Safýra Qydyr­bek­ kelini: «Dostardy joǵaltyp alýǵa bolmaıdy. Olardyń qaı áreketine de keshirimdi bolý kerek» – deýshi edi otaǵasymyz Bákeń

Senbi, 8 jeltoqsan 2012 7:25

Ataqty, tanymal tulǵalar jaıly sóz qoz­ǵaǵanda, ádette, shyǵarmashylyq adamy­­nyń osynshalyqty bıik dárejege jetýine óz tarapynan ólsheýsiz úles qosyp, bol­mys-bitimimen bite qaınasyp, olardyń eń birinshi oqyrmany, eń ádil synshysy, eń bas­tysy – anasynan keıingi tileýqor ti­lek­shisine, ıaǵnı dúnıedegi eń jaqyn, eń senimdi adamyna aınalǵan Qudaı qosqan qosaǵy jaıly kóp aıtyla bermeıdi. Baı­qa­sańyz, mundaı erli-zaıyptylar ara­syn­­da­ǵy ishki tereń túsinistik, shynaıy jana­shyr­lyq bara-bara uly mahabbatqa, úlken súıis­pen­shilikke ulasyp jatady.

Senbi, 8 jeltoqsan 2012 7:25

Ataqty, tanymal tulǵalar jaıly sóz qoz­ǵaǵanda, ádette, shyǵarmashylyq adamy­­nyń osynshalyqty bıik dárejege jetýine óz tarapynan ólsheýsiz úles qosyp, bol­mys-bitimimen bite qaınasyp, olardyń eń birinshi oqyrmany, eń ádil synshysy, eń bas­tysy – anasynan keıingi tileýqor ti­lek­shisine, ıaǵnı dúnıedegi eń jaqyn, eń senimdi adamyna aınalǵan Qudaı qosqan qosaǵy jaıly kóp aıtyla bermeıdi. Baı­qa­sańyz, mundaı erli-zaıyptylar ara­syn­­da­ǵy ishki tereń túsinistik, shynaıy jana­shyr­lyq bara-bara uly mahabbatqa, úlken súıis­pen­shilikke ulasyp jatady. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kór­nek­ti jazýshy-jýrnalıst Balǵabek Qydyr­bek­uly aıaýly jary Safýra Sáıdáli­qy­zymen 41 jyl birge otandasyp, óreli ur­paq ósirgen ba­qytty otbasynyń biri edi. «Egemen Qa­zaqstan» gazetinde attaı 38 jyl qyzmet atqaryp, qatardaǵy tilshiden re­dak­tor­lyq­qa deıin ósken Balǵabek Qydyr­bek­ulynyń ómirden ozǵanyna da 18 jyldyń júzi bolypty. Búginde seksenniń seń­girine aıaq basqan «Egemenniń» bas ke­lin­deriniń biri, bekzat bolmysty Safýra apaımen áńgime-dúken quryp, ótken-ketkendi eske alǵan edik…

– Safýra apaı, qazaq «kóp jasa­ǵan­nan emes, kópti kórgennen sura», dep jatady emes pe. Siz kóp te ja­sa­ǵan, kópti de kórgen jansyz. Bal­ǵabek aǵadaı aıtýly azamatpen bas qostyńyz. Eger bir áıel er azamatynyń qadirine jetip, syılap, otaǵasynyń shyqqan taýy bıik bolsyn dep, aqyryn júrip, anyq basyp, sabyrly qalypta, bekzat bolmysta qyzmet jasasa, sonyń biri siz bolarsyz. Jazýshy da báıge aty sııaqty, bapty, kútimdi, kóńil-kúıdi qalaıdy. Endeshe, Balǵabek Qydyrbekulynyń ómirlik tileýqory bolǵan ózińiz jaıly jaqynyraq bilgimiz keledi.

