Qazaq tili memlekettik til dárejesinde turǵanymen de ony ári qaraı damytýda kóptegen olqylyqtyń oryn alyp otyrǵanymen bólisken akademık О́mirzaq Aıtbaıuly «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Ulttyq termınologııa jaıy oılantady» atty maqalasynda «Tildiń ómirsheńdiginiń basty kepili – onyń ǵylym tiline aınalýy. Ǵylym tiliniń tiregi – termınologııa. Ulttyq termınologııa órkendemeı, ult tiliniń de órisiniń keńeıe qoıýy neǵaıbyl» degen oı tastaıdy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, orta mektepterde jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde ótý qazaq tiliniń ǵylym tili retindegi qyzmetin shekteıdi, onyń saldary jyldar boıy qalyptasqan ári qoldanystaǵy ǵylymı termınderden birjolata ajyrap qalýǵa soqtyrady. Sonymen birge arnaýly orta jáne joǵary oqý oryndarynda qazaq tilindegi oqý quraldary jetispeıdi. Qazaq tilinde júrgizilgen ǵylymı zertteýler, qorǵalǵan dıssertasııalar statıstıkasy da kóńil kónshitpeıdi. Osy oraıda ǵalym ǵylymı zertteýlerdi qazaq tilinde júrgizýdi mindetteıtin, yntalandyratyn sharalar keshenin qolǵa alý, ǵylymı ádebıetterdi shet tilderinen qazaq tiline aýdarýǵa oqytýshylarmen qatar, magıstranttar men doktoranttardy tartý jáne shet tilindegi termınderdi qazaq tiline aýdarý máselesine de toqtaldy.
Qazaq termınologııalyq júıesin qalyptastyrý men zertteý salasyndaǵy jetekshi ǵalym halyqaralyq termınderdiń tegi latyn, grek tilderinen bastaý alatyn eýropalyq tilderde jatqanyn, «halyqaralyq termınder» dep qoldanyp júrgen ataýlar orys tiliniń zańdylyǵyna beıimdelgenin aıtady. Bul baǵytta Ahmet Baıtursynuly bastaǵan bilimpaz ǵalymdardyń ǵylymı negizdegen termınjasamǵa qoıylatyn óz qaǵıdattary bar. Sondyqtan elimizde termın shyǵarmashylyǵy júıesin jetildirý, Termınkom jumysyn jańasha uıymdastyrý, onyń pármenin arttyratyn kez keldi deıdi.
Osy oraıda Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erden Qajybek elimizdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy magıstratýra men doktorantýrada oqıtyn jas ǵalymdar úshin memlekettik pánder klassıfıkatoryna qazaq tiliniń on shaqty salasyn engizý qajettigin aıtady.
«Búginde tamyry tereńge ketetin ulttyq termınologııanyń, jer-sý jáne kisi attarynyń, medıa (BAQ, TV, kıno) tili, áleýmettik lıngvıstıka, sóz sheberligi jáne basqa kóptegen memlekettik tildi damytý máseleleri mańyzdy sala retinde memlekettik klassıfıkatorǵa múlde ilinbeı otyrǵany – eldigimizge syn. Termınologııa damymaı, ana tiliniń, qazaq tiliniń ár tarmaǵy jeke pán retinde saralanbaı, memlekettik til órkendemeıdi», deıdi ǵalym.
Taqyryp jelisine oraı oı qozǵaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jamal Mankeevanyń tujyrymyna súıenetin bolsaq, magıstrler men doktoranttardyń baǵdarlamasyna qazaq tili pániniń engizilmeýi – úlken olqylyq. Qazaq til biliminiń negizin salýshylar A.Baıtursynuly, Q.Jubanov atap kórsetkendeı, til – qarym-qatynas quraly ǵana emes, onyń tanymdyq qural retindegi qyzmetine de aıryqsha nazar aýdarýymyz qajet.
