Saıatshylyq

Senbi, 9 maýsym 2012 7:52

Oıly kózben qarap, zerdeli sózben sanap kórseń, qazaqqa tán jaqsyqasıet mol ekenine kóz jetkizesiń. Baǵalaı bilsek, baqaıdan basqa deıingi,ondaı ulttyq úlgilerimiz jetip artylady. Solardyń qatarynda qazaqtyńsaıatshylyq dástúriniń de laıyqty orny bar ekenin aıtý biz úshin zorsúıinish. Sodan da qus salatyn azamattardy attaı qalap, atan túıedeıqomdap, elderine shaqyryp qyzyqty sátterge kýá bolyp júrgenderqatary tolyǵa túsýde. Iá, arǵy-bergi tarıhqa kóz jiberip, oı toqtatsaq,qusbegiler biraz elde bolǵan. Biraq dál qazaq sekildi qalybynda saqtapqala almaǵan.

Senbi, 9 maýsym 2012 7:52

Oıly kózben qarap, zerdeli sózben sanap kórseń, qazaqqa tán jaqsyqasıet mol ekenine kóz jetkizesiń. Baǵalaı bilsek, baqaıdan basqa deıingi,ondaı ulttyq úlgilerimiz jetip artylady. Solardyń qatarynda qazaqtyńsaıatshylyq dástúriniń de laıyqty orny bar ekenin aıtý biz úshin zorsúıinish. Sodan da qus salatyn azamattardy attaı qalap, atan túıedeıqomdap, elderine shaqyryp qyzyqty sátterge kýá bolyp júrgenderqatary tolyǵa túsýde. Iá, arǵy-bergi tarıhqa kóz jiberip, oı toqtatsaq,qusbegiler biraz elde bolǵan. Biraq dál qazaq sekildi qalybynda saqtapqala almaǵan. Bul turǵydan kelgende, ultymyzdyń ulylyǵynan shyǵar,ulttyq úlgilerin urpaǵyna syryn ketirmeı, synyn buzbaı jetkizipotyrǵan ǵoı. Munyń ádibin hattap qaǵazǵa túsirmese de, kózinińashyqtyǵynan dalasyndaı darhan kóńiline bárin túımedeı túıip,kókeıine saqtaǵan túp tórkininde arǵy qazaqtyń alǵyrlyǵy jatyr. Oǵanbul arada dálel-dáıek izdep jatpasaq ta tarıhı dúnıelerden kórip-bilipotyrmyz. Jerdegini qoıyp, kókti sharlaǵan qyrandy qolǵa ustap baýlýy,altyn arqaýdy úzbeýi halqymyzdyń zerektigin, jadynyń taza ekeninkórsetedi.

Aıtar sózdiń álqıssasyn saıatshy­lyqqa qaraı bursaq, bul kásip basynda násipti ajyratý úshin paıdalanylsa kerek. Birte-birte ata-babalarymyz ony bekzat ónerge ulastyrǵan. Bıik dárejege jet­kizgen. Tek­tiligi men tegeýrini myqty qy­ran qusty balasyndaı baýlyp, alaqa­nynda ustaǵan. Sán-saltanat kezinde jurt­qa kórsetip, babyna kelgende dala taǵysyna salǵan. Sonar kezindegi erekshe sátter kimniń de bolsa kóńiline qanat bitirip, jan-dúnıesine sezim shýaǵyn shashyp, ulan-asyr qýanyshqa keneltken. Balapan baptap, qyran ushyrýdyń sondaı bir ádemi kórinisin uly jazýshy Muhtar Áýe­zov: «Ańshylyqtyń úmit, qýa­nyshy kóp. Ystyq ottaı qyzýly mınóti kóp, maǵy­naly ómir. Ańshylyqta kisini aqyn kúıine jetkizetin sezim kúıi kóp. Bul – salqyndap ketken kári aqyldyń ómiri emes, súıgen ǵashyǵyńdy saǵynyp kelip, kúlip-oınap ótkizgen kúndiz-túnińdeı ys­tyq sezim ómir. О́ıtkeni, bir mınóttiń ishin­de qýanatyn da, júdeıtin de sátterdi basynan keshiredi. Sonyń bárin aıtyp júr­gendikten ańshynyń tili sheshen, qııaly júırik. Búrkittiń ushqanyna, túl­kiniń qu­tyl­maq bolǵan aılasyna, qus­shynyń ebine arnalǵan talaı sheshen sózder bar. Ańshy­lyq ómirinen ilgeri-soń­­ǵydan qalǵan talaı qyzyqty, jandy sulý áńgimeler kóp», deıdi. Ulttyq qun­dylyqty tap basyp tanyp, onyń kere­metine shyn súısinip, túı­singen adam ǵana osylaı tamyljytyp aıta alsa kerek. Ondaı ulylyq osy arada uly jazýshyǵa buıyrǵanyn kóremiz.