– Asharshylyq jyldary týǵan búgingi aǵa urpaq ókilderine, meniń qatarlastaryma qanshama qıyn-qystaý ýaqyttardy bastan ótkerýge týra keldi ǵoı. Sonyń saldarynan maǵan qazaq topyraǵynda dúnıege kelý taǵdyryma jazylmapty. 1928 jyly Goloshekın alǵash ret alashordashylardyń Qyzyl­ordada bir tobyn, Qostanaıda bir tobyn, Aqtóbede bir tobyn ustap, túrmege otyrǵyzady. Ákem Seıdáli Orazalın Aqtóbeden ustalǵan 11 adamnyń biri bolyp, 10 jylǵa sottalyp, Máskeýdiń janyndaǵy Vladımır oblysynyń Sýzdal qalasyna jer aýdarylady. Onda barǵan soń qaladan shyǵýǵa quqy joq. Qalaı kún kórseń, solaı kún kór. Juma saıyn pálen saǵatta OGPÝ-ge kelip, tirkelip turýy kerek. Ol kezde qazirgideı emes, qatynas tek poıyz. Jalǵyz inisi malyn satyp, jylyna bir ret poıyzben tamaq aparyp berip turady. Alashordashylardyń barlyǵy oqyǵan, oryssha jaqsy bilgen ǵoı. Ákem densaýlyǵy syr berip, jaǵdaıy nasharlaı bastaǵanda «jylyraq jaqqa aýystyrsańyzdar» dep aryz jazady. Oǵan kelisim bermegenmen, otbasymen turýǵa ruqsat etedi. Sodan sheshem baıǵus úlken ápkemdi qaldyryp, 4 jasar qyzy Amansultandy baýyryna basyp, eriniń artynan kete barady. Qazir ol ápkem 86 jasta, Aqtóbede turady. Osylaısha men 1932 jyly Sýzdalda turǵanda týyppyn.

Kúnkóris qıyn, jaǵdaı nasharlaı bergen. Reseıiń asharshylyqty bilmeıdi. Ashtan ólip jatqan eshkim joq. Al Qazaqstanda halyq qyrylyp jatty. Ákem: «Ýlıanovskige, bolmasa Reseıdiń ońtústik qalalaryna aýystyryńyz, densaýlyǵym múldem nasharlap ketti», dep taǵy aryz jazady. Sodan ońtústik qalalardyń birine aýysýǵa ruqsat berip, kartadan qaı qalaǵa barǵysy keletinin kórsetýdi usynady. Ákeı Orynbordy tańdaıdy. Al Orynbordyń Qazaqstanǵa jaqyn ekenin bilmegen mılısıonerler «jaraıdy» dep kelisip, qolyna qujatyn beredi. Orynborǵa kelse, ondaǵylar oblys ortalyǵynda qaldyrmaı, Orsk qalasyna jiberedi. Orsk men Aqtóbeniń arasy óte jaqyn, ákeı soǵan qýanady. Keıin aǵaıyndarymen habarlasyp, qatynasyp turady. Biraq, dendegen aýrý aqyry alyp túsedi. Ákeı 1936 jyly 52 jasynda Orskide qaıtys boldy. Habar jetken soń naǵashy aǵasy arba jegip, qazirgi Aqtóbe oblysy, Áıteke bı aýdanyna ákelip jerleıdi. 1937 jyly jappaı naýqan bastalǵanda, ákemdi Qazaqstanǵa ákelip jerlegeni úshin jaqyn adamdarynan 12 adamdy túrmege toǵytyp, tórteýin atyp jiberedi. Inisin on jylǵa sottap, ákemniń máıitin arbamen ákelgen álipti taıaq dep bilmeıtin shaldy da sotsyz atady. Jazyǵy alashordashyny ákelip kómgeni úshin.

Ol kezde bes jastaǵy balamyn, munyń bárinen habarsyzbyn. Jetim bala, jesir áıel, balapan basyna, turymtaı tusyna, eshkim sóılemeıdi, eshkimniń atyn aıtpaıdy. Odan soǵys bastaldy. Sheshem ákemnen keıin 4 jyldan keıin dúnıe salyp, jeti jasymda tuldyr jetim qaldym. Ekeýmizdiń aramyz 19 jas úlken ápkem Bádıgúl pedýchılıshe bitirgen, muǵalim edi, meni qolyna aldy. Ápkemniń kúıeýi soǵystan oralmady, óziniń eki balasy bar. Ol kezde 8-synypta oqyp júrgenmin, ápkemniń qosymsha sabaqtaryn alyp qoıady. Jaǵdaıymyz qıyndap ketken soń «zavraıono» qaınaǵasy men kúıeýiniń týysy mektep dırektoryna baryp, qosymsha saǵat berýin suraıdy. Olar: «Saǵat berýdiń yńǵaıy joq, óziń balalaryńdy zorǵa asyrap júrgende, ana Safýrany pansıonǵa jiberseńshi. Sonda ózińe de jeńil bolady», dep aqyl qosady. Pansıonnyń ınternattan aıyrmashylyǵy tegin kıim beretini. Sonda ápkem qatty renjip: «Qaınaǵa, bala tabylar-aý, al baýyr tabylmas, bermeımin», dep esigin tars jabady. Mine, ápkemniń osy sózi ómir boıy esimnen ketpeıdi. Keıde esime tússe jylap alamyn.

