Serper sezim

Beısenbi, 14 naýryz 2013 2:05

«Áýeli bul shirkindi bastaý qıyn» dep Áset aqyn aıtqandaı, qazaq jyrynyń qaıratkeri Farıza aqynnyń shyǵarmashylyq ǵumyry týraly kósile bastap aıtý da ońaı emes. Qaı qıyrdan, qaı eńis pen óristen qadam jasaýdy bilmeı aıaqasty abdyrap, Qurmanǵazynyń tókpe kúıi men Dáýletkereıdiń sher qozǵaǵan shertpesin shatastyryp, birine-birin jamap, tal qarmap, talyqsyp sharshap, aǵyndy jyrdyń aq Jaıyq jaǵalaýyna áreń jetesiń. Qabyldaý qulashyń talyp, Narynnan jetken nar jelge mańdaıyńdy tosyp, azý tisi shyqyrlap,

Beısenbi, 14 naýryz 2013 2:05

«Áýeli bul shirkindi bastaý qıyn» dep Áset aqyn aıtqandaı, qazaq jyrynyń qaıratkeri Farıza aqynnyń shyǵarmashylyq ǵumyry týraly kósile bastap aıtý da ońaı emes. Qaı qıyrdan, qaı eńis pen óristen qadam jasaýdy bilmeı aıaqasty abdyrap, Qurmanǵazynyń tókpe kúıi men Dáýletkereıdiń sher qozǵaǵan shertpesin shatastyryp, birine-birin jamap, tal qarmap, talyqsyp sharshap, aǵyndy jyrdyń aq Jaıyq jaǵalaýyna áreń jetesiń. Qabyldaý qulashyń talyp, Narynnan jetken nar jelge mańdaıyńdy tosyp, azý tisi shyqyrlap, mańdaıy ájimdenip, jyljyǵan jyldardyń áýenin naqyshty notasyna syzyp jatqan sıyr tańdaı sýsyǵan qumdardyń sazynan áldebir janyńa jaqyn syrdy sezesiń. Sezetin sebebiń de bar.

Dara kúnderimniń,

Nala túnderimniń

Serigi bolǵanyń úshin,

Senimi bolǵanyń úshin

Men seni aıalaımyn.

Bireýdiń pasyqtyǵynan,

Bireýdiń jasyp muńynan

Júregim syzdaǵan kezde,

Janym muzdaǵan kezde

Men seni saıalaımyn…

О́mirdiń ótkelderinen,

Qıyndyq kóp kórgenimnen,

О́rtenip ot basqanymmen,

О́zińmen qoshtaspadym men.

Kúlkimdi, jaıly kúnimdi,

Azapty, qaıǵy-muńymdy

О́zińmen bóliskeniń úshin,

Qatem men jeńisterim úshin,

Meniń mynaý qıyndaý

taǵdyrym bolyp

O basta kóriskeniń úshin,

О́leń, men seni aıalap ótem!

Bul jyr joldary – Farıza aqynnyń ómirlik kredosy. О́mirlik ustanymy. Jyr maıdanynyń únemi aldyńǵy shebindegi komıssar kóńildiń tranzıttik tuǵyrnamasy. О́zgermeli dúnıeniń san qubylǵan boıaýy men sanaǵa salmaq salǵan san alýan synaqtary aqynnyń ǵumyrnamasyna qanshama ózgeris pen­ tolyqtyrýlar salǵanymen, áýel bas­ta­ǵy prınsıpti baılam, pozısııalyq us­tanym esh ózgermeıdi. Tranzıtti ýa­qyttyń tektonıkalyq jarylys­ta­ry men qubylystary da onyń áýel bas­taǵy dıdaktıkalyq dıdaryna par­fıý­merııalyq bolsa da reń qosa almaıdy.

Qaısar aqyn qaıbir jyldary: «Qartaıady aqyndar da, taǵdyr-tezge kónbeıtin haqyń bar ma?» dep jazǵanmen, Sherhan aǵamyz aıtqan shyndyqqa júginýge týra keledi: júrekke ájim túspeıdi. Ásirese, aqynnyń júregine. Bul pikirdi aqynnyń ózi odan ári bekite túsedi: «nurly júzden aqıqat ár taıary, máńgi jas bop qalar tek jyrlarymen». Aqyn týraly aıtqany, ıaǵnı ózi týraly jazǵany. Jazǵanynan jazbaı kele jatqan jampozdyń jazba pikiri.