Saıatshylyq negizi – qyran baptap, qumaı tazy júgirtýde jatyr. Bul týraly tarıhı jazbalarda qyzyqty derekter kóp­tep kezdesedi. Bir ǵana mysal, Ba­ba­qumar Hınaıat pen Qýanysh Isabekovtiń «Saıat­shylyq – qazaqtyń dástúrli ańshy­lyǵy» (Almaty kitap, 2007) atty ádebı-tanymdyq kitabyn oqyp otyrǵanda oǵan aıqyn kóz jetkizesiń. Bizdiń dáýirimizge deıingi ǵasyrlardan habardar etetin tastaǵy oıma sýrette qus ustaǵan adamdar beınelengen. Sol sekildi Qazaq jerinde júrgizilgen arheologııalyq qazba jumys­tardyń nátı­jesine úńilseń de altyn ustap, temir qoryt­qan ata-babalary­myz­dyń qusbegi­likti, tazymen ań aýlaýdy qatar alyp júrgenin ańǵarasyń. Oǵan Atyraýdan bas­tap Altaıǵa, odan Ala­taýǵa, Arqaǵa deıin­gi aralyqty alyp jatqan qut mekenniń kez kelgen jerinen tabylǵan qusbegilik týraly derekter dálel bola alady. Qyran men suńqar, tórt aıaqty tulpar beınelengen altyn quımalar Atyraýdaǵy Araltóbe qory­my­nan, Almaty mańyndaǵy Esik qorǵa­nynan tabylǵany barshaǵa málim.

Saıatshylyq týraly alýan túrli kóri­nisterdi kórkem dúnıelerden de oqýǵa bolady. Oǵan bir mysal mynadaı. Myń jylǵa taıaý ýaqyt buryn jazylǵan «Qabýs­­namanyń» on jetinshi taraýy túgel­deı saıatshylyqqa arnalǵan. Joǵa­ryda aıtqan kitapta tórt­kúl dúnıeni túgel bılemek bolǵan Shyń­ǵys hannyń suńqar salǵandyǵy, Kereı Tuǵyryl han, Shyńǵys murager­leriniń biri Qubylaı han, sondaı-aq Ámir Temir qoly bos kezde qus salyp, ıt júgirtýdi ádepti ádetke aınaldyrǵany aıtylady. Buǵan qosa Shyńǵys hannyń qusbegilik ónerdi joǵary baǵalaǵany, tipti muny memle­kettik deńgeıge deıin kóter­geni, saıat­shylyq áskerı jattyǵýda eń ma­ńyzdy ról atqarǵany da alǵa tartylady.