Soǵys kezinde de, odan keıin de otyn-sý degen qıyn. Jetim balalardy óziń bilesiń, qydyrý degen joq. Ot jaǵyp otyryp, jaryǵyna sabaq qaraısyń, bir qolyńmen dıirmen tartyp, kitap oqısyń. О́ıtkeni, sabaqqa daıyndalýǵa ýaqyt joq, sharýa kóp, bári qolmen atqarylady. Bizdiń kezimizde esh bala oınamaıtyn. Sondyqtan oıynnyń túrlerin bilmeı kettim. Mektep bitirgen soń ápkelerim jylap-eńirep júrip, úıtip-búıtip aqsha jınap, mektepti táýir oqydyń ǵoı, Almatyǵa baryp kórshi dep, poıyzǵa bılet alyp, salyp jiberdi. Jolym bolyp, 1950 jyly QazPI-diń fızıka-matematıka fakýltetine oqýǵa tústim. 4 jyl jataqhanada turdym. Súıeneriń joq, stıpendııany bir aıǵa jetkizý úshin ashanaǵa barmaısyń. Sabaqtan kele sala bir staqan qaınaǵan sýǵa bir túıir qant salyp, qara nan jep, erteńge daıyndalý kerek, qaıtadan oqý zalyna ketesiń. Qazir tańǵalamyn, ystyq tamaq, et degendi bilmedik, qalaı ólip qalmaı júrgenbiz dep. Soǵan qaramaı jaqsy oqydym.

– Endi áńgimeni Balǵabek aǵamen tanystyǵyńyzben jalǵastyrsańyz …

– Úshinshi kýrsta oqyp júrgenimde jerles qyzym turmysqa shyǵyp, úıine qonaqqa shaqyrdy. Qasyma dos qyzymdy alyp bardym. Shaı iship otyrǵanda, Balǵabek kirip keldi. Sóıtsek, ol dosymnyń shyqqan kúıeýimen jýrfakty birge bitirip, jumys isteıdi eken. Sodan biz kettik. Áli esimde, on kún ótken soń, bólmede kýrs jumysyn jazyp jalǵyz otyrǵanmyn, bireý esik qaqty. Shyqsam, anaý kúngi kórgen jigit tur. «Kirińiz», dedim. Kirdi. «Ne istep otyrsyz?» – dep edi, aıttym. Qarap tur­dy da: «Qydyryp kelýge qalaısyz?» – dedi. Qolym tımeıtinin, kýrs jumysyn aıaqtaýym kerektigin aıtsam, «jarty saǵatqa, alysqa emes, osy mańda qy­dy­ryp qaıtsaq», dep ótinip turyp aldy. So­dan shyqqanymdy qaıteıin, «Alataý» kınoteatry jataqhananyń qasynda edi ǵoı, endi kınoǵa baraıyq dep jabys­pa­sy bar ma. Bardyq. Soǵys týraly «Zvezda» degen fılm eken, ózim sharshap otyrǵanmyn, uıqym kelmesi bar ma. Qalǵyp ketip, uıat bolar ma eken dep ázer shydadym. Kıno bitken soń shyǵaryp saldy da, sodan birazǵa deıin tóbe kórsetken joq.