Jamal Aıtqalıqyzynyń aıtýynsha, qazaq tilin zertteıtin álemdegi birden-bir ortalyq Til bilimi ınstıtýtynda búginde jańasha mektep – antropoózektik nemese adamtanymdyq baǵyt qalyptasyp keledi. «Adamtanymdyq úrdis tildi ulttyń bolmysyn, bolashaǵyn, keshegisin taný máselesimen qosa qarastyrady. Osy oraıda qazaq tili biliminiń negizin salǵan A.Baıtursynulynyń «Qazaq tiliniń barlyq múmkinshiligin sarqa paıdalaný kerek. Ol bolmaǵan kezde baryp basqa tilden kirme sózder alynǵany jón» degen tujyrymyn, sonymen qatar akademık Ábdýálı Qaıdardyń «Tilshi ǵalym tamyrshy sııaqty bolýy kerek, sonda ǵana tildiń tereń mazmunyndaǵy uǵymdardy tanımyz» degen qaǵıdasyn ǵalymdar basty nazarda ustap keledi», deıdi lıngvıst ǵalym.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Quralaı Kúderınova barlyq mamandyqtyń ǵylymı-zertteý salasy, soǵan baǵyttaıtyn joly retinde magıstratýrada qazaq tilin oqytýǵa baılanysty pikirin bylaısha órbitedi: «Elimizdegi joǵary oqý oryndaryndaǵy magıstratýralar eki bólim (qazaq-orys, qazaq-aǵylshyn) nemese bir bólim túrinde oqytylady. Alaıda, ǵylym tili retinde qazaq tili gýmanıtarlyq salada qoldanysta bolǵanymen, ınformatıka, bıologııa, medısına, hımııa, t.b. salalarda qoldanylmaıdy. Iаǵnı, bul salalarda aty bar, zaty joq qazaq tilin qoldanady. Qazaq bólimderindegi ǵylymı jumystarda termınder birkelki qoldanylmaı, stıliniń aýdarma nemese kalka túrinde jazylýy qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Keıde zertteý jumysynyń mazmunyn túsiný qıyn. Sebebi jaratylystaný ǵylymdary qazaq tilinde zerttelmeıdi. Mamandar qazaq tilinde oılanbaıdy. Oılanǵannyń ózinde, ony jetkizýde orys tilinen aýdaryp jetkizedi nemese jarymjan aýdarmasy men stıli qazaq tilindegi dıssertasııaǵa jaraı beredi degen túsinik qalyptasqan. Aýdarma sıpatyndaǵy qazaq tilindegi zertteýlerdi oqyp túsiný múmkin emes. Muny toqtatý úshin fılologııadan basqa mamandyqtardyń magıstratýrasynda «Ǵylymı qazaq tili» pánin engizý qajet. Pán mindetti túrde eki nemese úsh kredıt oqytylyp, baǵdarlamaǵa salanyń bekitilgen jáne normaǵa aınalǵan termınderi, ǵylymı stıldiń sóz saptaýy men júıesi, qurylymy, sóz tirkesi sıntaksısi engizilýi qajet. Aýyzsha ǵylymı sóz ben jazba sózdiń júıeliligi, mátin logıkasy men qurylymy qarastyrylsa, jaratylystaný ǵylymdary, tipti týrızm men geografııa salasy da qazaq tiline jaqyndaı túsken bolar edi.
Osy turǵydaǵy oıymen bólisken fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵdan Momynova: «Qazirgi ǵylymdar paradıgmasynda ulttyq, mádenı kodtar týraly jıi aıtylady. Mádenı kodtardy árkim ár túrge bóledi. Biraq este bolatyny – kez kelgen nárse, qubylys kod bola almaıdy, kod retinde árbir ult mádenıetiniń arhetıpi sanalatyn bazalyq kodtar alynady jáne bul árbir ulttyń, ulystyń álemdi túsinýiniń qarapaıym túri retinde tildik sanada ornyqqan, ábden qalyptasqan bolýy tıis. Bul kodtardyń ishinde verbaldy nemese tildik kodtyń orny bólek. Sebebi bul kod mádenı kodtar júıesindegi jeke-dara ózindik ereksheligi mol, basqa kodtardy verbaldandyratyn, sóz arqyly zattandyratyn erekshe kod – Metakod», dep atap ótti.
Qazirgi qoǵamdyq-áleýmettik damý sıpatyna saı qazaq tilin ulttyq dúnıeni tanyp, dástúrli jolmen júrýin ǵana kúıtteıtin til deńgeıinen joǵarylaǵan, túrli ǵylym salalarynda aqparat almasatyn, áleýmettik-turmystyq, áleýmettik-mádenı, ǵylymı-tehnıkalyq, qoǵamdyq-saıası, kásibı biliktilik tiline aınaldyrý ózekti máselege aınalyp otyr. Osyǵan oraı professor Baǵdan Momynova óz oıyn «Qazaq ádebı tiliniń ǵylymı stılin jas urpaq aýyzsha ádebı til deńgeıi men jazba tilde meńgeretin ýaqyt jetti. Ulttyq sana sheńberinde qalyp qoıady degen qorqynyshtan arylyp, kerisinshe qazaq tili arqyly adamzattyq qundylyqtardy qazaq tilinde sóıletýdi jetildirý qajet. Al qazaq tili men ádebıeti qazaq ultynyń fenomendi belgisi retinde adamzattyq qundylyqtar qatarynan oryn alatyny sózsiz.
ALMATY