Italııa saıahatshysy Marko Polo, orys tarıhshysy Nıkolaı Karamzın, polıak zertteýshisi Adolf Iаnýshkevıch se­kil­di sheteldik ǵalymdardan qalǵan eń­bek­terdi paraqtasań, bul ónerdiń nebir keremet­terine qanyq bolasyń. Máselen, Kúıik hannyń ordasynda 4 aıǵa jýyq bolǵanda M.Polo jıyrma myń qusbegi men ań­shynyń júrgenin hatqa túsirgen. On myń qyzyl, on myń kók tústi kıim kıgen ańshylar, hanmen birge saıatqa shy­ǵady eken. Bulardyń ishinde eki myń adam tazy men tóbet ıtterdi jetektep júretin bolypty. Kúnshilik jerden sheń­­ber quryp, ań men qusty úrkitip qyspaqqa alý sátindegi kórinisterdiń erekshe bolatynyn da jazyp qaldyrǵan. Al Joshy hannyń aınalasynda úsh myń qyran, Abylaı hannyń 500 búrkit, 300 qarshyǵa, suńqar ustaǵan qusbegileri týraly da derekter barshylyq.

Orta ǵasyrda saıatshylyq ónerdi erekshe qurmettegender týraly áńgime qozǵal­sa, onyń kósh basynda kóshpendiler tur. Sebebi, qusbegilik kóshpendiler ómirin­de úlken ról atqarǵan eken. Túbimiz bir delinetin túrik sultany I Baıazıdtiń (1354-1403) 6000 suńqarshysy bolǵan kóri­nedi. Al ataqty Babyrdyń (1483-1530) «Babyrnama» atty kitabynda saıat­shylyq jaıly oı taratylyp, qyran qus joǵary baǵalanady. «Hasan Álı Jalaıyr qusbegi ári aqyn edi», deıdi. «Saıat­shylyq» degen irgeli eńbek avtorlary: «Mundaǵy jalaıyr (jalaıyr Shora) qazaq qusbegileriniń piri ekendigi tarıhı sabaqtastyqty ańǵartady», deıdi. Muny kúmánsiz dáıekti baılam dep tujyramyz.

Kóne Rýssııany bılegender suńqar beketterin jasaqtap, qusbegilik týraly qarar qabyldaǵan. Máskeý tóńiregindegi Sokolnıkı degen jer soǵan dáıek sekildi. Bizdiń memleketimizdiń anaý ǵasyrlarda irgetasyn qalaǵan alyptary da ulttyq úlgige sergek qaraǵan. Oǵan Táýke hannyń tusynda qabyldanyp, qazaq­tyń ádet-ǵurpyn tııanaqtaǵan áıgili «Jeti jarǵy­da» ańshylyqqa erekshe mán berilgeni mysal bola alady. Aıtýly qujatta: «Ańǵa salatyn ıtti, qusty, (búrkitti) óltirgen adamnan olardyń ıesi bir qul nemese bir kúń berýdi talap ete alady», delingen. Osynyń ózinen-aq saıat­shylyqqa qazaqtyń qanshalyqty mán bergenin kórý qıyn bolmasy anyq.

Joǵaryda atalǵan kitaptaǵy myna bir derekterdi keltire ketsek deımiz: «Eýropada úlken qyzyǵýshylyqqa ıe bolǵan qusbegilik óner arıstokrattardyń ermegi ornynda júrgenimen, jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, HVI ǵasyrda sharyq­taý shegine jetti, – deıdi vengr ǵalymy Laslo Dıýla. – HH ǵasyrda adamzattyń tehnokrattyq órkenıeti men atý qarý túriniń kóptep óndirilýi jáne jalpy adamzat sanasynyń qatygezdenýi saldarynan kóptegen qustarmen birge jyrt­qysh, aýshy qustar oqqa ushyp, olardyń qatary sırep ketti. Bul tendensııany ekologııalyq faktorlar men tabıǵatty ıgerý, qalalaný (ýrbanızasııa) úrdisi de ýshyqtyryp jiberdi. 1905 jyly bir ǵana Vengrııada 6115 búrkit, 57923 suńqar tektesti, 11 myńdaı úkini atyp qurtqan eken». Mundaı qatygezdikke ne dersiń? Ta­bıǵattyń tepe-teńdigi osyndaıdan bu­zylady? Al adamǵa jasalǵan arsyzdyq­tyń da kesir-kesapatyn jurt biledi.