Áýeli Sóz bolǵan. Jaratqannyń jandy lebizi – osy. Demek, aqyn-adam­zattyń aldyńǵy perzenti. Osy oıdy qarapaıym mysalǵa aınaldyrsaq: aqynnyń qulaǵy ózinen buryn týady. Bul tirkesti sál sıpaı qamshylasaq: aqynnyń júrek-qulaǵy ózinen buryn týady. «О́ner aldy – qyzyl til» dep babalarymyz sodan aıtqan. Babadan asyryp, danadan ozdyryp qalaı aıtarsyń.

Farıza aqyn danamen úndesip, babamen tildesip, dalamen birlesip, jańamen úılesip, sanamen kún keship óz bıigine jetken aqyn. О́ziniń shyń-quzy bar, jyr aspanynda juldyzy bar, aıdaı ajary, jarqyraǵan kúndizi bar aqyn. Halqyna arqa súıep qaısar bolǵan, eline erkelep jaýhar bolǵan, oqyrmanyna súıenip gaýhar bolǵan aqyn. Erdiń ornyna er bolǵan, azamatpen teń bolǵan, namysqa shapsa ór bolǵan, anaǵa baqsa keń bolǵan, qyzǵa baqsa qyrmyzy, qyzylǵa baqsa óń bolǵan aqyn. Aıdan altyn aldyryp, ajarly óleń týǵyzǵan, kúnnen kúmis aldyryp, jyrmen betin jýǵyzǵan aqyn. Qulager-jyrdyń qulaǵyn qaıshylatyp, ot-júreginiń jalynyn tamshylatyp, namys pen jigerin qamshylatyp, dalanyń jigitterin órlikke shaqyrǵan aqyn. Alasaǵa aldyrmaı, qýǵandarǵa shaldyrmaı, eńisten salsa, tóske ozyp, boldyrmaı kele jatqan júırik. Serper sezimdi sańlaq.

О́rlikke shaqyrmaı qaıtedi, ol máńgi maıdannyń aldaspany Mahambetpen kezdesken aqyn. Ýaqyt beldeýin buzyp ótip, babasymen betpe-bet kelip, odan jasyn jyrynyń bir ýys lapylyn alyp, namysyn tutatqan Farıza aqynnyń avtobıografııalyq antologııasyn qarasańyz, Isataı bahadúrdiń aqtabanynyń jer titiretken dúrsili men Mahambettiń ala ógizdeı ókirip, Edil-Jaıyq – eki sýdan zyrqyraı ótken bir tartarynyń nar qamysty japyrǵan sýyly estiledi. Sodan da bolar kezinde Tahaýı Ahtanov Farıza aqyndy: «Mahambet v ıýbke» degen-di. Árıne, ıýbka kıgen Mahambetti kózge elestetý ońaı emes, biraq Tahańnyń bul sózin taýyp aıtylǵan tirkeske qosqannyń esh aıyby joq.

Sonymen, basymyzǵa boshalap kelgen tumsa pikirdiń buıdasyn qaqsaq, Farıza uly dalanyń uly jyraýlarynan jetken uly saryndy búgingi qazaq poezııasyna úkilep qosyp, úzeńgisin túzegen aqyn. Qazaq jyrynyń baıyrǵy boıynda bar otty lep pen órshil pafosty tylsym ýaqyttan tartyp alyp, qazaq dalasyna samal ǵyp júgirtken, qolamtada qalǵan shoǵyn úrlep tiriltken aqyndardyń biri, biregeıi. Saryny bólek Sypyra men shamyrqanǵan Shál­gezdiń, qazyp aıtatyn Qarǵa boıly Qaztýǵannyń, jelmaıasynyń jez buıdasynan geografııalyq-dıdak­tıkalyq, etnografııalyq-etnogenezdik asyl sóz saýlaǵan Asan Qaıǵynyń fılo­sofııalyq traktattaryn órshil óleńge, namysty jyrǵa kóshirgen tańdaýly talanttardyń tórinde aqyn qyzdyń alqyzyl oramaly tynbaı jelbireıdi.

