ǴYLYMI KADRLAR DAIYNDAÝ ISINDE TALAP KÚShEIEDI

Atam qazaq “Inemen qudyq qazǵandaı” dep áspettegen bilim men ǵylymnyń qashanda jóni de, joly da bólek. Ásirese búgingideı alasapyran zamanda ǵylym men bilimge súıengen elderdiń eńsesi bıik. Al tereńge boılamaı júrgender qansha jerden umtylǵanmen utylys tabýda. Ǵylymnyń qudiretin dál qazirgideı tehnıka men tehnologııanyń aty bolǵanmen zaty joq kezde zeıin zerdesi eren jandar ol ǵylym arqyly oryndalatynyn elden buryn kózben de, kóńilmen de, oımen de boljap qoıǵan. Buǵan Alash arystarynyń aıtýly ókili Ahmet Baıtursynulynyń: “Neshe túrli ǵylym, óner – bári de tirshiliktiń aýyrlyǵyn azaıtý úshin, rahatyn molaıtý úshin shyǵarylǵan nárseler. Ǵylym, óner artylǵan saıyn dúnıede beınet kemimekshi. Osyǵan aqyly jetken, esi engen jurttar ǵylym men ónerdi birden-birge asyrýǵa tyrysady” deıdi. Al sol Alash arystarynyń alyp oıyn jańǵyrtyp júrgen aqyn Oljas Súleımenov: “Ǵylym bitken “áýesqoılardyń”... shapqynshylyǵynan qorlyq kóretin shaqtary bolady. Mundaıda salmaq dástúrli teorııaǵa ǵumyryn sarp etken adamdardyń beline túsedi” deıdi. Bul endi osy kúngi shyndyqtyń shyrylyndaı estileri anyq. Iá, dúnıeni jańǵyrtýdyń, jasartýdyń kilti sanalatyn ǵylymdy atqa jeńil, taıǵa shaq kúıge túsirgender sol áýesqoılar. Bilim, ǵylymnyń bedelin kóteretin tazalyq qana. Tórt qubylasyn túgendeı alǵan talapker qaı kezde de, qaı salada da qarym-qabiletin tanytpaı qoımaıdy. Endeshe, Otanymyzdaǵy sol bilim men ǵylymdy baǵalaý, ǵylymı ataqty bekitý, ǵylymı kadrlardy daıarlaý qaı dárejede degen suraqty biz Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bilim men ǵylymdy baǵalaý komıtetiniń tóraǵasy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Naıman QALABAEVQA qoıǵan edik. – Bilim men ǵylym qashanda birin-biri tolyqtyryp otyrady. Bul ekeýi aqaýsyz damyǵan memleketterdiń órkenıet jolyna qınalmaı túsetinin ómir kórsetip otyr. Sony der kezinde ańǵarǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda bul salaǵa erekshe mán berdi. Sonyń bir dáleli, Astanadan ashylatyn “Jańa halyqaralyq ýnıversıtet”, onyń aıasynda jumys isteıtin 3 jańa ǵylymı ortalyq jáne “Arnaýly qor”, qazirdiń ózinde tabysty isimen kórine bilgen “Intel­le­ktýaldyq mektepter” der edim. Munyń bárinde de bilim berý men ǵylymı izdenister qatar júretin bolady. Ásirese, Joldaýda naqty aıtylǵan másele – adamdardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsarta otyryp, halqymyzdyń jasyn 72-ge deıin kóterý kózdelgen. Bul ıgilikti isti múltiksiz atqarý úshin jańa ýnıversıtettiń janynan ómir týraly ǵylymdar, aty aıtyp turǵandaı, energetıkalyq zertteýler, taqyryparalyq aspaptyq ortalyqtar qurylady. Bul – aýqymdy mindet. Endigi jerde ǵylymı zertteýler nátı­jesi teorııa júzinde qalmaıdy. Is ús­tinde dáıektelip, nátıjesi eldiń órkendeýine septigin tıgizetin bolady. Taıaýda Joldaýdy el ishinde nasıhattap qaıtqan halyq depýtattaryn qabyldaǵan tusta Prezıdent shıkizat óndirýdi tikeleı óndiris oryn­da­ry­myzda atqarý máselesi on jylǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­la­manyń negizgi mindeti ekenin alǵa