KIE TÝRALY ÁFSANA

Meniń qolyma taıaýda jazýshy Joltaı Álmashulynyń “Kúlki men kóz jasy” degen roman-dılogııasy tıdi. (“Arys” baspasy, Almaty, 2007 j) Kólemi ájepteýir, bes júz betten asyp jyǵylady. Biraq qaı kezde de kitap kólemi sapa kór­setkishi bola almaǵan, bolmaıdy da. Áıtse de eki kitaptan turatyn bul romandy qolyma ustaı otyryp, az-kem oılanyp qaldym. Búgingideı kitap oqýǵa yqylas tym tómendep tur­ǵan almaǵaıyp zamanda osyn­shama kósilý, tógile silteý qajet pe edi? Az kólemmen de kóp nárseni ań­ǵartýǵa bolmas pa! Qalamgerdiń lyq­syp tógilgen, bir betten ekinshi betke eriksiz aýysyp otyratyn qandaı sony, ózgeshe oıy bar? Ne týraly jazdy? Neni aıtpaq boldy? Kitapty qolyma ustaǵanda meni osy oılar tolǵandyrdy. Oqı bastadym. Bastadym da, aıaqtaý, túgel oqyp shyǵý kerek eken dedim. Kitaptyń sońǵy betin japqan sátte túsingenim, jazýshy ádebıet áleminde eshkim aıtpaǵan, eshkim jazbaǵan sony oqıǵa izdep, bas qa­tyr­maǵan. Bári de belgili jáıt. Sonaý 1916 jylǵy ult-azattyq kó­te­rilis kezeńinen bastap, 1937-1938 jyldardaǵy repressııa soıqany sol qalpymen shyǵarmaǵa ózek etip alynǵan. Bylaısha qaraǵanda, jańa­lyq joq deýge de bolatyndaı. Biraq úńile qarasańyz, Joltaı ózi tań­daǵan kezeń shyndyǵyn basqa­larǵa eliktemeı, ózinshe túıindegen. Jazýshynyń, eń aldymen, bólip aıtarlyq utymdy konsepsııasy my­­nada. Ol Qarataý men Syr boıynda alańsyz kúı keship jatqan baı­lar áýletiniń mamyrajaı óm­i­­rine kenetten Keńes tóńkerisiniń kelip kıligýin óz keıipkerleriniń jan qınalysy men azaby arqyly ádemi kesteleıdi. Roman keıip­ker­leri ózine deıingi jazylǵan birqatar romandardaǵydaı tóńkeristi, jańa qoǵamdy qol soǵa qarsy alǵan joq, qaıta úrke qarady. Qostaýynan góri kúdigi basym boldy. “Jańa, jaıly ómir bulaısha baılarǵa, dú­nıesi bar kisilerge qysym jasaý ar­qyly, qorlyq kórsetý arqyly or­namaýy kerek” dep oılaıdy osyndaǵy basty keıipkerdiń biri – jas myrza Jasybaı. Osylaısha ári-sári kúıde ne jańa úkimetke birjola berilip kete almaı, ne basqa bir aıla isteı al­maı basy qatyp júrgen baı áýletiniń jas legi “elden ketý kerek, áıtpese, bular bizge budan da zor­dy kórsetedi” dep kúńirenedi. Al ekinshi top, eresek top “joq, týǵan jerden ketýge bolmaıdy” dep keleli keńeske shaqyrady. Osyndaı ekiudaı kóńil-kúımen bastalǵan psıhologııalyq tartys bir sát te báseńsimeı, romannyń aıaǵyna deıin jalǵasyp jatady. Al endi romandaǵy negizgi je­liler týraly toqtala sóz eter bol­saq, onyń salasy san alýan. Bólek-bó­lek, taraý-taraý oılar kesek-kesek bolyp kórinedi. “Baılyqtyń býy” atty birinshi kitapta tórt bólim, “Qarashanyń qahary” atty ekinshi kitapta tórt bólim bolyp tarqatylyp, jalǵasyn tapqan da, ár bólimge ózinshe júk artylǵan. Eń bastysy, roman shıratyla óril­gen tartysqa qurylǵan. Oǵan mysal etip alarlyq jaılar da barshylyq. Eń aldymen – jazýshy óz ro­manynda áke men bala taqyrybyna bara otyryp, ony ózge qyrynan baıan etken. Taptaýryn oıdan, oqı­ǵadan, tartystan qashqan. Aıtalyq, romandaǵy bas keıipkerler Narsha baı men onyń uly Jasybaı ekeýi­niń beınesi barynsha anyq aıshyq­talady. Elýden endi asqan baı Nar­­sha búkil dúnıe-múlik pen jıǵan baılyqtan birte-birte bas tarta bastaıdy. Onysyn jasyrmaı, ashyq aıtady. Tipti ózi turǵylas baı­lar Qosaı, Sharaı, Deleýler ony túsine almaı qınalady. Qosaı: “Dáýletten qashyp, yrysty úrkitip júr­siz” dep kinálaıdy. Biraq Narsha óz