarap otyrǵanda maǵan túrli-túrli oılar keledi. Keshe ǵana kóz aldymyzda jarqyldap júrgen ata­la­rymyz ben aǵalarymyzdy saǵynyshpen eske alyp, olar týraly estelik jazatyn adam­dardyń da kúnnen-kúnge azaıyp bara jat­qany ashy shyńdyq.

Búgingi jastardyń sol abyz aqynda­ry­myzdyń óleńderin oqymaq túgili olardy sýretterden tanymaı, esimderin estimeı ósip kele jatqany da aqıqat.

Mine, «Áke syryndaǵy» sábı-bóbegi – bú­gingi kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń múshesi, aqyn atamnyń tól murageri Murat Erǵalıev otyz jyl Mádenıet mı­nıstrliginiń jaýapty qyzmetkeri bolyp, kemeńger jazýshylar Muhtar Áýezovtyń «Qaragózi» men «Han Kenesin», Ǵabıt Mú­sirepovtiń «Ulpanyn», Ábish Kekilbaevtiń «Abylaı hanyn» orysshaǵa aýdaryp, bul shyǵarmalar orys teatrlarynyń sahna­syn­da qoıyldy.
«Áke syry» poemasy boıynsha uly Jeńis­tiń 60 jyldyǵyna arnap, bizder kom­pıý­terdiń múmkinshiligin jáne atam qal­dyrǵan «áınekti shkabtaǵy jaınap turǵan kitaptardy» paıdalanyp, ol kisi jaıynda derekti fılm jasaǵanbyz. Munda Amanjan Serikov 17 mınýt aqynnyń tek poe­masyn oqyp, atamnyń súıikti inisi Qarshyǵa Ahmedıarov «Hamań tolǵaý» kúıin oryn­dady. Poema sózderiniń keremettigi son­shalyq, osy sha­ǵyn fılmdi stýdentter men oqýshylar úlken zeıinmen kórip, kirpik qaqpaı tyńdap, zor áser aldy. Bul fılm­niń sýrettemelerin paıdalanyp, «Sanat­taǵy sarbazdar» atty Uly Otan soǵysynda qan keship ótken qazaq qalamgerlerine arnalǵan jyr al­bo­myn jasadyq. Oǵan maıdanger aqyndardyń búgingi urpaqqa ónege-ósıet bolarlyqtaı kórkem qun­dy­lyǵy joǵalmaıtyn jalyndy jyrlary engizildi.
Bul týraly abyz aqyn:

Sanattaǵy sarbazdyń men ózimin.
Kóńil-kúıi demessiń muny óziniń:
Qashan kórseń, qajymas jaýyngerdiń
Temir tártip, qyzmeti, minezimin!

– dep tolǵanyp: «Endigilerge aǵa býyn­nyń adal tókken qan, teri – qasıetti mektep te, ókinishi – sabaq. Shaqqan muńymyz da mura sıpatynda quptalýy kerek. Qaıta jaratylý úshin de qandaı bolǵanyńa qarap baq. Aqıqattyń ózimen azyraq aqyldassaq, ol osylaı deıtin sekildi», – degen dana sózimen órnekteıdi.

Atam aıtqan: «…Jasy ulǵaıa kelgen adamdy alańdatatyn erekshe bir jaǵdaı jastar taǵdyry ǵoı. Men bolsam olardy óz muratymnan bir sát bólektegen emespin. Iri degen oqıǵaly shyǵarmalarymdaǵy negizgi keıipkerlerdiń 90 prosenti jastar ekeni, sonyń dáleli bola alatyn shyǵar-aq. Men jas adamnyń jańa jaratylysymen, arma­ny­men azyqtanamyn, jamanshylyǵymen ja­nymdy azaptaımyn. Jalpy jastar qandaı baǵyt ustasa da men sony mezgil minezdemesi sıpatynda paıdalanamyn», – dep tolǵanǵany, onyń ómirlik ustanymy boldy. Aıtaıyn degenim, sol jastardy ǵa­lam­tordy paıdalanyp, ádebıetimizben, tarıhy­myz­ben, uly tulǵalarymyzben sol arqyly etene jaqyn tanystyrsaq degen oı. Qazaq muǵalimderi ádebıetti kóp oqı qoımaıtyn jas býyndy kompıýterdiń múmkinshiligin paıdalana otyryp, aqyn-jazýshylardyń murasymen tanystyryp otyrsa tamasha bolar edi.