Shyńǵys Aıtmatovtyń «Borandy beketi» armıan halqynyń oıshyly Grıgor Narakasııdiń: «Bul kitap meniń tánim degeısiń, bul kitap meniń janym degeısiń» degen sózimen ashylady. Bul sóz – qalamgerdiń jaýapkershilik statýsy. Farıza Ońǵarsynqyzy da mundaı pikirdi ómir boıy ustanyp kele jatqan tulǵa. Aqynnyń zaman, qoǵam, ýaqyt aldyndaǵy shynaıy jaýapkershiligin seziný turǵysynda aqyn únemi óz bıi­ginen túspesten keledi. Ne jazsa da, neni jyrlasa da, qaı janrda qalam terbese de Fakeń aqyndyq jaýapkershilikti aldyńǵy orynǵa qoıyp, parasat garmonııasynyń jeti notasyn jańylmaı tabady. Kóp vektorly janrda qalam terbese de, óziniń avtorlyq monopolııasynan eshqashan aınymaı kele jatqan talant. Bul ne sonda? Bul – minez.

Aqynnyń minezdi jyrlaryn oqyp otyryp, onyń qazaq jyrynyń antologııalyq sandyǵyna salǵan úzdik úlgileri men ozyq izdenisterin anyq baıqaısyń. Mazmundyq tereńdik pen formalyq izdenister, yrǵaq pen ólshemdegi ózgeshelikter men jańalyqtar, aqyndyq qabyldaýlaryndaǵy oqys túıinder men kúrt burylystar onyń poetıkalyq polotnosyn basqalardan oqshaýlandyryp turady.

Ásirese, jyraýlyq saryndarǵa ıyq berip turatyn óleńder shoǵyry, mysaly Memlekettik syılyqpen atalyp ótken «Mańǵystaý marjandary» toptamasy keńdik pen kemeldiktiń kórinisi bolyp kókeıde qaldy. «Áıel» atty sıkldy jyrlary, ıaǵnı túıdek toptamasy qazaq áıeliniń adamı-rýhanı qaısar kelbetin somdap, adamgershilik pen tazalyqtyń kórkem galereıasyn túzdi. «Meniń planetam» shoǵyry qazaq dalasynyń keshegisin, búginin, erteńin keskindegen kenen de kemel jyrlardan túzildi.

Bir aıtar nárse, osy shoǵyr shýmaq­tarda elgezek samaldaı bolyp, egemen­diktiń jeli esedi. Ańsarly azattyqtyń aqedil samaly alǵa umsyndyrady. Munda jalǵan pafos, jalań sharyqtaý, rabaısyz rıtorıka joq. Shymyrlap aqqan ishki tolǵanys bar. Kakofonııadan ada kerneýi joǵary kúsh bar. Shamyr­qanǵan shyndyq bar. Aqynnyń azamat­tyq tulǵasy bar.

Qazaq poezııasynyń keńestik ke­zeń­derde kemıek sózge ıyq berip, kemseńdep qalǵan shaǵynda, Qadyr aqyn tustastar: «ótirik qostym azyraq, ótkizý úshin shyndyqty» dep jazǵan kezeńderde sharshańqy shablon men tuıyqqa tirelgen trafaretti buzyp, birde ózi, birde keıipkeri bolyp, atoılap alǵan shyqqan aqynnyń qazaq jyryndaǵy eleýli, erekshe qoltańbasyn aıtý árbirimizge paryz bolsa kerek. Ol ortaq jyr, ordaly qazynaǵa óz qoltańbasyn qapysyz quıǵan aqyn.