Jańa jyl da keldi. «Toı tondyniki» degen, qaıda qydyrasyń, ári kimmen? Oqý zalynda otyrsam, tarıh fakýltetinde oqıtyn qostanaılyq jigit bar edi, qasyma kelip: «Sizdi bir aǵaılar shaqyryp tur», dedi. Shyqsam: Balǵabek, Ábilmájin, Tóleýbaı úsheýi tur. Amandasyp, jańa jylmen quttyqtap, artynsha dostarymen tanystyryp, kınoǵa shaqyrdy. Bárimiz kınoǵa bardyq. Osydan keıin kelýdi jıiletti. Birtindep úılengen kýrstastarynyń úıine aparyp júrdi. Shaı iship, óleń aıtyp, bılep qaıtamyz. Ol kezde meıramhana, kafe degen joq. Túnimen otyryp, tańerteń tarqasamyz. Ol kezdegi jigitter qyzdardy aldamaıtyn, qyzdar da aldanbaıtyn. Aǵań bir jarym jyl synap júrip, oqý bitirgen soń úılendik.

– Al sizdiń júregińizdi jigit Balǵabek nesimen jaýlap aldy?

– Adamgershiligi, eshkimdi aldamaıtyn adaldyǵy unady. Pálen kúni kelem, kelmeımin dep aıtatyn. Ákesiz ós­ken­dikten be, bárin ózi sheshetin. Mynaý er-azamat eken ǵoı dep ishteı oılap qoıa­tynmyn. Aǵańmen bir shańyraqtyń astynda 41 jyl birge ǵumyr keshippiz. Syrt kózge minezi qataldaý kóringenmen, jany jumsaq, otbasyna óte jaıly, biraq talapshyl edi. Jalǵyzsyramasyn, je­timsiremesin dep qashanda kóńilimdi aýlap, óz basymdy syılap, óte jaqsy qarady.

– Safýra apaı, bilýimizshe qalalyq jerde enemen birge turyp, rekord jasaǵan kelinder qatarynansyz ǵoı. «Jaqsy ene úzigińdi jalǵaıdy», degen. Keıde ondaı eneler ananyń ornyn almastyryp jatady emes pe?

– Ras, enemmen 34 jyl birge turdyq. Ol kisi HIH ǵasyrda týǵan, oqymaǵan, eski kózqarastaǵy, qazaqshylyǵy mol adam edi. Men 1954 jyly kelin bolyp túskende, turmystary nasharlaý, jalǵyz balasynyń qolyna qarap otyr eken. Kúıeýi soǵystan kelmegen ápkesi eki balasymen barlyǵy bir bólmede turdy. Ápkesi de oqymaǵan adam, jumys istemeıtin, barlyǵyn asyrap-saqtaý Balǵabektiń moınynda. Men kelgende enemniń ústinde jalǵyz ǵana kóılegi bar edi. Birinshi aılyǵyma apama kóılektik mata satyp áperdim. Ol kezde qoldan tigip kıetin. Sodan aılyq alǵan saıyn syılyq jasaımyn, máz bolyp qalatyn. Keıin jibekten de kóılek kıdi, ton da kıdi, turmysymyz da jaqsardy. Apam óte sheshen, maqalsyz sóz sóılemeıtin ke­remet áńgimeshil adam edi. Balǵabek es­kilikti áńgimelerdi anasynan surap otyratyn. Jaryqtyq 98-den asyp dú­nıe­den ozdy. Bir baıqaǵanym, ene men ápkeniń kózqarastary ártúrli bolady eken. Eneń jany ashyp, ápkeler synı kózben qaraıdy. Balǵabek anasyn baǵyp-qaǵyp, qas-qabaǵyna qaraǵanyma, aǵaıyn-týǵandaryn syılaǵanyma maǵan da rıza edi. Dostarymyzdyń ishinde jalǵyz enesimen turǵan men ǵana. Enemniń batasyn kóp aldym. Shomyldyrǵan, kıindirgen saıyn rahmetin jaýdyryp jatatyn. Apam maǵan rıza bolyp dúnıeden ozdy. Sol kisiniń batasy ma, seksenge aıańdap jettim ǵoı.

– Balǵabek aǵanyń taǵy qandaı jaq­sy qasıetterin ataǵan bolar edińiz?