«Atbegi – attyń tuıaǵyna qarar, qus­begi – qustyń qııaǵyna qarar», dep tekti­liktiń úlgisi, basqany bylaı qoıǵanda, Kúltegin, Bilge qaǵannan bastap, Abaıǵa deıin, odan keıin de áspettelgen. Bilge qaǵan qus beıneli táj kıse, Kókshegir, Qarasholaq­taı búrkit baýlyǵan, «Qyran búrkit ne almaıdy, salsa baptap» degen Abaı: «Qan sonarda búrkitshi shyǵady ańǵa, Tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa… Búrkitshi taý basynda, qaǵýshy oıda… Qyran qus kózi kórip samǵaǵanda, Qanat, quıryq sýyldap, ysqyrady, Kókten qyran sorǵalap quıyl­ǵanda. Jarq-jurq etip ekeýi aıqasady. Jeke batyr shyq­qandaı qan maıdanǵa, Bireýi – kók, bireýi – jer taǵysy», deı kelip: «Qyr – appaq, búrkit – qara, túlki – qy­zyl… Qyran búktep astyna dál basqanda. Qusy da, ıesi de qorazdanar», deıdi. Qas pen kózdiń arasynda bolatyn osy bir sátti uly aqyn óleń-sýretpen beınelegende qusbegiliktiń búkil bolmysy men mun­da­lap turǵany haq. Sol dáýirdegi qazaq jaq­sylarynyń ómirine boılasań, qyran taǵ­dyrlas bol­ǵanyn, zaman shetke qaǵyp, zamandasy ne tyndyrar deısiń dep aýzyn baqqanda astyndaǵy atyna, qolyndaǵy qu­syna, ertken tazysyna muńyn shaǵyp, bebeýlegen ǵoı. Aqan seriniń «Qaratorǵaıy», «Kókjendeti» sózimizge dálel.

Saıatshyldyq tarıhyn belgili bir jylmen shekteý artyq bolar. Adamzatpen birge jasap kele jatqan kásip desek, qatelese qoımaspyz. «Sen-daǵy jerden nár aldyń, Men-daǵy jerden nár aldym. Bireýden sen de jaraldyń, Bireýden men de jaraldym… Súreıik ómir almasyp», dep aqyn Muqa­ǵa­lı Maqataev aıtqandaı, qyranmen qanatta­syp, kún keship kele jatqan qazaq – qyran­dy baǵalaýdaı-aq baǵalaǵan. Keıin ǵoı za­manǵa kúıleımiz dep saıabyrsytyp alǵa­ny­myz. Oǵan qazaq ultynyń altyn tamyry bolyp sanalatyn salt-dástúr, ádet-ǵurpy­myzdyń shyraq­shysy bolyp, artyna ólmes mura qal­dyrǵan akademık Álkeı Mar­ǵulan­nyń myna bir tolǵamyn oqyp kórelik: «Qazaq­stannyń kóptegen ejelgi mádenı eskert­kishteriniń ishinde keıingi kezde nazar­ǵa asa kóp ilinbeı júrgen bireýi bar degim keledi. Ol – saıatshyldyq óneri… Saıat­shyldyq­tyń, ásirese, qazaq halqynyń tarıhynda, mádenı damýynda mańyzy zor bolǵany belgili. Qazaq tilinde osy saıa­satshyldyqqa baılanysty týǵan myń jarymdaı sóz bar, olar qazir de nebir tarıhı jazbalarda, kórkem ádebıette keńi­nen qol­danylady. Saıatshyldyqty halyq ejelden ónerdiń bir túri dep baǵalaǵan. Ony paıda tabý nemese kún kóris kózi sanamaǵan. Biz bir kezderde qalyń jurtty qaıran qal­dyryp, talaı­lardyń tańdaıyn qaqtyrǵan osynaý óner­diń birtindep sırep, qaıtalan­bastaı bolyp, joǵalyp bara jatqanynyń kýási bolyp otyrmyz. Saıat­shyldyq – ǵajap qubylys, úlken óner, zor ǵylym. Ol halyq júregine jol tap­qan kóptegen ádebı, mádenı jáne mýzy­kalyq shyǵarmalar týdyrdy… Al damý­dyń shyrqaý bıigine shyq­qan, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan bizdiń zamanymyzda sol saıatshyldyq jo­ǵalyp bara jatqanyna qaıtip ókinbeske. Saıatshylyq óner arqyly halyq tabıǵatpen qoıan-qol­tyq aralasyp, oǵan jaqyndyǵyn sezinetin, endi osy sezim seıilse, bir kezde damyp qanat jaıǵan halyq mádenıe­tiniń de bir bólshegi umytylǵany emes pe?» depti. Osy arada uly ǵalymnyń Ahmet Baı­tursynov aıtqan: «Jurt uqpasa, uqpasyn, jabyq­paımyn, El – búginshin, meniki erteńgi úshin» dep búgindi emes, erteńge alań bolǵan kóregendigi kósemdik qoı. Dál qazir ǵula­manyń …«boztorǵaı jumyrtqa­laǵan bizdiń zamanymyzda…», degen sózin eske túsirip, táýelsizdik tu­syn­da saıatshy­lyq ónerdi álem­dik deń­geıge shyǵarsaq, onyń da al­ǵashqy bastaýy qazaq jurtynda shyǵar degen aldaǵy baılamymyz aqıqatqa aınalatynyna ımanymyz kámil.