Muqaǵalıdyń «Jigitinen qazaqtyń dos taba almaı» Farızaǵa muń shaǵýy tekten-tek emes. Bul arnaý jyr ǵana emes, arzý jyr. Sherli arnaý. Beriden oılaǵan bireýler: «Muqaǵalı Farızaǵa ǵashyq bolyp, sodan jazǵan óleńi eken» dep kóńirsitkeni bar. Ras, Muqaǵalı Farızaǵa ǵashyq bolǵan. Biraq áıel retinde emes, qaıratker retinde. Jigit retinde. Azamat retinde. Qaryndasy retinde. Moıyndaı otyryp, muńyn aıtqan. Bul jyr epıstolıarlyq elegııa janry retinde qazaq óleńiniń tarıhyna kirdi. Keıipkeri Farıza bolǵandyqtan da osynaý muńdy da asqaq týyndy qazaq dalasyna án bolyp tarap, saz bolyp samǵady. Ábıirbektiń de abyroıyn kóterip ketken bul rekvıem-saz sanaǵa jetkeli qashan.

О́ıtkeni, Farıza qashanda qazaq óleńine azamattyq qaıratkerlikti alyp kelgen aqyndardyń aldyńǵy qata­rynda turady. Bul rette uly ustaz Zekenniń – Zeınolla Qabdolovtyń ár qalamger qapysyz biletin, biraq árkez oryndy-orynsyz qaıtalap aıtyp, qulaqty sarsyltqandaı da bolyp ketetin «Ádebıet – ardyń isi» degen sózi Farıza poezııasyna ózi suranyp turǵandaı.

Ádebı ar aldynda árqashan adaldy­ǵyn saqtaǵandyqtan da keıde adam aıta júrer oqıǵaǵa da aralasyp ketetini bar. Osy oraıda bir bolǵan oqıǵa jadymyzǵa oralyp, jaz dep suranyp otyr. Bul ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasynda bolǵan jaıt. Fakeń ol kezde «Pıoner» jýrnalynyń bas redaktory. Qabyldaýyna bir aqsaqal keledi. Qolynda bir top óleńi bar. Fakeń onyń óleńderin oqyp, kóńili tolmaı: «Aǵa, óleńdi ne úshin jazasyz?» dep suraıdy. Aqsaqal: «Farızajan, men qazir zeınetkermin, qolym bos, ishim pysady, sosyn óleńdi ermek qylamyn. Bir jaǵynan osylardy jarııalap, bala-shaǵaǵa nápaqa bolatyn tıyn-teben tapsam ba dep oılaımyn» deıdi. Sol kezde áńgimesin aıtyp, beı­qam otyrǵan aqsaqaldy Fakeń shapalaqpen tartyp jiberedi. Mundaı jaıdy kútpegen aqsaqal shoshyp ketip, shalqasynan túsedi. Qulap qana qoımaı óleńderin tastaı qashady. Sodan qaıtyp ol redaksııalardyń mańynan kórinbepti.

Osy áńgimedegi álgi shal sóz zergeri Zeınolla Qabdolovtyń aldyn kórmegen kisi. Demek, ádebıetti ardyń isi dep baǵalaýǵa onyń qabilet, múmkindigi joq. Sondyqtan ádebıetimizdegi, taǵy da, Zekeńshe aıtsaq, «qaptaǵan surqaı aǵys pen shóp-shalamnyń» avtorlary Farızanyń úlken azamattyq bolmysyn tanyǵandyqtan, buǵan da rahmet, aqynnan alys, toptan qalys júredi. Aqyn otyrǵan jerge aıaǵynyń ushymen kirip, aıaǵynyń ushymen shyǵady. Sondyqtan Farıza aqynnyń poetıkalyq kredosyn shyn ónerdiń baǵasyn bildirip, parqyn jetkizer ınteraktıvti taqta dep qabyldaý qajet. Salyǵy men naryǵyn baǵamdap, jaqsy jolǵa salyp jiberer kemel keden tárizdi aqyn shyǵarmashylyǵyn sol sebepti de oqyrmany oryndy baǵalaıdy. Aqynnyń halyqtyq tulǵasy osylaı qalyptasqan.