degeninen aınymaıdy. Bul – baı men baı arasyndaǵy psı­hologııalyq qaqtyǵys. Biri – baılyqty baq sanaıdy, al ekin­shi­siniń – halyqty ekige jarǵan sol shirik dúnıeden júregi aınıdy. Mine, osyndaı sebep-saldarmen Narsha men Qosaı atty baılardyń arasyna syzat túsedi, ekeýi eki baǵytqa burylyp, aralyq baılanys kúrdelenip, arty tartysqa ulasady. Ol ol ma, bul az deseńiz, endi birte-birte roman ortasynda baı Narsha men onyń uly Jasybaı ekeýi arasynda túsinispeýshilik boı kórsete bastaıdy. Jasybaı “Áke, siz mańdaı terimizben jıǵan baı­lyqtan bas tartamyn deısiz, osy durys pa” dep qıǵylyq salady. Narsha ulyna kisi baılyqpen qaı muratyna jetken, ol ózińe qasiret bolyp tónse, endi ne isteý kerek dep ózine qarsy suraq qoıady. Áke men bala arasyndaǵy kóz­qa­ras alshaqtyǵy osylaısha bas­talyp, ýshyǵa beredi. Biri dáýletten tazarýdy, ekinshisi ony qalaıda saqtap qalýdy oılaıdy. Elde Keńes ókimeti ornap, kolhoz­das­tyrý naýqany qyzý qolǵa alyndy. Baılardyń malyn tizimdegen hám kúshtep alýdy kózdegen kámpeske naýqany kılikti. Sholaq bel­sen­diler (Taqyr, Badyraq, Beısen) osy jaǵdaıdy paıdalanyp, bu­rynnan óshi bar Narsha urpaǵyna tyrnaq batyra bastaıdy. Ar-na­my­syna tıedi. Mine, osy kezde namysqoı Jasybaı ákesine “joq, biz bul elde endi qala almaımyz, biz basqa jaqqa kóshýimiz kerek” deıdi. Baı Narshanyń: – Balam-aý, abaqtydan, taǵy da bas­qa bir jerlerden qashýǵa b­o­la­dy, biraq týǵan jerden qashpaıdy ǵoı, – degen sózinde ashy zapyran jatyr. Bul bir jaǵynan, amalsyz­dyq­tyń sózi bolsa, ekinshi jaǵynan – eldi, jerdi qımaý, týǵan topy­raqqa degen ystyq ińkárlik! Men sóz basynda týǵan jer qasıeti týraly, ony qaı kezde de ult zııalylary qadir tutqanyn be­ker aıtyp ótkem joq. Jazýshy Jol­taı Álmashuly osy uly ıdeıa­ny áýelete kóterip, astarlaı je­lilep, búkil romannyń ón-boıyna ózek etip alypty. Júrek tolqytarlyq eń sheshýshi epızod – baı Narshany tyńdamaı, óz degenimen basqa el asyp ketken uly Jasybaıdyń eń sońynda qor­­lyq kórip, et jaqyndarynan aıyrylyp, ázer dep týǵan jerge qur súl­desin súıretip jetýi. Oral­ǵan sát­te týǵan topyraqtan ke­shirim su­­raıtyn kezi. Jazýshy osy kó­ri­nisti óte tapqyr, ádemi jym­das­tyryp, aıaqtaı bilgen. Oǵan kitap­taǵy myna bir úzindini mysal etýge bolady: “...Eh, shirkin qolda barda altynnyń qadiri joq” degen ras-aq. Bar qazyna alysta emes, óz áke­sinde eken. Sony kóre turyp, kó­ńilge túıe almaǵany... “Siz eskiniń izimen júresiz, biz jańa jol izde­ý­shilermiz” dep keýde qaqty-aý oǵan. “Ýaqytqa, zamanǵa úńile bilý kerek” degeni she! “Ýaqytqa úndese al­masań, kósh sońynda qalyp qoıa­syń, eski jyryńyzdy nege aıta be­re­siz” dep betten alǵany she!.. Áke qadirin, áste, eshbir ýaqytta óz balasy túsingen emes. Eshqashan da... Túsiner edi-aý, oǵan óz kezinde qulaq túrer urpaq bar ma. Jastyq jelik deımiz be, joq bolmasa ba­syl­maǵan kóńil deımiz be, ne kerek, áke de armanda, bala da ar­manda... О́mir óstip óte beredi, óte beredi. Sen ákeńdi kesh uǵasyń, al seniń balań seni kesh uǵady. Al onyń balasy ony kesh uǵady. Osylaı. О́mir zańy osylaı. Osy kúni Jasybaıdyń keýdesin áldebir úreı bılep alǵan. Nege ekeni belgisiz, sál nárseden sekem ala beredi. Tipti tús ekesh, tústen de qorqatyn bolyp júr”. Áke men bala arasyndaǵy tar­tys qazaq, orys, tipti álem áde­bıe­tinde de az jazylǵan joq. I.Týr­genevtiń “Ákeler men balalar”, M.