2006 jyly atamnyń 90 jyldyǵyna arnap L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde ádebı kesh ótkizilgen edi. Sol kezde professorlar Rymǵalı Nurǵalı men Aqseleý Seıdimbekov «Hamıttaný» sabaqtaryn jos­par­ǵa engizý týraly aıtqan-tyn. О́kinishke qa­raı, sol azamattar aıtqan ıgi bastama aıaq­syz qaldy. Aqseleý aǵamyz «Aqyn men kúı» esteliginde: «…Sahna tórine Qazaqtyń Qur­man­ǵazy atyndaǵy memlekettik akade­mııa­lyq orkestri jaıǵasqan. Orkestrdiń al­dyń­ǵy qatarynda jýan ortaǵa qoıylǵan qos topshyly jaıly oryndyqta aqyn Hamıt Erǵalıev otyr… Áıgili orkestr kezekti konserttik maýsymynyń shymyldyǵyn túr­gende, kórermen qaýymnyń kózine túsken kórinis osy boldy. Kúı men óleń!.. Kúıshi men aqyn!.. О́ner degen qudiret júrekke ǵana qonaqtar qus bolsa, sol qustyń qos qanaty mýzyka men poezııa bolar. Eger Hamıt Erǵalıev «Qurmanǵazy» poemasynan basqa eshteńe jazbaǵan bolsa, báribir bú­gin­gi jáne bolashaq urpaq Hamańnyń tvor­ches­tvo­syn aınalyp óte almas edi», – dep jaz­ǵan-tyn.

Osy joldardy oqyǵanda qyryq jylǵy bir jaǵdaı esime túsedi. Jubaıym Murat ekeýmiz eńbek jolyn Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde bastaǵan bolatynbyz. Men kýrator bolǵan topta qazaq ba­la­la­ry­nyń bári dom­byra shertetin. Sony paı­da­la­nyp, atamnyń «Qurmanǵazy» poemasy boıyn­sha tamasha kesh ótkizgen edik. Sol shákirtterimizdiń bi­razy qazir óner men ǵy­lymnyń beldi ókil­deri boldy.

1952 jyly Bozan, Qıǵash boılaryn uzaq jaıaý aralap júrip Qurmanǵazy zıratyn áreń tapqanyn, al 1954 jyly uly kúıshi basyna akademık Ahmet Jubanovty ertip aparǵanyn aıtyp, kúı atasyna qoıǵan osy kúnge deıin bir de durys eskertkish joq ekenin renjı aıtatyn edi atam. Jýyrda Astana qalasynda Qurmanǵazy eskertkishi ashyl­ǵanda oıyma kelgeni: atam tiri bolsa, jas baladaı qýanar edi-aý!..

2001 jyly Oral qalasynda jańa qazaq teatry ashylyp, onda atamnyń «Qurman­ǵa­zy» pesasy kórsetildi. Bul teatr ǵımaraty jobasyn jasaǵan óziniń týǵan nemeresi Aıdar ekenin bilse, nemese taǵy bir nemeresi skrıp­kashy Erdan Sankt-Peterbýrgtegi ataq­ty Marııa teatryna qabyldanyp, bú­gingi kúni dúnıe júzin gastroldik saparmen aralap júrgenin sezse, al shóberesi Erasyl Re­seı­diń birneshe konkýrstarynda jeńiske jetkenin kórse, atasy qandaı máz bolar edi, shirkin!

Atamnyń alǵashqy «Áke syry» poemasy otyz jastaǵy aqynnyń keleshek urpaqqa aıtar ǵıbraty desek, sońǵy óleńderiniń biri «Nemereme, qarata» jyry onyń bolashaqqa baǵyshtaǵan ósıet jyry deýge bolady. Bul týyndysy eshbir kitapqa kirmegenin basa aıtqym keledi.

Qyrlarynda qystaq, jaılaý, kúzektiń
Terge malshyp jeıdem syrtyn tuz ettim.
Qulshylyqqa qyzmet qyldym qulshy­nyp,
Quldyǵymdy uldyǵym dep túzettim.

Men sekildi eshkim ashtan burlyqpas,
Men-aq boldym birdi uqsa da, birdi uqpas.
«Ushar basy – ushpaǵyń!» dep sendirse
Taǵzym etip tas qııaǵa urdyq bas.

Neshe márte ótirikke ılandym,
Bılik, dáýlet eldiki dep mılandym,
О́mir narqyn kerisinshe bezbendep,
Qol qaıyryp meıli almadym,
meıli aldym…

Maqtan ettim qojam úshin ólmekti,
О́le jazdap men súıtkende ol netti?..
Quddy menshe, ózin emes, ózgeni
Jarylqady týǵan ólkem órnekti.