Bul kúnde sybaılas jemqorlyq degen sóz jalpy jurtshylyqtyń ábden meńgergen taqyryby bolyp ketti. «It qoryǵan jerge ósh» degendeı, onymen kúresemiz degen saıyn, bul dert asqynyp, ýshyǵyp barady. Bul kesapat ómirdiń barlyq endikteri men boılyqtaryna dendep kirip, batpandap enip, eldi eńserip barady. Bul dert ónerge de, ádebıetke de keldi. О́nerge kirgen óńezi biteý bul jara ádebıetimizdiń aıtýly aqsaqaldaryna da ámirin júrgizip, «kúlsheli bala súımekke jaqsy» bolyp, jyr jetimdik kórgen kezde Farıza aqynnyń qaıratkerlik, qalamgerlik ustanymy árkez ashyq, bizde qalyptasyp ketken oryssha týatyn zań tilimen aıtqanda – «prozrachnyı». Jaqsy jyrǵa balasha qýanyp, jasyq jyrǵa syrtyn berip, aıtar oıyn aldaspandaı jarq etkizip aıtyp tastaý – aqynnyń eń basty ustanymy. Ol syrbaz ónerge sybaılastyq júrmeıtinin óz ómirimen dáleldegen.

Oıdan oı týady. Álgi «prozrachnyı» degen sózdi basqa bir qyrynan aýnatsaq, Farıza aqyn qazaq poezııa­syna osy erkindik pen ashyqtyqty jasqanbaı ákelip, jatsynbaı qosqan shaıyr. Qyz balanyń, qazaq áıeliniń sezimi men tózimin, muńy men sherin, saǵynyshy men ańsaryn, mahabbaty men marhabatyn, jan dúnıesindegi jumbaq bulqynysyn óziniń jan júreginen ótkizgendeı ashyq, aqtara berýi qazaq jyryna jańasha ajar, jańasha óń, jańasha kórik qosty. «Shesh-daǵy etigińdi baıpaqshań kel, kóreıin ustap alsa óz sorymnan» dep baıaǵy apalarymyz aıtqan alǵaýsyz syr úzilip kete jazdaǵan tusta, aqyn «Qyz Danaıdyń qyrǵyny» qaıdan shyqqanyna nazar aýdardy. Qazynasy qyryq narǵa júk bolatyn halyq ánderindegi syr men sezim, bulqynǵan kóńil-kúı Farıza jyrlarynda teńniń aýyzyn ashyp, tógile jyrlanyp, balań boıjetkender talasa oqıtyn shyǵarmalarǵa aınaldy.

Tabystyq. Ekeýmiz de kóktem edik,

Bir keshtik sý demedik, ot demedik.

Sonshalyq uǵysqannan birimizge,

Birimiz til qatpaı-aq ókpeledik.

Oıanyp súıiskende ala tańnan,

Sezimder móldir shyqtaı jańa tamǵan.

Uǵamyz qos júrektiń til qatysyn,

Iyqqa tıip ketken alaqannan.

Bul shynaıy jyrlar sol kezdegi jas oqyrmannyń mahabbat deklarasııa­sy sııaqty boldy. Solaı qabyldandy. Ádemi, ashyq, biraq ashyq-shashyq emes.

Sen bir albyrt jigitsiń, bilemin men,

Bir náziktik esedi júregińnen.

Sen kirbińsiz, kóńildi bolsań dáıim,

Janym saıa tapqandaı júremin men.

Sen muńaısań san oılar qorshap meni,

Dep qalamyn: «Júr eken ańsap neni?»

Jalt etip bir qaraǵan janaryńnan,

Jaı-kúıińdi uǵamyn sol sáttegi.

Alpysynshy jyldary ómirge kelgen mundaı jyrlar, sál keıin, jetpisinshi jyldardyń basynda onan saıyn ajaryn ashyp, qushaǵyn jaıyp, aqynnyń asaý sezimin alash jurtyna jańa qyrynan tanytty. Osy kezeńde jas aqyn qyzdardyń buıyǵy tirlik keshken tunyq ómirleriniń kóli tolqyndap, janarlary ashyla tústi. Qyz sezimin jańasha, ashyq, alǵaýsyz, asaý sezimdi aýyzdyqtamaı jetkizý úrdisi Farıza Ońǵarsynqyzynyń shoǵy qyzý shoǵyr jyrlarynan keıin ushqynnan jalynǵa aınaldy.