Qazaq qyrandy baptap, qumaı tazyny júgirtýmen shektelgen jurt emes. Zerek­tigi men zerdeliginen shyǵar, qustyń da, ıesine adal ıttiń de «tilin» bilgen. Qyran bolar balapandy qııadan, ushqyr tazyny uıadan tanyǵan. Balapandy baýlyp, jetil­dirip túlekke jetkizip túletip ushyrǵan.

Iá, qusbegilik ekiniń birine ermek óneri emes. Qasıeti eren, kıesi bólek. Aqylyńa aılań saı bolmasa, qus salyp ıt júgir­temin deý bos dalbasa. Qus tilin tappasań, baýlyp baǵyn ashpasań, tegeý­rinin qaıy­ryp, tuıaǵyn muqaltyp, qııaǵyn jutatyp, qanatyn qobyratyp, shaqar shańqylyn qarǵanyń qańqylyna aparýyń múmkin.

Qazaq dalasynan qyranmen birge samǵap shyqqan talantty qusbegiler az bolmaǵan. Solardyń biregeıi: «Aspanda usha bersem qanatym talady, jerge qon­sam jalaıyr Shora alady», dep zar shekken qyrannyń búkil bolmysyn alaqa­nyndaǵydaı tanyǵan jalaıyr Shora kóz aldyndaǵyny qoıyp, kóz ushynda ushyp bara jatqan qustyń qasıetin bilip, qaıda qonatynyn aıtyp, alǵyr eken, alyp kelińder, ne qoıanǵa da shamasy jetpeıtin jarǵa qonar japalaq sekildi áýre bol­mańdar, deıdi eken. Tineı qusbegi týraly da ańyzǵa bergisiz áńgimeler barshylyq. Onyń Saryqusy qasqyr, túlki, buǵy, maral, aıýǵa túsedi eken. О́mirden kózi ashyq ótken etnograf, saıatshylyq týraly sóz qozǵaǵanda kúndi kúnge, túndi túnge jal­ǵap sóz qozǵaıtyn Jaǵda Babaly­quly: «Tineıdegi qasıet – uıalas eken Saryqus­pen, Shoradaǵy qasıet – tildes eken bar quspen», dep otyratyn. Mundaı aıtýly búrkitshiler týraly aıta berýge bolady. Biraq saıatshylyqtyń qupııasyn ashyp, eldik