Ol da aqyry kese almaı esh kesirdi,
Merez jaılap, neshe jerden tesildi.
Úmit-saǵym únemi tek býlyǵyp,
Kóz kórmesti kóksegenniń nesi úlgi?..

Eshkim bálkim menen úlgi úırenbes,
Eshkim menshe toraı soıyp úılenbes,
Tósegimnen áketpese ıgi dep
Eshkim menshe úreılene úıge enbes.

О́zin-ózi shý asaýdaı quryqtap,
О́rge salsa dep túsindim qul utpaq.
Eshkim menshe jabyrqaýdy jatsynyp,
Qasiretin qoıa bilmes qulyptap.

Kórdim qansha adam malsha órgendi,
Jazyqsyzdan jaý atanyp ólgendi.
Kórdim ul men ákesiniń arasyn
O dúnıe men bu dúnıedeı bólgendi.

Bosqyn kórdim jaıaý-jalpy tasynǵan,
О́z úıime jaı da tústi jasynnan,
Azap-sordyń arty baq dep ózimshe
Ras, sonyń bárin de keshtim basymnan.

Sóıtken bizden úırenbeseń úırenbe,
Biraq meniń jeńisimnen jırenbe.
Kim bar, kim joq, aıyrbasyn tapqansha
Ter sińbegen seniń qurǵaq jeıdeń de.

Sen de árıne, qatal synnan ótersiń,
Ter tógýge qandaı jolmen jetersiń?..
О́tirik te aıta almaıtyn shyn túgil
Báz bireýdiń kóbik sózin netersiń?..

Maǵan aýyr seniń kúniń jutaǵan,
Qalaı qarap otyr búgin jurt oǵan, –
Túspegeı de qyryq pyshaq astyna
Aǵaıyndar bólip jegen bir taǵam.

Sen de shyńǵa shyqpaı qaldyń etekte
Bos áýligip kete berme jetekte,
Ereýilde eki ıyqty julam dep,
Esh paıdasyz óle qalma ne tekke.

Beker aıǵaı – beısharanyń qylyǵy ol,
О́lseń-daǵy elge paıda qylyp ól.
Meni qansha synasań da – aty bar
Myna menshe mezgilińniń quly bol!

Atam óziniń qoıyn dápterine: «Shirkin-aı, áljýaz densaýlyq múmkindik berse res­pýblıkanyń alpys jyldyǵyna arnalǵan «О́lke shejiresinen órnekterdi» on jyldan keıingi osynaý jetpis jyldyq tusynda bir sydyrǵy tolyqtyrsam-aý deımin. Eger sol jumys barysynda aýqattylar men alashorda apaty, 1932 jylǵy ashtyq pen 1937, 38 jyldardaǵy hám elýinshi jyldardyń bas shenindegi repressııany kiriktirsem, tyńǵa shabýyl aǵytqan kelimsekter tasqyny tu­syn­daǵy Hrýshevtiń zymııan maqsaty ásh­ke­relense, sońǵy bes jyldy da eskerýsiz qal­dyrmasam, ólkeniń ómir tarıhy bir sy­dyr­ǵy bútindeler edi-aý deımin. Zady, shama-sharqyma qaraı osy baǵytta bir áreket ja­saıtyn shyǵarmyn», – dep jazǵan bolatyn.

1995 jyldyń qańtar aıynda jazǵan bir jyrynda atam Astanaǵa da bata berip ketken:
Kerýen men keń jazyq – ejelgi úılesim,
Keń peıil zamanda, keń Arqa bılesin.
Kelesi kúnderdiń kemeńger talaby,
Aqyn Abyzǵa, Bekter men Bıge syn.

Eı, Alla, tórtinshi júregin elimniń,
Emshisi qyla gór mertikken belimniń.
Pende emes, tek seniń tártibiń bekitkeı,
Tabıǵı zańdaryn ómir men ólimniń.

Soǵys jyldaryndaǵy atty áskerdegi qyz­meti týraly, «toraı soıyp» úılengeni týraly:
«…Dám taýsylyp, maıdanda qaza bolsam she?.. Sonda jer tómpishtep baıaǵy so jalǵyz kempir otyrý kerek pe?.. Nege qazaqtyń bir qarakóz áıeli artymda jylap qalmaıdy?.. Men soǵan tatymaımyn ba? Bul qyz maǵan quddy bir ádemi óleń-jyr­daı áser etti», – dep jazǵan «Ǵumyr­na­ma­da». Osyny eske túsirip bir kúni kezinde enemmen teatr ýchılıshesinde birge oqyǵan Bıken Rımova, Sholpan Jandarbekova, Jamal Bektasova apa­larymyzdy jınap, olarmen ázildesip, baıa­ǵy­da kýrstas qyzdaryńdy qalyńmalsyz alyp edim dep, olarǵa syı­lyq­taryn ta­ra­typ, keremet qyzyq kesh ót­kiz­genin jyr ǵyp aıtýshy edi jaryqtyq atam.