tartyp, ony oıdaǵydaı oryndaýdy tapsyrdy. Bul sharýa úlken jaýapkershilikti talap etedi. Sol aýqymdy iske ǵylym jetistikterin tıimdi paıdalana alsaq, eńbek ónimdiligi artyp, eldik is eleýli tabysqa qol jetkizedi. Osy tur­ǵydan kelgende, bizdiń ǵalymdardyń ashqan jańalyqtary san-salaly. Tek suranys bolýy kerek. – Naıman Bóbeıuly, mınıstrliktegi siz basqaryp otyrǵan komıtetke qandaı ju­mystar júktelgen? – Komıtettiń atqaratyn fýnksııalary ne­gizinen bilim berý uıymdaryn memlekettik attestattaý, ǵylym jáne ǵylymı- peda­gogıkalyq kadrlardy attestattaýdan ótkizý, bilim berý uıymdaryn lısenzııadan keıingi ba­qylaý, ulttyq biryńǵaı testileý, mem­leketaralyq baqylaý, dıssertasııalardy qor­ǵaý jónindegi keńesterdi qurý jáne olar­dyń qyzmetin uıymdastyrý, kandıdat jáne doktor ǵylymı dárejesin berý, Ota­ny­myz­dyń bilim, ǵylym organdarynan jáne oqý oryndarynan shyǵatyn resmı qujattarǵa apostıl qoıý, bilim týraly qujattardy nostrıfıkasııalaý rásimin ótkizý, taǵy basqalar. – Ǵylymı ataq berý máselesi týraly áralýan pikirler bar. Buǵan sizdiń ýájińiz qandaı? – Birden aıtaıyn, ǵy­ly­mı kadr daıyndaý isinde báseke óris alyp otyr. Dıssertasııa qorǵaýdy sy­naý­shylar bar. Degenmen, ǵy­lymnyń joly – aýyr jol. Qandaı eńbektiń bolsa da ishinde bir jylt etken jańalyqtyń bolatynyn eshkim joqqa shyǵara almas. Dıssertasııany qorǵaıtyn bir adam bolǵanmen, ony saraptaýdan ótkizetin keńeste ondaǵan bilimdi de bilikti ǵalymdar jan-jaqty qarap, jetistigi qaısy, kemshiligi nede degendi oı eleginen ótkizgennen keıin ǵana dıssertasııalyq jumys bekitiledi. Sózim jalań shyqpasyn. Mysal keltireıin, ǵylymı eńbekterdiń sapasyna jete mán berý maqsatynda 2008-2009 jyldary dıssertasııalyq keńester júıesin ońtaılandyrý jumysy júrgizildi. Sonyń nátıjesinde 2007 jylǵa deıin jumys istep kelgen 176 keńestiń jumysy tekserilip, talapqa jaýap bermegen 29 dıssertasııalyq keńestiń jumysy toqtatyldy. Sóıtip, izdenýshiler men dıssertasııalyq keńesterge qoıylatyn talaptar artty. 2000 jyly memlekettik organ bolyp esepteletin komıtet tarapynan 26 qorǵalǵan eńbekke qanaǵattanǵysyz degen sheshim shyǵaryldy. Bul kórsetkish 2006 jyly 104 bolsa, 2007 jyly 199-ǵa jetti. 2008 jyly 196, al ótken jyly da osy deńgeıde boldy. Bul qorǵalǵan dıssertasııalardyń sapasyna qoıylar talaptyń kúsheıgenin kórsetse kerek. Komıtet ǵylymı eńbekti qarap, ǵylymı dáreje berýde myna máselelerdi qatań qadaǵalaıdy: materıaldardy durys al­maýyn, tańdaǵan mamandyqqa dıssertasııa mazmunynyń sáıkes kelmeýin, jańa ǵylymı tujyrymdardyń bolmaýyn, qajetti ja­rııalanymdardyń kemshildigin jáne op­po­nentterdi jáne jetekshi uıymdardy durys tańdamaý, qorǵaý rásimin talapqa saı júrgizbeý, taǵy basqa. – Izdenýshilerdi bylaı qoıǵanda, sondaı kemshilikterge jol bergen dıssertasııalyq keńester týraly ne aıta alasyz? – Bul másele bizdi de tolǵandyrady. Biraq talaptyń aty talap. Eger eki iz­de­ný­shiniń qorǵaǵan jumysy saraptaý keńesinde maz­munyna baılanysty oń baǵalanbaǵan bolsa, onda ǵylymı keńestiń jumysy shuǵyl túrde toqtatylady. О́tken jyly sondaı ǵylymı keńesterdiń birnesheýi berilgen múmkindikten