Osylaısha qazaq poezııasynda Farızasha jyrlaý, Farızasha oılaý, Farızasha jazý joly bastaldy. О́kinishtisi, osynaý albyrt ta asaý sezimder, adýyn da asqaq armandar qazirgi kúnde Móńke bıdiń sózinen asyp túsip, móńkip barady, tańyn jarqyratyp, jóńkip barady. Erotıkalyq eser sezimder óleńge kelip erkin aralasyp, basqa shyǵyp, tóske órlep barady. Osyndaıda Qadyr Myrza Áliniń qalamynan týǵan myna joldar eske túsedi de turady: «Sulýlar óte bergende, qıylyp kelip qaraısyń, ajarly qyzdy kórgende, aqyldy qyzdy aıaısyń». Aqyl qalys, sezim shalys bolǵan zaman-aı dep bas shaıqap, aldaǵy alys kúnderge jasqanshaq janarmen úńilesiń. «Qyzdy qyz dep súımeımin, sulýlyq ol, al sulýlyq qashannan arman maǵan», dep edi Jumaǵam – Jumeken Nájimedenov. Sulýlyq jalańashtanyp bara jatqan myna zamanda asaý sezimin adamgershilik qalybynda aqylmen ustap, aqmarjan jyr jazatyn qyz aqyndardyń qatary sıremese eken deıdi ımanshyl oqyrman.

Farıza aqynnyń óleńderin, ıaǵnı asaý sezimdi jyrlaryn oqyǵanda adam janynyń tylsymy men jumbaǵy janyńdy baýrap, asyl sezimdi qurmettep, qasterleýge jeteleıdi. Oqys oılap, opyq jep, odaǵaı piship, olaqtyq tanyta almaısyń. О́tkir, ashyq, biraq namysy men jigeri boıyn tiktep, oıyn ozdyryp turady. Shirkin, parasatqa tundyrylǵan «prozrachnyıdyń» da kóńil kózi ǵana kóre alar perdesi bar eken-aý. Sodan bolar, apam mástek jyrdy aıamaıdy, qamshy uryp, meselin qaıtaryp, bas jibin túrip jiberedi. Kem talanttardyń keń talanttar aldynda kúmiljip turatyny da sodan.

Aqyn bul turǵydan kelgende – jalǵyz. Muqaǵalı: «О́mirde aqyndardyń bári jalǵyz» degende, apama arasha túsip, budan on-on bes jyl buryn, «Jalǵanda jalǵyz bolmas aqyn degen» dep qalam ushtaǵanym bar edi. Osy sózime endi sál ǵana redaksııalyq óńdeý jasap: «Farıza jyrda jalǵyz, biraq halyqpen kóp» dep aıtar edim. О́ıtkeni, aqyn qaı kezde de óz jurtynyń ortasynda. Kóppen birge. Sondyqtan da ol qashanda halyq aldynda kishik, aǵa aldynda erke, ana aldynda sábı. Bórilik aryǵyn bildirmeı, árqashan jolbarys-jyrynyń jalyn kúdireıtip kele jatqan jyrdaǵy jaýjúrek Farızaǵa eldiń árkez maqtana, keıde jasqana qaraıtyny da sondyqtan. Odan beride Farıza apam týraly «asaý ónerdiń Afrodıtasy, tekti óleńniń Tumar hanymy» degenim jáne bar. Taýyp aıttym ba, aýyp aıttym ba, bile bermeımin. Biraq osy sózge kýá bolyp otyrǵan kópshiliktiń qol soqqanyn ózime qabyldap qalǵan jaıym bar. (Artyq ketsem aıyp menen, oqyrman).