Erǵalıevtar áýletinde alǵashqy kórgen, erekshe este qalǵan qonaqtar Ábý ata Sársenbaev pen zaıyby Lázıza apaı boldy. Lázıza apaıdyń: «Aınalaıyndar, ómirdiń usaq-túıeginen, qıqym-sıqymynan joǵary bolyńdar» – degen tilegin ómir boıy este saqtap, búgingi jas jubaılarǵa únemi aıta júretin boldym. Sonda Ábý ataǵa arnaǵan atamnyń maqalasyndaǵy: «Bul kisini ómir boıy shyǵys qyzynyń shyraǵdanyn joǵary kóterisken ataqty jýrnalıst Lázıza Serǵazına apańyz dep bilińiz», degeni nemese Ábý atanyń 60 jyldyǵyna arnaǵan óleńiniń shýmaǵy esime túsedi:

Ábý aq qoı shaǵala, jelkennen de,
Qýanǵanda súıedi ol jelkeńnen de.
Aqsha bultqa qaraıdy ol aspandaǵy,
Jerdegi bir pasyqtan jıirkengende…

Sá­bıt Muqanovtyń jary Márııam, Taıyr Jarokovtyń jary Múnıra apaı­lardy: «Aıaýly meniń aq jeńgem», dep pir tutyp qurmetteıtin. О́zinen úlken qadirli aǵa­la­ryn, nemese otaý qurǵan jastardy, óz za­man­dastarynyń ata-analaryn shaqyryp qy­zyqty jáne maǵynaly keshter jasaıtyn. Zeınolla Qabdolov, Ábish Kekilbaev, Syr­baı Máýlenov, Qýandyq Shańǵytbaev, Ju­ban Moldaǵalıev,Tumanbaı Moldaǵalıev, Qaırat Jumaǵalıev, Bek Toǵysbaev aǵa­la­ry­myzdyń analaryn da erekshe syılap: «Altyn etekti jeńeshelerim», deıtin. Endi bir kúni Ahmet Jubanov áýletin arnaıy shaqyryp, ol kisiniń balalaryn bizderge úl­gi retinde tanystyratyn.

«Sender men týraly ne aıta­tyn­da­ryń­dy, maǵan ne tileıtinderińdi de bilemin», – dep shaqyrǵan qonaqtarynyń bireýine de tost aıtqyzbaıtyn.

Biraq ózi sol kisilerdiń árqaısysy tý­raly tolyq málimet berip, aq tilegin kósilte shashatyn. Arnaıy shaqyrylǵan qonaqtary da, óz betimen shaqyrýsyz kelgen adamdar da biz­diń úıge kelip toı-dýman jasaıtyndary, nemese shyǵarmashylyq keshter ótki­ze­tin­deri qanshama! Mundaıda Zeınolla, Taýman, Qalıjan, Ǵafý, Saǵynǵalı, Tahaýı, Safýan, Tumanbaı, Qýandyq, Berqaıyr aǵa­la­ry­myzdyń nemese Atyraýdan kelip atamnyń óleńderin jatqa aıtatyn Berkes aǵamyzdyń sózderine máz bolatynbyz.
Atamnyń bul qasıetteri «Áriptes» degen óleńinde anyq baıqalady.

Aınalaıyn áriptesim daryndy,
Bireý bilse sen bilesiń barymdy,
Áste meni otty kórik deminiń
Deı almassyń azabynan aryldy.

Men de ózińdeı, jalyn jutqan tútinmen,
Beınetkeshpin, bir kúni joq kútingen.
О́z paryzym ótelse de jartylaı,
О́mir boıy dámelimin bútinnen.