– Jaqsy qasıetteri kóp qoı, degenmen marqum óte balajan edi, olardyń bolashaǵyna úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn. Kishkentaıynan ertegi aıtyp úıretti. Keıde qyzyqtyrý úshin obrazǵa kirip ketetin. Balalardy eki tildi jetik meńgersin dep, orys mektebine bergenmen, qazaqsha úırenýge ózi kóp eńbek sińirdi. Ádebı kitaptar ákelip, oqytyp muqııat qadaǵalaıtyn. «Oqydyq», dep aldap jatsa, mazmunyn suraıtyn. Sodan balalar ákemiz mazmunyn aıtqyzady dep túgel oqýǵa tyrysatyn. Mektepte júrgende baqylaý jasap, klass jınalysyna baryp, kúndelikterin tekserip, úıge berilgen sabaqtaryn qadaǵalaıtyn. Balǵabektiń bala tárbıesindegi basty ustanymy, kredosy – balamen áńgimelesý edi. Kishkene kezinde de, eseıgen shaqtarynda da áńgimelesýge qashanda ýaqyt tabatyn. Kimdermen oınaıdy, dostary kim degen sııaqty. Bolmasa, bir taqyryp jaıly oılaryn aıtqyzatyn. Qyza kelip úı keń ǵoı, bir qarasań birge bılep júredi, qosylyp óleń de aıtatyn. О́ziń bilesiń, bizdiń úıge qonaq kóp keletin. Qonaq kútkende balalarǵa qyzmet jasatatyn. Olardy qarsy aldyryp, kıimderin ilip, shaı alyp berip degendeı. Bákeń aıtatyn, sózge aralaspańdar, áńgimelerine qulaq túrip tyńdańdar dep. Qarap otyrsańyz, munyń bári tárbıe, ár kelgen kisiden jaqsy sózder estıdi.

Bizdiń balalardyń bári arnaýly mektepte bilim aldy. Máselen, Balnur men Shaınur K.Baıseıitova atyndaǵy mý­zyka, Almatbek pen Alǵatbek qa­zir­gi O.Jáýtikov atyndaǵy fızmat, Dý­lat­bek №56 shet tilin tereńdetip oqy­tatyn mektepterde oqydy. О́zim O.Jáý­ti­kov atyndaǵy mekteptiń alǵashqy uıymdastyrýshylarynyń birimin. Osy mektepti ashyp, qalyptastyrýda eki ret Lenıngrad pen Máskeý jáne Novosibirge baryp, tórt muǵalim eki aı kýrs­tan óttik. Sol kezdiń ózindegi Ǵalymdar qalashyǵyndaǵy fız­mat mektebin kórip, tańǵaldyq. Ýnıversıtettiń janynda bir fakýltet sııaqty. Jataqhana, ashana, oqý, sport zaldary, bári keremet. Barlyq jaǵdaı jasalǵan.

Taǵy bir qasıeti dostaryna adal edi. «Dostardy joǵaltyp alýǵa bolmaıdy. Olardyń qaı áreketine de keshirimdi bolý kerek», degen qaǵıda ustanatyn. Sonan soń baýyrmaldyǵy. Týǵan-týystan basqa, jerlesteriniń, áıteýir aldyna kelgen adamnyń barlyǵyna qolynan kelgenshe jaqsylyq jasap ótti. Onyń bárine ózim kýámin.

 – Safýra apaı, ózińiz №56 mektepte istedińiz emes pe?

– Iá, aldymen muǵalim, dırektordyń orynbasary, sosyn 6 jyl dırektor bolyp, zeınetke shyqtym. О́zim sabaq bergen eki mekteptegi 17 oqýshym búginde ǵylym doktory. Bul endi ustaz qýanyshy, ustaz maqtanyshy. Maqtandy dep oılama, osy eńbegimniń baǵalanǵany ǵoı, Qazaqstannyń eńbek sińirgen muǵalimi ataǵym bar. О́z balalarym da óte jaqsy oqydy. Úsh ulymyz, kelinim Láılá ǵylym doktory, qyzymyz kompozıtor. Qyzmetteri de jaman emes, soǵan shúkir. Balǵabekten odan basqa baılyq qalǵan joq. Bilgen adamǵa odan artyq ne kerek. Bir ǵana ókinishim, Shaınurymnan aırylyp qalǵanym. Ana úshin baýyr et balasyn joǵaltýdan asqan qasiret bolsyn ba?!