Áýezovtiń “Abaı joly” ro­man­darynda bul sala, ásirese, ádemi aı­shyqtalǵan. Áıtkenmen, Jol­taı­dyń áke men bala taqyrybynda ózindik qoltańbasy aıqyn seziledi. Aqyly tolysqan kisi kóregen, al jas adam qalaı degende de qyzý­qandy. Jasybaı – sondaı beıne. Narsha – oıly, salaýatty, sezimtal qarııa. Jáne onyń oıy men sózi túptiń-túbinde durystyqqa aınal­ǵan. J.Álmashulynyń bul kitabynda taraý-taraý taqyryptar óziniń kóterip otyrǵan júgimen kórinip, damıdy. Jaqsy men jaman, ótirik pen shyndyq, ekijúzdilik pen ádil­dik ispetti kisiniń árqıly qasıet­teri árbir keıipker arqyly ózinshe órbıdi. Endi jazýshynyń stıli týraly eki aýyz sóz. Romanda salqynqandy baıandaý men oqtyn-oqtyn keıipker minezine oraı shalqyp, tógilip ketetin tustar barshylyq. Onyń ózi oqıǵamen kirigip tur, esh artyqshylyq baıqalmaıdy. Ásirese, qadap aı­tar­lyǵy – Joltaı sóz sıqyryn túsinedi. Sózge jan bitire alady. Sózdi oınata biledi. Onyń mundaı ereksheligi – keıipkerler arasyn­daǵy dıalogtarda tez-aq baıqalady. Jalpy, qalamgerdiń obraz somdaýdaǵy kórkemdik tásili de óz aldyna sóz etýge turarlyq. Ásirese, romannyń ekinshi kitabyndaǵy jarqyrap kórinetin Qaldan balýan beınesi óte aıshyqty, óte na­nym­­dy. Týǵan jerden qashyp shyǵyp, О́zbekstanǵa, odan Tájikstanǵa asyp ketken Jasybaıdyń joly aqyry kesilip, uly Qaldan jáne eki-úsh baýyrymen qaıtadan Qazaqstanǵa, onyń ishinde Qarlag-ke kelip túsedi. Mine, osy saıası jer aýdarylǵandar mekenindegi balýan Qaldannyń qazaqy mi­nez­ben, batyrǵa tán ańqaý da albyrt minezben, ashýǵa minse taý qoparar dóń minezben jarqyrap kórinýi – tartymdy oqylady. Osy keıipkerdi M.Áýezovtiń “Abaı jolyndaǵy” Bazaraly, Á.Nurpeıisovtiń “Qan men terindegi” Kálenge de uqsatýǵa bolar edi, alaıda jazýshy Qaldan­nyń qımyl-qozǵalysyna tek batyrlyq, balýandyq minez ǵana emes, aqyl-parasatty da molynan aralastyrǵan. Sosyn da Qaldan ózgeshe obraz. Onyń is-áreketinen senimdi ómir sýreti aldyńyzǵa tartylady. Onda jazýshynyń ózine tán sheberligi anyq baıqalyp tur. Taǵy bir toqtala keter kesek beıne – ol Aqsyrǵa. Mundaǵy Aqsyrǵa – aqyl-parasaty mol, qıyn jerde jol bastaı biletin aqylgóı, ashýdy aqylǵa jeńdire biletin meıirban ana. Jazýshy osy obraz arqyly HH ǵasyr basyndaǵy qıyn-qystaý kúnderdegi qazaq analarynyń parasatty beınesin ózinshe somdaı alǵan. Onysy óz retinde óte áserli, tartymdy shyqqan. Romandy oqý barysynda baı­qaǵanymyz – jazýshy kórkem dúnıe jazýdyń qupııa kiltin jap-jaqsy meńgergen. Biz Joltaıdyń buryn-sońdy jaryq kórip kele jatqan “Jetim juldyzdar”, “Pende men perishte”, “Naızashyń” “Sulýdy súıý” ispetti áńgime-hı­kaıattar jınaǵymen de, “Oıanǵan urpaq” romanymen de azdap tanys edik. Ol shyǵarmalarynda da qalamgerdiń aıaq alysy, kórkemdik tásili jap-jaqsy kórinip turatyn. Al myna romanda sol jetis­tikter barynsha jetildirilgen. Kórkemdik bıik dárejege kóteril­gen. Nátıjesinde, ómirge táp-táýir kórkem týyndy kelip otyr. Jazýshynyń bul jańa romany el men jer týraly hám adamdar týraly tolǵaý. Ol az deseńiz, – bul kitap jer kıesi, el kıesi týraly oılandyratyn, tolǵandyratyn sherli jyr. Bir sózben aıtqanda – kıe týraly áfsana. Kıeni umytýǵa bolmaıdy, onda bá­rinen aıyrylǵanyń. Kıesiz jyl­dar­ǵa kıligip, jaraly júrekpen bú­gin­ge jettik qoı. Kıemizdi qaıtara al­dyq pa? Joltaıdyń kitabynyń sońǵy paraǵyn osyndaı qıyn saýalmen japtyq. Aldan SMAIYL, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.