Atam áriptesteriniń qýanyshynyń da, qaı­ǵysynyń da ortasynda júretin. Onyń myna sózderi: «Talantty jas adamnyń ólimin kórgende meniń betim kúıedi. Bul kúıge Qaljan Nurmahanovtyń denesin túngi saǵat úshte aýrýhanadan morgke aparǵan kún­nen bastap ushyradym. Aıqyn, Iztaı, Tó­legen, Muqaǵalı, Meńdekesh, Balamer, Ábilahat, Ábdikárim, Qabdikárim, Ǵabbas, Qudash, Erkesh pen Jumeken, Júsip, Ospanhan, Jaısańbek, Shámil (obal-aı!..) bu­lar­dyń qaısy biri de meniń betimdi kúıiksiz qaldyrǵan joq», – deıdi. Nemese: «…Qa­lam­das, ıaǵnı taǵdyrlas qatar-qurby, aǵa men ini aralyǵyndaǵy osyndaı ázili jarasqan dástúr qazir álsirep te bara jatqan sekildi. Syrbaı bolmysyn ańsatatyn sátter maǵan ómirdiń osy jaǵyn da oılatady. Syrbaı men Juban, Iztaı men Ospanhandar dú­nıe­den ótse de Qaltaı, Tahaýı, Sherhan, Sa­dyq­bek, Qadyr, Qaırat, Jarasqandardyń salaýatty saýyqshyl qaljyńdaryn aldyma ustap, Allaǵa shúkirlik aıtamyn. Zady qa­zaqqa kemel de keń peıildi jarqyn minez ja­rasqan», – degen oılary dálel bola ala­dy.

Áziliń jarassa, atańmen de oına degen dana sóz bar. Bir kúni atam: «Myna Murat men sharshap otyrǵanda jumystan keıin ma­ǵan kelip otyr. Azdap dem alý úshin onymen preferans oınasam deımin. Sen, qalqam, renjime, men Muratty bir kún ustap, onyń, esesine senderge elý som aqsha berip jibereıin, sender aqshadan qınalyp júrsińder ǵoı», dep maǵan telefon shaldy. Biz ol kezde Almaty mıkroaýdanynda Murattyń naǵashy ájesiniń úıinde turamyz. Men bolsam jumys istemeımin, kishkentaı bala­larymmen otyramyn. Men atama: «Ja­raı­dy, papa, olaı bolsa Muratty eki kún ustap júz som berip jiberýińizge bolady» dedim. Ol kisi bolsa máz bolyp, asa bir rahattana kúlgeni esimde. Atam ekeýmizdiń keıbir isterimizge, sózderimizge qarap marqum enem: «Oı-buı, mynandaı ata men kelindi buryn-sońdy kórsemshi», dep nazyn aıtatyn.

Atam ekeýmizdiń kelispeı qalǵan jerimiz de boldy. 1979 jyly ol kisiniń shırek ǵasyr turǵan burynǵy Kommýnıstik dań­ǵy­lyndaǵy úıinen bárimiz basqa úıge kóshetin boldyq. Sebebi atam 1959 jyldan toly­ǵy­men shyǵarmashylyq jumysqa kóshkendigin aıtyp, páter máselesi týraly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine hat jaz­ǵan bolatyn. Osy kezde biz de Qara­ǵan­dy­dan kóship kelip, aspırantýraǵa túsip, bul úıge balamyzben propıskaǵa turyp alǵan­byz. Endi Is basqarmasyndaǵy bir bastyq jańa úıge kósher aldynda balalaryńyz propıskadan shyqsyn, kóship bolǵan soń qaıtadan jańa úıge propıskaǵa turǵyzamyz dep atamdy aldyn ala kóndirip qoıǵan eken. Men sol tusta ol kisige: «Eski úıden biz kúni buryn nege propıskadan shyǵýymyz kerek, ol sizdi aldap otyr», degen ýájime qarııa úzildi-kesildi qarsy boldy. «Men Qonaevqa aryz jazǵanda, úıimdi tynysh jerge aýys­tyryp ber dep aıtqanmyn. Sondyqtan men sol sózimde turamyn», dep tyńdamaı qoı­dy…

Jalpy, ol kisi óz paıdasyna jaraıtyn jaǵdaılardy eshqashan paıdalanǵan emes deýge bolady. Uly Otan soǵysynda aýyr jaraqattanǵan atam, bir kúni áskerı komıs­sarıatqa telefon soǵyp:
– Nazarlaryńyzǵa rahmet. Endi meni mú­sirkeýdiń keregi joq. Ras, ókpem jaraqatty. Kók ette bir jarqynshaqtyń jatqany da bar. Qabyrǵalarymnyń sany buryn­ǵy­sy­nan kem ekeni de ras. Biraq, men júkshi (grýzchık) emespin, aqyl-oı qyzmetindemin. Al, eki qol, eki aıaǵym basymnyń buıryǵyn oryndaýǵa jaraıdy. Sondyqtan men 29 ja­symda múgedek degen ataqty arqalap júrýdi ózime yńǵaısyz sanaımyn. Sizder meni komıssııaǵa qaıtadan salmaı-aq qoıyńyz­dar. Budan ári men múgedek bolmaımyn! Meni múgedekter qatarynan shyǵaryp tas­tań­dar. Qosh, saý bolyńyz!» dep Uly Otan soǵysyna qa­tys­ty jeńildikterden bas tartqan.