– Balǵabek aǵanyń da ómirden ótkenine 18 jyl tolypty. Er-azamatyńyzdyń arqasynda talaı jaqsyny da, jamandy kórdińiz, tórge de shyqtyńyz. Jastarǵa úlgi bolsyn qyryq bir jylǵy erli-zaıypty ómirińizge qandaı baǵa beresiz?

– «Qosaǵyńmen qosa aǵar», dep qazaq durys aıtqan ǵoı. Onysy qol ustasyp uzaq ómir súrińder degen batasy ǵoı. Erli-zaıyptylardyń birin-biri jaqsy kórip, birge júrip-turýy – ol basqa ómir. Al eńbek etip, bala tárbıeleý, úı bolý – ol basqa dúnıe. Balǵabek – oıymnan bir sát ketpeıtin, ómir boıǵy saǵynyshym ǵoı. О́mirdiń zańdylyǵy erli-zaıyptylarǵa máńgi birge turý joq, aıyrylmaı ǵumyr keshý múmkin emes ekenin bilseń de, sony ańsap otyrǵanyń. Ýaqyt ózgerip, zamanyń ótedi eken. Otaǵasymen tatý-tátti turǵan da qıyn eken. Bir jaman nársesin esime túsirip oılanaıynshy deseń de, kileń jaqsy jaǵy basym túsip turady. Qalmaǵan kóńildiń óte bir qıyndyǵy, ol adamnan aıyrylyp qalǵanda seń soqqandaı eseńgiretip jiberedi eken. О́ıtkeni, sháı deskemiz joq. Jumystan kelgenshe bárimiz kútip otyratynbyz. Balalary ákesi, anasy balasy kelgenshe tamaq ishpeıtin. Esikti shyryldatqannan onyń kóńil-kúıiniń qalaı kele jatqanyn biletinbiz. Birde jumystan jaı keldi. Kútip otyrǵanbyz. Bir kezde esiktiń qońyraýy úzdiksiz basyp, bezildep qoıar emes. Ne bolyp qaldy eken dep, bala-shaǵamyzben óre túregeldik. Esikti ashpastan: «Ýra, táýelsizdik aldyq! Biz endi qazaq memleketi boldyq!» dep aıqaılap, alaqaılap jatyr.

Balǵabektiń baqyty – artynda jaqsy urpaq qaldyrdy. Marqum qashanda: «Er azamattyń baqyty – úıinde, ot basy, oshaq qasynda. Jumysyń, búgingi otyrǵan kresloń bári ýaqytsha nárse. Qyzmet qoldyń kiri. Eń senimdisi de, shyn janashyryń da – ol otbasyń», dep otyratyn. Mine, Balǵabek sol baqytty, bereketti ózi jasap ketti.

– Qazaqta ádemi qartaıý degen bar, seksenińiz qalaı eken?

– Árıne, kúsh-qýatyń burynǵydaı emes. Mújilgen kirpish sııaqty, adam da mújile bastaıdy eken. Qataryń birte-birte sırep, moraldyq jaǵynan da qartaıasyń, týǵan-týysqandaryń, tanystaryńa deıin sıreıdi. Osy úıge kóship kelgeli 62 jyl boldy. Kórshilerdiń ornynda eshkim qalmaǵanyn kórip, kóńiliń qulazıdy. Meniń túsinigimde qudaı aljastyrmaı, aqyl-esiń durys, el syılap, boıyńda kishkene qýatyń bolyp, ýaqyttyń dóńgeleginen qalmaı bárin bilip otyrsań, jaqsy qartaıý degen sol shyǵar.

– Balǵabek aǵa 38 jyl boıy bir meke­mede taban aýdarmaı qyzmet iste­di. Ol kisiniń eńbek kitapshasynda qyz­metke alyndy, zeınetke shyqty degen jazý ǵana bar ekenin barsha jurt biledi.