«Osy jurt Eskendirdi bile me eken?» dep abyz Abaı jazǵandaı, kópshilik aqyndy keıde shalt minez shaldýar, tentek minez talant dep te oılap qalyp jatady. Fakeń jyrlarynda adýyndanyp, atoılap, keıde shalqyp, keıde tolqyp, keıde samǵaq, keıde mazdaq bolyp kóringenimen, janyn túsinip, jaǵdaıyn sezinseń sábıdeı sengish, baladaı ańǵal, anadaı jumsaq, danadaı shynshyl, jeńgedeı syrshyl, dosyńdaı jaqyn, apańdaı aıaýly. Syrttaı sál yzbarlanyp, yzǵarlanyp turǵanmen, ishteı kóńili móldirep, tolqyp-tolqyndanyp jatady. Onyń mańyna jaqyndaǵan jandar osyndaı qasıetterin sezinip, birde nazyn aıtyp, birde bazyna aıtyp, aqynnyń altyn ýaqytyn alyp, oıǵa-qyrǵa júgirtip jiberetini de bar.

Júgirtip jiberetini bar degendeı, jaqynda apam da bárimizdi júgirtip jiberdi. Jumysta otyr edim, Almatydan aptyǵyp aqyn aǵam Nurlan Orazalın telefon shaldy: «О́tesh, bizdi qara basyp, kópten beri habar alyspaı, qapy qalyp, asa abyrjyp otyrmyn. «Egemen Qazaqstanda» Fakeńniń elge amanat haty jarııalanypty dep halyq shýlap jatyr. Men sol nómirin jiberip alyppyn. Fakeń shet elde aýyr operasııa aldynda jatyr eken. Elge hat jazypty. Kórdiń be, estidiń be?» dep bastyrmalatty.

Jalpy habardy bilsem de, Nurlan aǵamyz aıtqan amanat hatty kórmeı qalyppyn. Men de abyrjyp, tipti terlep kettim. Dereý uly Almasqa habarlasyp, jaǵdaıdy bilsem, ol apamnyń ózin qoldaǵan, janashyr bolǵan, qamqorlyq kórsetken jandarǵa, jalpy óz oqyrmandaryna, tileýlesterine jazǵan rızashylyq haty bolyp shyqty. Jaqynda elge oralýǵa qamdanyp jatyr eken. Nurlan aǵamnan súıinshi suradym. Onyń da jaǵasy jaılaý bolyp, jadyrap qaldy. Osy kúnderde halqy onymen birge boldy, jankúıer boldy. Nemis jerine nazarlaryn tiktep, alystan aqjoltaı habar kútip otyrdy. Apam, Allaǵa shúkir, ortamyzǵa aman-saý oraldy. Sol kúnderde halqy ony qatty izdedi, kútti. Bul da halqymyzdyń boıynda bar eldik qasıet. Úzilmeı kele jatqan úlgi.

Aqyn qaı kezde de eldik úlgiden, halyqtyq qasıetten boıyn aýlaq salǵan emes. Allaǵa madaq aıtyp, arýaqqa shák keltirmeý jóninen de ol árqashan bıikten kórinedi. Quranǵa kóńilimen qulap, Muhammed paıǵambardyń, (s.ǵ.a.,) ómiri men uly ilimi týraly kitap túzýiniń ózi onyń jan dúnıesiniń tereńdigi men kemeldigin qapysyz kórsetedi. Uly paıǵambarlardyń ulaǵatty jolyn jalǵaǵan áýlıe-ámbıelerdiń áziz esimderi men ardaqty isterin tanyp-bilýdegi bolmysyn onyń shyǵarmalarynan únemi kóresiń de otyrasyń. Bul tek óleńde ǵana kórinis tappaıdy, ómirde de solaı. Jaza basyp jańylyp, asyp-sasyp sabylyp júrgen jandar da onyń janyna jıylyp, talantyna táý etip jatady. О́zi de osy úrdisten aınyǵan emes.

Ekinshi bir oqıǵa eske túsedi. Farıza apam 50 jasqa tolýyna oraı 1989 jyldyń aqpan aıynda Mańǵystaý oblysy azamattarynyń shaqyrýy boıynsha elge bardy. Jazýshy Mereke Qulkenov pen meni qasyna ertti. Osy oblystyń Beıneý aýdany aýmaǵyndaǵy Beket Ata meshitine baryp, zııarat ettik. Qystyń qaqaǵan aıazynda da qatpaı, býy burqyrap jatatyn Ata qudyǵynan sý alyp, dám tattyq. Aqtaýǵa júrer kúni sol aýdandaǵy esimi belgili bir aqyn Farıza apamdy úıine qonaqqa shaqyrdy. Aqyn barmaımyn dep bas tartty. «Mundaı aqyndy bilmeımin» deıdi apam. Jergilikti aqyn qatty abyrjydy. Mal soıylǵan, qonaq shaqyrylǵan, dastarqan jasaýly.