Atam 1945 jyly maıdannan jaraqatty bolyp kelgen boıda «Sosıalıstik Qa­zaq­stan» gazetine tilshi bolyp jumysqa tu­ra­dy. Ol týraly:
«Sosıalıstik Qazaqstan»,
Asylym, saǵan ne deımin:
Bar syılyǵym – qalamushtan!..
Atan, narǵa kedeımin…», – dep jyrmen tolǵasa,
«Ýa, orta!.. Áleýmettik orta!.. Qor­sha­­ǵan ortanyń qadir-qasıetin aıtsań-shy!.. Jal­py bar ǵoı, osyndaı isker, prınsıpshil, jumys babynda tartysyp jatsa da tatýlyǵyn buzbaıtyn, ózara syı­lastyǵy mol kollektıvti men buǵan deıin de, budan keıin de kórgen emespin. О́zim jumys istegen attaı bes jyl ishinde aryzdasý, tiktesý, jiktesý degenderdiń ushyǵyn da kórgem joq. Áli kúnge sheıin bunyń ár adamyn eske alý meniń janymdy jadyratady. О́ıtkeni, bulardyń ishinde iskerligi men kisiligi tóńiregine jaryǵyn túsirip turatyn jul­dyz­dar kóp bolatyn.

…Redaksııada otyryp, ádebıet, ǵylym, óner qaıratkerlerimen túgelge jýyq bilistim. Bul gazet meni Sátbaev, Marǵulan, Bazanova, Qasteev, Qajymuqan, Márııam Jágórqyzy, Ilııas Omarov, Nurmolda Aldabergenov sekildi nebir jaısań jandarmen kezdestirip, kishkene boıymdy kisi tanı­tyn dárejege kóterdi. Bul maǵan búkil res­pýb­lıkany aıaqtaı aralatty, onyń ekono­mı­ka­lyq, saıası-áleýmettik ómirimen jete tanys­tyrdy. Shólden ábden ańqasy kepken adam­nyń móldir bulaqqa jete jyǵylǵanyndaı, men de dastandardyń birinen soń birin ja­zýǵa qunyǵa kiristim. Sondyqtan da men ózim­niń eń úlken ýnıversıtetim «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti dep esepteımin», – dep jazǵan bolatyn.

1986 jyldan bastap atamnyń ómiriniń soń­ǵy onjyldyǵy meılinshe kúrdeli bol­dy. 1988 jyly, kúndeliginde Ǵabıden men Ǵabıt aǵalaryn eske ala otyryp jazǵany: «…Endi, mine, kórmeısiń be, ol az degendeı, azamat aryn joǵary ustap, el atynan sóı­leı alatyn dárejege jetip úlgergen Ju­bandy da julyp áketti. Aldynda aǵalarym bary­raq bolǵandyqtan bálkim Ǵalı men Taıyr ólimderi tusynda da munshalyq kúıze­l­me­gen shyǵarmyn. Ekinshi kózime operasııa ja­sa­typ úıge shyqqan kúni estilgen Juban qazasy jaraqatty qarashyǵymdy qaryp túse jazdady. Asyly: «Sý qarańǵy soqyr bop qalasyń!» dep, dárigerdiń úıge kelip zekigeni eńiregen qalpymnan seıilýge sebin tıgizdi-aý deımin», – degen sóılemder.

1990 jyly Qalıjan dosy qaıtys bol­ǵanda: «Alaıda urma-berme al­byrttyqty, asyl maǵynasyndaǵy tentek minezdi teń bólisken tetelesi edim. Ashy-tushy ómir sy­ba­ǵasy da ortaq bolatuǵyn. El aýzynda da egizdeı edik» dep jazǵan edi. Ári qaraı Syrbaı Máýlenov te o dúnıelik bolyp, ol az degendeı artynan inileri Ǵafý Qaıyr­be­kov, Saǵı Jıenbaevtan aıyrylyp, atomdyq súń­gýir qaıyqtyń ofıseri bolǵan atamnyń sú­ı­ikti balasy Qanat mezgilsiz qaıtys bolǵany ony qatty kúızeltip, teńseltip jiberdi.