– «Kelinniń betin kim ashsa, sol ystyq», demekshi, alǵash betimdi ashqan redaksııa qyzmetkerleri ǵoı. Toıymyzdy Bákeńniń bir bólmeli úıinde jasadyq. Redaksııadan onshaqty adam keldi. Sondaǵy syılaǵan ústel saǵaty bizdiń otbasynda eń qadirli jádigerdiń biri. Onda: «Balǵabek pen Safýranyń ómir jolynyń toǵysýyna. 17 ııýn, 1954 jyl» dep jazylǵan. Nebir qazaqtyń marqasqalary, aıtýly tulǵalar qyzmet jasaǵan kıeli qara shańyraq qoı. Qashanda atymdy atamaı, aınalaıyn kelin deıtin edi. Sodan da shyǵar, redaksııaǵa qaıyn atamnyń úıi sııaqty baratynmyn. Ondaǵy qyzmetkerlerdiń qaı jyldary qyzmet istegeniniń bárin bilemin. Onyń ústine Bákeń de redaksııa­da bolyp jatqan jańalyqtardy, kileń aıtqyshtar emes pe, olardyń taýyp aıt­qan utymdy sóz, ushqyr oılaryn áń­gime etip jetkizip otyratyn. Mysaly, men kelin bolyp túskende qazaqtyń qabyrǵaly aqyny Hamıt Erǵalıev ekonomıka jáne transport bóliminde tilshi eken. Sol taqyrypta maqala qorytady, ózi de jazýy kerek. Arqaly aqyn ǵoı, óziniń janyna jaqyn taqyryp bolmaǵan soń, sharshap ketetin kórinedi. Birde bir maqalanyń shekesine: «Aınalmaly qarajat, aınalmasań qarap jat», dep buryshtama jazyp qoıa salady. Ol kezde bas redaktor Aqqulov shaqyryp alyp, Hamıt mynaýyń ne dese, «endi qaıtemin, ekonomıkadan basym qatyp ketti» depti.

– Balǵabek aǵanyń jumys isteý stıli qalaı edi?

– Bir jumys bastasa, ony bitirmeı ornynan turmaıtyn. Shapshań jazatyn. «Alataý» romanyn jazyp, Qazybek bek Taýasarulynyń jazbalaryn taýyp, («Túp tuqııannan ózime deıin») kitap etip bastyrǵanda, moınynan júk túskendeı qýanyp, kópke deıin erekshe kóterińki kóńil-kúıde júrdi. Balǵabektiń bir basty qasıeti – ómiri ishimdikti aýzyna alyp, shylym shekpegen adam. Sol qasıetin balalary da ustandy. Bir balamyz araq ishpeıdi, shylym shekpeıdi. Aýylǵa toıǵa barǵanda basqalar gý-gýge basyp jatsa, Bákeń bir-eki shaldy ertip alyp, baý-baqshanyń ishinde áńgimelesip, etbetimen jatyp alyp, jazyp jatatyn. Balǵabek áńgimeni kóp tyńdaıtyn.

– Áıeldiń baqyty nede?

– Áıel baqyty – ózińdi túsinetin, ózińdi syılaıtyn, tipti ózi arqyly ózgege syılattyra biletin er azamatynda. Eger ákeleri anasyn syılap tursa, onda balalar da ondaı ákeni syılap, jerge qaratpaıdy. Árıne, osyndaı qurmetti kórip turǵan áıel aqyl-esi durys bolsa, eriniń jasaǵan osy yqylasyn eki ese qaıtarýǵa tyrysady ǵoı. Mine, sondaı túsinistik, syılastyq otbasynyń dińgegin, tiregin myqtaı túsedi. Al ananyń baqyty – jaqsy balada, jaqsy kelin, jaqsy urpaq jalǵastyǵynda. Qartaıǵanyńda balalaryń betińe jel bolyp tımese, jaqsy kıinip, durys júrip, barǵyń keletin jerge barsań, bala, kelin, nemere barlyq jaıdy aqyldasyp sheship jatsa, seniń aıtqan áńgimeńdi tyńdap, uǵyp otyrsa, kórshińnen bastap eliń, halqyń syılasa ananyń, ájeniń baqyty sol. Iаǵnı, ananyń baqyty – balasynyń árbir qadamynda, soǵan shúkirlik jasap otyrǵanyńda.

