– Nurbol Mámbetuly, áńgimemizdi ózińizdiń kardıohırýrgııa salasyn tańdap, eńbek jolyńyzdy Eýropada qalaı jalǵastyrǵanyńyzdan bastasaq...
– Eýropaǵa baryp oqýdy stýdent kezimnen armandap júrdim. 2004 jyly Almatydaǵy S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetin jalpy emdeý mamandyǵy boıynsha bitirgen soń professor Qalybek Durmanovtyń kafedrasynda jumys istedim. 2000 jyldardyń basynda jastardyń kóbi «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelge oqýǵa ketip jatty. Men de baǵymdy synap kórdim. Biraq «Bolashaq» baǵdarlamasyna ilinbegendikten, 2006 jyly óz kúshimmen Germanııaǵa bardym, qazaqstandyqtardy izdedim. Ol kezde Germanııada bizdiń elden baryp, hırýrgııa salasy boıynsha jumys istep jatqan eshkim bolmady. Kardıohırýrgııany oqýdy kózdegenmen, qujattarymdy birneshe joǵary oqý ornyna tapsyrdym. Úsh ýnıversıtetten jaýap keldi. 1965 jyly negizi qalanǵan Germanııadaǵy birden-bir ýnıversıtettik klınıka – Gannover medısınalyq joǵary mektebin tańdadym. Sóıtip Eýropadaǵy kardıohırýrgııanyń negizin qalaǵan dáriger, professor Aksel Haverıhtiń shákirti bolyp shyǵa keldim. Biraq ol kezde A.Haverıhtiń kim ekenin bilmeıtin edim. Qazir biz klınıkada áriptes bolyp birge jumys isteımiz.
– Arada on jyldan asa ýaqyt ótipti. Sol kezdegi Qazaqstannyń kardıohırýrgııasy men búgingi jetistiginde jer men kókteı aıyrmashylyq bar ekeni shúbásiz. Ásirese byltyrǵy jyldyń jańalyǵy jahandy jalt qaratqany ras. «Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııa ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Iýrıı Pıa zamanaýı álemdik medısınaǵa sony serpilis ákelgen CARMAT tolyq jasandy júregin ımplantasııalaý tájirıbesimen bólisse, álemde tuńǵysh ret symsyz mehanıkalyq júrek (FIVAD) ornatý operasııasy da osy ortalyqta sátti jasaldy. Bizdiń kardıohırýrgter baǵyndyrǵan bıikti Eýropanyń ozyq ádis-tásilimen salystyryp kórsek...
– Ol ýaqytta kardıohırýrgııalyq operasııalar tek A.N.Syzǵanov atyndaǵy Hırýrgııa ǵylymı ortalyǵynda ǵana jasalatyn. Mamandyqty Reseıden oqıtyn. Qazaqstanda ókpe nemese júrek transplantasııasyn jasaý adamdardyń armany ǵana edi. Sońǵy 5-6 jyldyń ózinde 100-ge tarta júrek transplantasııasy jasaldy. Bul úlken qadam. О́kpe transplantasııasy boıynsha da nátıjeli jumys júrgizilip jatyr. Búırek pen baýyrdy aýystyrý Almaty, Nur-Sultan, Shymkent sııaqty úlken qalalarda ǵana emes, óńirlerde de júzege asyrylýda.
Kóp jaǵdaıda Qazaqstandy shetelmen salystyrǵymyz keledi. Bul durys emes. О́ıtkeni ózimizdiń damý jolymyz bar elmiz. Al medısınanyń damýyna ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı sııaqty kóptegen faktor áser etedi. Bul saladaǵy jetistikti kardıohırýrgııasy XX ǵasyrdyń 60-70-jyldarynan beri damyp kele jatqan Eýropamen salystyrsaq, tipti qatelesemiz, kedergi keltiremiz. On jyldyń ishinde osyndaı deńgeıde damý TMD elderinde Belorýssııadan basqa eshqaısysynda bolǵan joq. Árıne Reseıdiń iri qalalarynda múmkinshilik mol. Biraq olar shetki aımaqtarymen maqtana almaıdy.
CARMAT álemde Fransııa, Chehııa, Qazaqstan syndy úsh memlekette ǵana jasaldy. CARMAT-tan keıin transplantasııa jasalǵan naýqaspen osy joly jolyqtyq. Saý adamdardan esh aıyrmashylyǵy joq eken. CARMAT óte aýyr jaǵdaıda qoldanylady jáne ony ornatý kez kelgen klınıkanyń qolynan kele bermeıdi. Qazaqstan sony sátti jasady. Kardıohırýrgııada tehnıka men qarjy máselesi eshqashan birinshi orynda turmaıdy. Birinshi orynda – biliktilik. Iаǵnı elimiz óz mamandarynyń biliktiligin kórsete aldy. Al symsyz mehanıkalyq júrek ózge eshbir elde ornatylǵan joq. Tájirıbe almasýdy kózdegen bul jolǵy saparymyzda álemde tuńǵysh ret osyndaı operasııany jasaǵan ortalyqtyń múmkindigimen tanysýdyń oraıy týdy.