Sol jyldarǵy bir estelikte: «О́zim bolsam, júrekten úshinshi ret qulap, aýrýhanadan «azar aldamen» shyqtym. Kisige baýyr ólse de aýyr: ózimmen birge týǵandardan qal­ǵan eki apaı, eki aǵadan qalǵan eki ini, bir kelin – bári sóz baılasyp alǵandaı-aq, bas-aıaǵy eki jarym jyl ishinde dúrmegimen dúnıeden ótti. Osy joly qansha myqty bolsam da qaǵaz ben qalam qańtaryla tura­tyn shyǵar. Ar jaǵyn Alla biledi», – depti. «Qaǵaz ben qalam qantaryla», densaýlyǵy syr berip tursa da, sapasy nashar qaǵazǵa basylsa da, tırajdary 1000-2000 dana bolsa da, shyǵýyn kóp kútse de atam marqum sońǵy bes jylda bes kitap shyǵardy.

«Jer… Týǵan jer… Ol qandaı da bolsa bir tosyn oılarǵa toǵytpaı, ózin ózi ja­man­dy-jaqsyly oqys okıǵalarmen ústemeı typ-tynysh jata alǵan ba, sirá?! Bir qy­zy­ǵy, aqyn sol sony qozǵalystardyń ishinen eń áýeli ózin, ózine ólsheýli ónimin taýyp al­ǵysh keledi ǵoı. Men bul joly kóki­re­gim­de týǵan jer tutatqan sher sheńberinen ta­byldym, jan azyǵym da sol sherdi tarqatý bolyp shyqty. Týǵan topyraǵym, qazaq jeri osy oralymda maǵan merez aýrýyna ushy­rap, denesiniń ár jerinen tesilip jatqan kiriptar jannyń beınesin elestetti. Osy kóńil kúızelisine qaıdaǵy-jaıdaǵy qasiret­ter­diń qory jınalyp, tap bir besti qy­myz­daı qyjyldap qyzdy. Sabasy toǵaıa kele sol «qymyzdy» babyna jetkize pisý kerek boldy. Áı, sony men pálendeı uzaq pisip te jarytpaǵan sekildimin. Ne bir ashy sezimder tus-tustan atylyp, tynym degenniń tyǵyn­daryn shydatpaı, san-saqqa ushyryp jibergendeımin. Kóp jaǵdaıda ózime ıelik qyla almadym. Jarty ǵasyrdan astam janyp-kúıgen eńbegime tıesi, kuny basynan asqan ınfarktyń jaı tartqysh qýaty yzanyń ne bir altaıy qyzyl túlkideı túrlerin aldyma ákelip tastaı berdi. «Sher tolǵaý» top­ta­masyn men solardan iriktedim…», – dep tebirendi dana aqyn osy tusta.

1995 jyly jaryq kórgen «Sonetter» top­tamasy týraly: «…Muny búkil alpys jyldyq shyǵarmashylyq ómirimniń mańdaı aldyna aparyp qoıar edim… Nesin jasy­raıyn, qartaıǵanda tap munshalyq taǵy bir qyrymnan tanylamyn dep oılaǵan emes edim», dep jazdy.

1996 jyly «Jaqsydan sharapat» jına­ǵyna halqynyń qalaýlysy atanǵan beldi saıası qaıratkerler, biri aǵa, biri zamandas, biri ini bolyp keletin belgili qalam qaı­rat­kerleri haqyndaǵy oı-pikirleri ózek boldy.
1996 jyly «Ǵumyrnama» estelik-essesi, 1997 jyly «Ultym dedim, ulǵaıdym» atty kitaby jaryq kórdi.
Sonetterin qolmen ádemilep jazyp júr­gen dápteriniń alǵashqy betinde atam bylaı degen eken: «Jaman aıtpaı jaqsy joq, bul jumystardy ózim atqaryp úlgere almaǵan jaǵdaıda, oǵan ýaqyt bólýdi Zeınolla Qab­dolovtan, Saǵı Jıenbaevtan, Sáken Imanasovtan, Iranbek Orazbaevtan ótiner edim. «Saqtyqta qorlyq joq», degen ǵoı. Áıt­pe­se, shúkir, ázir, qalam qaljyraı qoıǵan joq».

Sosıalızmnen jabaıy kapıtalızmge ót­ken halqymyzdyń basyna túsken aýyr jyl­dary haqynda abyz atam bylaı degen edi: «Adam­nyń kúızelip otyryp ta kúletin sát­teri bola beredi eken. Endigi kómekti zeı­netaqy men balalar tarapynan kútý de tap biz sııaqtylarǵa qolaıly qoń jınaý bop kórinbeıtin sekildi. Baıaǵyda daýryǵyp kelgen bolshevızm ákemniń mal-múlkin tartyp alyp, ózin óltirgen edi. Táýelsiz memleket shyq úndemeı otyryp, ómir boıy jı­naq­taǵan kassamdy tonap alsa da, ózime tıisken joq, oǵan da shúkir!».