aıryldy. Aldaǵy ýaqytta ǵylymı jetekshilerdiń, opponent­terdiń jaýapkershiligin kúsheıtýdi oılas­ty­rýdamyz. Izdenýshi jumysynyń sapasy nashar bolǵan jaǵdaıda olardy aldaǵy ýaqytta ǵylymı jetekshilikke, oppo­nent­tikke bekitý, bekitpeý týraly usynys qarastyrylady. – Ǵylymı dárejege ıe bolǵandar sany týraly ne aıta alasyz? – Iá, joǵaryda ǵylymı kadr daıyn­daýda básekelestik ósý ústinde dedim ǵoı. Muny jaqsylyqqa joryǵanymyz jón. Jaratylystaný, naqty ǵylymdarda teorııa júzinde dáleldengen, iske asýyn kútip jat­qan naqty tujyrymdar az emes. Dıs­ser­tasııalar qorǵaý men bekitýge kelsek, ilgerileýshilik birden baıqalady. Aıtalyq, 1993-1999 jyldar araly­ǵynda kandıdattyq dıs­ser­tasııa qorǵaý deńgeıi  772 bolsa, 2000-2006 jyldary 1220-ǵa jetti. 2007 jyly atalǵan kór­set­kishter taǵy da ósti, 2666 qorǵalǵan eńbek bekitildi. Ǵylym doktorlary – 323, ǵylym kandıdattary – 1792, sol sekildi pro­fes­sorlyq ataq 143 ǵ­a­lym­ǵa berilse, dosentter 409-dy qurady. 2008 jyly 310 doktorlyq, 1325 kan­dı­dat­tyq jumys qorǵalsa, ótken jyldyń toǵyz aıynda 227 dok­torlyq, 1021 kan­dıdattyq eńbek qaraldy. Jalpy, ǵylymı kadr daıyndaý shekten tys kóbeıip ketti deýge bolmas. Biz san emes, sapaǵa mán berip otyrǵanymyzdy joǵaryda nazarǵa saldym. Bekitilýge kelgen ǵylymı jumystardyń el damýyna qosar úlesi qandaı, teorııa, tájirıbe júzine kóshkende ne beredi degenge jete mán beriledi. Qoǵam damýynyń qaı salasynda bolsyn ǵylymı kadrdyń bolǵany jaqsy. Sebebi, ár istiń ǵylymı negizi myqty qalansa, aqaý az, tiregi myqty bolmaq. – Qorǵalǵan dıssertasııalar boıynsha ǵylymnyń qaı salasy aldyńǵy orynda tur? – Basym kópshiligi gýmanıtarlyq ǵylymǵa tıesili. Qazir ol 51,5 paıyzdy quraıdy. Jaratylystaný jáne naqty ǵylymdar 16,6 paıyz bolsa, tehnıkalyq jáne qoldanbaly ǵylymdar 31,9 paıyzdy enshileıdi. Osy oraıda aıtarym, ekonomıka, pedagogıka, fılologııa ǵylymdarynan dıssertasııa kóp qorǵalady. – Keıbir dıssertasııalyq keńesterdiń jumysy toqtatylǵanyn aıttyńyz. Jańadan ashylyp jatqandary bar ma? – Árıne, bar. Dáýir damýy joǵaryda aıtqanymdaı, jańa mamandyqtardy, jańa ǵylymı baǵyttardy qajet etip otyr. Bul turǵydan kelgende 6 dıssertasııalyq keńes ashyldy. Ondaı keńester Botanıka jáne fı­toıntrodýksııa ınstıtýtynda “Bo­ta­nı­ka”, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda “О́ner tarıhy men teorııasy”, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde “Beıneleý óneriniń teorııasy jáne oqytý ádistemesi”, ózge de oqý oryndarynda qadaý-qadaý mamandyqtar boıynsha jumys isteı bastady. – Keńestik dáýirdegi ǵylymı kadrlar daıyndaýdyń klassıkalyq júıesine qosymsha qazir halyqaralyq qalypqa saı PhD doktorantýrasyna kóshý qolǵa alynyp jatyr emes pe? – О́zińiz aıtqandaı, kóptegen jyldardan beri jalǵasyn taýyp kele jatqan klas­sıkalyq júıege baılanysty ǵylym doktorlary men kandıdattardy daıyndaý jalǵasyn tabýda. Al PhD doktorantýrasyna bet burý isi kókeıkesti másele ekenin eske sala ketsem deımin. Bul álemdik bilim keńistigine kirýge umtylýdan týyp otyrǵan ıgilikti is. Ekinshi jaǵynan alǵanda, jańa qadam eksperımenttik sıpatqa ıe. Son­dyqtan