– Statıstıkaǵa júginsek, álemde jarty mıllıon adam júrek transplantasııasyna muqtaj eken. Jyl saıyn olardyń 3500-ine (1%-ǵa da jetpeıdi) ǵana transplantasııa jasalatyn kórinedi. Al elimizde jylyna donoryn kúte almaǵan 30-40 pasıent jaryq dúnıemen qoshtasady. Germanııada donor máselesi qalaı sheshimin tabýda?
– Donor tapshylyǵy – álemdik másele. Biraq Germanııada turaqty júıe qalyptasqan. Halyq donor bolýdan esh qoryqpaıdy. О́ıtkeni olar medısınanyń damýyna, transplantasııanyń múmkindigine senimmen qaraıdy jáne BAQ bul baǵytta ashyq, belsendi jumys isteıdi. Donorlyq boıynsha arnaıy baǵdarlamalar da bar. Sondyqtan kózi tiri kezinde kelisimin berip, óziniń donorlyq pasportyn daıyndaıtyndardyń qatary kóp. Al donorlyq pasporty bolmaǵan kisilerdiń aǵzasyn týǵan-týystarynyń ruqsatymen alýǵa múmkindik zań júzinde qarastyrylǵan. Mysaly, Germanııada jylyna júrek transplantasııasyna muqtaj myńǵa jýyq adam tirkelse, 300-ine transplantasııa jasalady. Onyń 30-dan astamy Gannoverdegi bizdiń ortalyqqa tıesili. Donor bolýdyń mańyzyn halyqqa durys jetkizý úshin qazaqstandyq BAQ ta aıanyp qalmaǵany jón. Sonda ǵana donordyń sany artady.
– Ońaltý jumystary qalaı jolǵa qoıylǵan?
– Munda ońaltý ortalyǵy klınıkanyń ózinde eken. Eýropada ońaltý ortalyqtary bólek klınıka retinde júıeli jumys isteıdi. Qazaqstanǵa da sondaı júıe qajet. Elimizde mundaı ońaltý klınıkalaryn ashýǵa múmkindik bar. Biraq oǵan maman kerek.
– «Syrt kóz – synshy». Maman retinde Qazaqstandaǵy kardıohırýrgııanyń bolashaǵy týraly ne aıtar edińiz?
– Osy qarqynmen damysa, memleketimiz aldaǵy on jylda qaı eldi de basyp ozary sózsiz. Biraq oǵan jetý úshin ǵylymı zertteý qatar júrýi kerek. Izdenis tek qana pasıentter arqyly jasalmaıdy. Tájirıbemen birge úlken zerthanalar jumys isteýi tıis. Osy joly Nazarbaev Ýnıversıtettiń zerthanasymen tanystyq. Álemdik deńgeıdegi múmkindigi joǵary, qural-jabdyqtary tolyq zerthana dep aıta alamyn. Biraq maman tapshy ekenin kórdik. Jas oqý orny bolǵan soń bul zańdy da shyǵar. Bul saparymyz mundaǵy ǵylymı izdenistiń deńgeıin zerdelep, qandaı kómek beretinimizdi oılastyrý ekenin de aıtqym keledi. Kezdesý kezinde eki ortalyq basshylary Iýrıı Pıa men Aksel Haverıh Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııa ortalyǵy men Gannover medısınalyq joǵary mektebi arasyndaǵy ekijaqty memorandýmǵa qol qoıdy. Kelisim negizinde ǵylymı izdeniste birlikte bolyp, ózara tájirıbe almasýǵa múmkindik týmaq. Eń mańyzdysy, naýqastardyń málimetter bazasyn birge qarap, bir-birimizge onlaın keńes berýge jol ashylyp otyr.
Qazaqstandaǵy kardıohırýrgııanyń kókjıegin keńeıtý úshin múmkindigi Nur-Sultan qalasyndaǵy ortalyqtaı klınıka Almatyǵa da kerek dep esepteımin. Birinshiden, bul halqy kóp ońtústik astana pasıentterine tıimdi bolsa, ekinshiden, О́zbekstan, Qyrǵyzstanǵa jaqyn qalada medısınalyq týrızmdi jaqsy damyta alamyz.
– Elge qaıtý oıyńyzda bar ma?
– Árıne elge qyzmet etý – árbir azamattyń boryshy. On eki jyl boıy tájirıbe jınaýmen kelemin. Kardıohırýrgııa – ómir boıy oqyp úırenetin mamandyq. Biraq óz salam boıynsha jınaqtaǵanym az dep aıta almaımyn. Qazirge deıin myńnan asa operasııa jasappyn. Eki jyl buryn sheteldik áriptesterimizdiń arnaıy shaqyrýymen Mınskidegi ortalyqta, byltyr Kýveıtte tájirıbemmen bólistim.
Taıaý aradaǵy maqsatym – Qazaqstan men Germanııanyń kardıohırýrgııa salasynda tájirıbe almasýyna dáneker bolý. Qazir «Bolashaqtan» bólek, Eýropalyq, halyqaralyq stıpendııalar kóp. Burynǵyǵa qaraǵanda múmkindikter mol. Jat elde júrgen ár maman ózinen keıingi jastardyń ǵylymdy jetik meńgergenin, damyǵan eldiń úzdik tájirıbesin alǵanyn qalaıdy. Men de soǵan úles qosqym keledi...
Áńgimelesken Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