Degenmen, atamnyń qaıta qurý zamanyna senimi mol bolyp, 1988 jyly jazǵan «Qaı­ta qurý jeńisine senemin» degen maqa­la­syn­da «Qazaqstandaǵy mektepterdiń bárinde qa­zaq tilinen emtıhan alynyp, sonyn baǵasy at­testatqa jazylsa, Qazaqstan tarıhy oqy­tyl­sa, joǵary oqý oryndaryna túsýshiler qazaq tilinen emtıhan tapsyrsa, is qa­ǵaz­da­ry qazaq tilinde júrgizilse», degen sózderi bar edi.

«Úsh ǵasyrǵa jýyq bodan bolǵan qazaq halqy shynymen-aq osynsha mol jerine ózi emin-erkin ıelik eterdeı qýat qurap, irgeli jurttarmen tereze teńestirer bolsa, sony anyq kózimizben kórsek, dúnıeden attanarda armansyz áýlettiń basy da, babasy da – bizdermiz dep keter edik. Tipti óz armııasy, óz aqshasy, óziniń ozyq tehnıkasy ósip jetilgen, óz tili ómirdiń barlyq salasynda tolyq ústemdik qurǵan mereıli memleketti ba­la­la­rymyz kórse de kóńil toq. Azap-sordy baq-dáýlet dep, qarańǵyny jaryq dep, qylmys qylýdy qyraǵylyq dep, ana tilin umytýdy saýattylyq dep, – bárin kerisinshe quptap, ábden eseńgirep qalǵan halyqtyń tym bolmasa azdap aqyl-esin jınaǵanyn kórse, bizdiń urpaqqa sol da jetip jatyr», – depti aqyn 1992 jyly jazǵan kúndelik betterine.
Sonymen, dúbirli 1916 jyly týǵan atam joǵaryda atap ótken kitaptaryn asyǵa shy­ǵar­typ, 1997 jyldyń 13 jeltoqsanynda jurt jańa Astanaǵa kóship jatqanda ómir jos­paryn oryndap bitkendeı, o dúnıege at­tandy.
«Músirepovti maqtaýdyń keregi joq, Mú­sirepovpen maqtaný kerek», dep Zeınolla Qabdolov aǵamyz aıtqandaı, men, árıne, atamdy maqtap jazaıyn dep nemese shy­ǵar­mashylyǵyna taldaý jasaıyn dep otyrǵan joqpyn. Taǵdyryma rızashylyq etip, atam arqyly tapqan qazaq ádebıeti men óneriniń keremet álemi týraly, shırek ǵasyr boıy atamnyń úıinde kórgenimnen, sońǵy on bes jylǵy atamnyń kitaphanasyn zerttegenimnen týǵan oılar ǵoı.

Qaıran meniń atam! Onyń aty atalsa, sózi oqylsa, árıne, qýanamyz da, al keıbir kelispeı turǵan jaǵdaıda qýaramyz da. Mádenıet mınıstrliginiń josparyna engen kóptomdyǵynyń bes tomyn «Qazyǵurt» baspasy shyǵaryp jatqanda, 90 jyldyǵy atalyp ótkende, qarııanyń esimi týǵan aýy­lyna berilgende, «О́zegim toly aq jalyn» kitabyn biz biraz ýnıversıtetterdiń kitap­hanasyna, qazaq ádebıet kafedralaryna eki-úsh danadan bolsa da syılaǵanda, ýnıversıtet basshylary rızashylyǵyn bildirgende «atamnyń kitaptary kerek eken» dep qýan­ǵanbyz. Al biraz jyl boıy onyń týǵan kúni – 14 qazanda bir gazetten birde bir óleńin kór­mesek, Almatyda 25 jyl turǵan úıine ornatqan taqtamyzdy dúkenniń neshe túrli jarnamalary jaýyp ketse, «Gýrevim – Jer­­uıyǵym meniń, qasıetti qalam – qara­shyǵym meniń!» dep jyrlap ótken atamnyń esimi berilgen atamekendegi usqynsyz ózen ja­ǵa­laýyn kórgende, árıne, qatty qapa­la­na­myz. Degenmen, amandyq bolsa tórt jyldan keıin 100 jyldyǵy laıyqty túrde ótki­zi­ler, Atyraý qalasynyń bir ádemi kóshesine nemese mektebine atamnyń esimi beriler dep senemiz.

Altyn MUHAMEDIIаROVA,
ustaz, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi, Y.Altynsarın medaliniń ıegeri.
ASTANA.