– Asyly, qarapaıym qazaq áıeliniń ómirdegi taýqymeti az emes. Al ómirin shyǵarmashylyqqa arnaǵan adamnyń jary bolýdyń ózindik erekshelikteri bar. Endeshe, bul rette qandaı basty qasıetter bolýy shart dep oılaısyz…

– Qalaı degende de, kúıeýi jýrnalıst, jazýshy bolsyn, bolmasyn qazaq áıeli otaǵasynyń shyqqan taýy bıik bolsa degen tilekpen júredi ǵoı. Al taǵdyr saǵan jýrnalıstiń, ne jazýshynyń, áıteýir, shyǵarmashylyqpen aınalysatyn adamnyń jary bolýdy jazǵan eken, menińshe, halyqtyń sózin sóılep, ulttyń qamyn jeıtin, kópshilikke qyzmet etetin er azamatyńa shamań kelgenshe jaǵdaı jasap, bir jaǵyna súıeý, tireý bolý mindetiń dep bilemin. Bir bilerim, áıel adamnyń artyq sóz aıtpaǵany eń abzaly. Al ótirik aıtqan áıeldiń isi qaı halyqta bolsa da jaqsylyqqa aparmaıdy. Shamasy kelse, áıel adam az sóılep, kóp tyńdap, óziniń jolyn, jónin jaqsy bilip, náziktigin joǵaltpasa deısiń. Jaǵalasyp sóılep, eriniń sózine aralasý áıelge tán minez emes, ol – tártipsizdik. Al shyǵarmashylyq adamnyń áıelinde osy mindetterge qosa jaýapkershilik qatar júredi. Jalpy, jýrnalıst, jazýshynyń áıeli psıholog bolýy kerek. Qalaıda olardyń alańdamaı jumys jasaýyna jaǵdaı týǵyzyp, otbasynyń basqa maıda-shúıde tirligine aralastyrmaı, kóńil-kúıin, rejimin buzbaı qoldap, ıaǵnı bar yqylasy kitap, bolmasa mýzyka jazyp otyrǵan kúıeýiniń ústinde bolýy tıis. Mysaly, kıimderi, qaǵazdary, t.b. zattary qashanda óz ornynda turady. Tipti oń qaltada turatyn zattary sol qaltaǵa, ne tósqaltaǵa túsip ketpeýi, erteńgi kıetin kıimderi ótektelip daıyn turýy kerek. Bul olarǵa otbasy jaǵynan jasalǵan kómek, qoldaý. Balalardy da soǵan yńǵaılap tárbıelep, áke bedelin arttyryp otyrǵan abzal. Bákeń keıde jazǵan dúnıesi bitkende, oqyp beretin. Men oıymdy aıtyp, qýanatynmyn. Ol ony sezetin. Al kitaby jaryq kórgende otbasynda úlken qýanysh, meıram.

– Safýra apaı, ózińizdiń de úsh ulyńyz bar, al ózińiz qandaı enesiz?

– Qazir ýaqyt basqa. Qazakem «kelinge – kelin bolsań jaǵasyń» degendi de aıtqan. Qudaǵılaryma: «Men enemniń ózime jasaǵandaryn kelinderime istegim kelmeıdi», – deımin. Enemizge aılyǵymyzdy ákelip beretinmin, aqshany ózi ustaıtyn. Kelinge bılik, erkindik bere qoımaıtyn. Sandyqtyń kilti bertin kele qolymyzǵa tıdi. Al men oqyǵan, kózim ashyq enemin ǵoı, olardyń ózderi eńbektenip tapqan aqshalarynda jumysym joq. Kishi ulym Dýlatbek qolymda. Kelinim Indıra kórgendi, jaqsy bala. Balalaryma, kelinderimniń barlyǵyna rızamyn. Qazaq aıtady ǵoı, «Atańa ne qylsań, aldyńa sol keledi», dep. Balǵabektiń aǵaıyn-týǵandaryna, eline rahmet. Azamatym joq bolsa da, esh jerden qaldyrmaı, shaqyryp jatady. Bákeńniń jasaǵan jaqsylyǵy da aldynan shyqty. 1995 jyly qaıtys bolǵanda qıyn ýaqyt edi ǵoı. Halyq kóterip ketti. Qazir Balǵabektiń atynda mektep te, aýyl da bar. Eskertkish músinin de solar ornatty. Mereıjasyn da dúrkiretip ótkizip jatty. Mine, jaqsylyǵy qaıtqan degen osy emes pe.

– Ádemi áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».