bolar, azdy-kópti kemshilikter kezdesip jatady. – Klassıkalyq úlgi men jańa júıeniń arajigi qandaı? – Basty erekshelikterin aıtar bolsam, kandıdat jáne ǵylym doktorlary – bul ǵylymı dáreje bolyp esepteledi. “Ǵylym týraly” Zań talabyna oraı, PhD fılo­sofııa doktorlary – akademııalyq dáreje. Dıssertasııalyq eńbekterdiń kólemi, jańalyǵy, tujyrymy jaǵynan kelgende ekeýiniń deńgeıi eki túrli. Bul ǵylymı kadrlardy daıyndaý máselesi “Bilim berýdi 2020 jyldarǵa deıingi damytýdyń uzaq merzimdik baǵdarlamasy” jobasynda jan-jaqty qozǵalǵan. Qazir ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa degen memlekettik suranys kólemi ekonomıkanyń talabyn qanaǵattandyrý bylaı tursyn, sarapshylardyń pikirin eskersek, eldegi bar ǵylymı áleýetti paıdalaný kemshin soǵyp otyrǵanyn birden ańǵarasyń. О́zimiz úlgi etip alyp otyrǵan damyǵan elderde ǵalymdar sany 1 mıllıon adamǵa shaqqanda 3700-di qurasa, bizdiń Otanymyzda bul kórsetkish 830 adamǵa jýyqtaıdy. Memlekettik tapsyrysty jyl saıyn 5 myń magıstr men 1000 PhD doktoryn daıarlaýǵa ulǵaıtý mindettelgen edi. О́tken jyly bul salaǵa 200 oryn ǵana bólinse, dástúrli júıe boıynsha 1500 dıssertasııa qorǵaldy. Qaı jaǵy kóp ekenin ózińiz baǵdarlaı berersiz. Taǵy bir tilge tıek eter másele, burynǵy júıe boıynsha 200-den astam mamandyq boıynsha mamandar daıarlaý júzege asyrylyp jatsa, PhD baǵdarlamasy jelisinde 26 mamandyqtan doktoranttar óz oqýlaryn aıaqtap shyqty. 2008-2009 jyldarǵa arnap bekitilgen PhD baǵdarlamasy negizinde iske asatyn dıssertasııalarda medısına, farmasevtıka, aýyl sharýashylyǵy, mal dárigerlik, fılosofııa ǵylymdary, jer týraly ǵylym jáne birqatar tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha eńbekter qolǵa alynbaı otyr. Bul da bolashaqta oılanýdy qajet etedi. Sonymen qatar, atalmysh baǵdarlama boıynsha qorǵalǵan jumystardyń bári birdeı talapqa saı deı almasaq kerek. Keıbir joǵary oqý oryndarynda qorǵalǵan jumystardyń birazynyń deńgeıiniń tómen bolyp qalýy sózimizge dálel bola alady. Endeshe, jańa júıeni ornyqtyrý isinde joǵary oqý oryndary atqarar jumystar az emes. Osy arada myna bir pikirimdi de ortaǵa sala ketsem deımin. PhD baǵdarlamasy boıynsha qorǵalǵan jumystardy bizdiń komıtettiń saraptaý keńesterinen ótkizip baryp bekitýdi qarastyrý kerek sekildi. – Qalaı desek te bir jyldan keıin osy júıege kóshetinimiz anyq qoı. – Árıne. Degenmen ótpeli kezeńdegi jumystardy salmaqty saralaýdan ótkizsek utylmasymyz anyq. Atalmysh júıege barymyzdy joǵaltyp almaı, birtindep kóshkenimiz lázim. Qazirgi taldaýlarǵa qarap otyrsańyz, 2011 jyly PhD baǵdarlamasyna tolyqqandy daıynbyz dep aıta almasaq kerek. Ol úshin básekelestik oryn alýy tıis. Meniń kózqarasymsha, eki júıe tórt-bes jyl qatar júrip otyrsa, jón bolar edi. Bir suhbatta san salany qamtıtyn ko­mı­tettiń búkil jumysyn aıtyp shyǵý múm­kin emes. Bilim berý uıymdaryn mem­le­kettik attestattaý, lısenzııa berý, biryńǵaı ulttyq test ótkizý máseleleri de zor jaýap­ker­shilikti talap etedi. Qalaı desek te munyń bári Otanymyzdyń órkendeýi jo­lynda júrgizilip jatqan jumystar dep bilemin. – Áńgimeńizge rahmet.