Sodan álgi aǵamyz abyrjyp, endi ne isteımin dep maǵan keldi. Qınalyp ketken. Sodan oǵan bylaı dep jol kórsettim: «Sen dereý Beket Ata qudyǵynan bir flıaga sý alyp kel. Sol sýmen shaıyńdy qaınat, etińdi as, qalǵanyn ózim retteıin. Osy sharýany yńǵaılap bolyp, bizge kel». Ol 18 shaqyrym jerdegi Ata meshitine ushty da ketti. Keldi. Sosyn men: «Apa, myna aqyn baýyryńyz buryn-sońdy bolmaǵan bir ıgi is bastapty. Sizge Ata sýyn arnaıy aldyryp, sodan dám-tuzyn daıyndap, qonaqqa shaqyryp otyr. Barmasańyz bolmaıdy-aý» dep salmaqty ózine saldym. Apam birden jadyrap: «О́ı, sen aqyldy jigit ekensiń ǵoı. Bilmeı júr ekenmin. Mynaý ǵajap shaqyrys boldy ǵoı. Ata arýaǵyn qalaı attap ketemiz, basta úıińe», dep aǵyl-tegil boldy da qaldy. Sóıtip, Aqtaýǵa asyǵyp otyrǵan apam alty-jeti saǵat otyryp, ábden rıza bolyp attandy. Minez be? Árıne, minez. Aqyndyq minez. Búkpesi, burylysy joq minez. Sodan álgi aqyndy jaqsy kórip ketti.

Farıza apamnyń halyqqa án bolyp keń taraǵan «Jaqsy kórý» degen óleńi bar. Osy óleń – Farıza aqynnyń búkil shyǵarmashylyǵynyń negizgi adastyrmas altyn arqaýy. Apam jurttyń bárin jaqsy kóredi. Isi qazaǵyn jaqsy kóredi. Tórtkúl álemdi aýzyna qaratqan Tereza anadaı ol árqashan óz ultyn janyndaı jaqsy kórip, onyń baqytyna shattanyp, qýanyshyn bólisip, qaıǵysyna ortaqtasyp kele jatqan Ana. О́zim de talaı kýá boldym, tipti jasy Farıza apamnan áldeqaıda úlken, ǵasyrǵa aıaq basqan qarııalardyń ózi «Farıza apaı» dep jatady. Sondaı kezde apam: «Sender osy qalaısyńdar», dep qabaǵyn túıip, ókpelegen bolyp, ernin burtıtyp, ursyp tastaıtyny da bar. Biraq kózi kúlip turady. Kóńili kúlimsirep turady. Álgi adamdy aıap, ishteı jaqsy kórip turady. Jaqsy kórgesin ursady. Jaqsy kórip turyp, ursýǵa bola ma? Árıne, bolady, eger siz Farıza Ońǵarsynqyzy bolsańyz.

Biz de Farıza apamyzdy jaqsy kóremiz. Bizdiń jaqsy kórgenimizdi ol da bilip, túsinip otyrady. Túsi qatý bolyp otyrǵan sııaqty bolyp kóringenimen ishi tatý bolyp eljirep, shyn jaqsy kórip otyrady.

Shyn aıtamyn, Farıza apam qazir bárimizdi jaqsy kórip otyr. Biraq minezine jeńdirip, syr bermeı otyr. Biz de apamyzdy jaqsy kórip, osy sózimizdi aıttyq. О́z sózin ózine qaıtardyq.

Apa, aman júrińiz, biz sizdi jaqsy kóremiz. Halqyńyz, qazaǵyńyz jaqsy kóredi sizdi!

О́tegen ORALBAIULY,

aqyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń

eńbek sińirgen qaıratkeri.