Fransııada – 60, AQSh-ta – 65, Germanııada – 67, Japonııada – 70, al bizde…

Juma, 19 sáýir 2013 0:42

Iá, zeınetaqy júıesin jańǵyrtý jaıy qoǵamda qyzý talqylanýda. Astanada bas qosqan  Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵy da bul máselege ún qosyp,  ózderi júrgizgen áleýmettik zertteýler nátıjesimen bólisti.

Saýalnama barlyq aımaq­tarda ártúrli áleýmettik toptar, sonyń ishinde dáriger, oqytýshy, fermer, zaýyt, fabrıka, mádenıet salasynyń jumyskerleri, orta deńgeıdegi menedjer, aýyr jumysta isteı­tin áıelder, kásipker jáne ta­ǵy basqa da toptar arasynda júr­gizilipti. Zertteýge qatysqan turǵyndardyń 93 paıyzy zeı­net­aqy júıesin jańǵyrtýdan habardar ekenin jetkizgen.

Juma, 19 sáýir 2013 0:42

Iá, zeınetaqy júıesin jańǵyrtý jaıy qoǵamda qyzý talqylanýda. Astanada bas qosqan  Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵy da bul máselege ún qosyp,  ózderi júrgizgen áleýmettik zertteýler nátıjesimen bólisti.

Saýalnama barlyq aımaq­tarda ártúrli áleýmettik toptar, sonyń ishinde dáriger, oqytýshy, fermer, zaýyt, fabrıka, mádenıet salasynyń jumyskerleri, orta deńgeıdegi menedjer, aýyr jumysta isteı­tin áıelder, kásipker jáne ta­ǵy basqa da toptar arasynda júr­gizilipti. Zertteýge qatysqan turǵyndardyń 93 paıyzy zeı­net­aqy júıesin jańǵyrtýdan habardar ekenin jetkizgen. Áıelderdiń 54 paıyzy Biryńǵaı zeınetaqy qoryn qurýdy qoldaıtyndyǵyn bildiripti. Al áleýmettik saýalnamaǵa qatys­qandardyń 78 paıyzy 40 jastan keıin áıelderdiń jumysqa ornalasý qıyndyǵyn jáne jumysqa turý kezinde kemsitýshilik saqtalatyndyǵyn ýáj retinde keltirgen. 52,6 paıyzy zeınetke shyǵý jasyn ulǵaıtý bala týýdyń tómendeýine ákep soǵady dese, 30 paıyzy zeınetke shyǵýǵa qobaljıtyndyǵyn, al 13 paıyzy zeınetke shyǵýdan qorqatynyn aıtqan. Jalpy, 43 paıyzynyń zeınetaqy laıyqty ómir deń­geıin qamtamasyz etpeıdi dep kúdiktenetini anyqtalǵan.

Isker áıelder qaýymdastyǵy músheleri áleýmettik zertteý­ler nátıjelerin saralaı ke­le, áıelderdiń basym bóligi zeınetaqy júıesin jańǵyrtýǵa áli de bolsa daıyn emestigin aıtyp, ol úshin halyq arasynda túsindirý jumystaryn barynsha jetildire túsý qajettigin alǵa tartady. Osyǵan oraı zeınetaqy júıesin jańǵyrtýǵa yqpal etip otyrǵan sebepterdi taǵy bir talqyǵa saldy.
Negizinen elde zeınetaqy júıesin jańǵyrtýǵa birden-bir sebep retinde zeınetaqy jı­naqtaý qorlaryndaǵy jınaq­tardyń az bolyp otyrǵany áser etkeni belgili. Al oǵan qazirgi jumysshy qaýymnyń basym bóligi jınaqtaý qorlaryna aqsha bólmeýi yqpal etken. Máselen, búginde elimizde 8,5 mln. jumys isteıtin adam bar bolsa, onyń 3,5 mıllıony, ıaǵnı 41 paıyzy ǵana turaqty túrde otandyq zeınetaqy jınaqtaýshy qorlaryna aqsha bóledi eken. Munymen qosa, 2,7 mln. ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵandardyń 932-si, ıaǵnı 34,5 paıyzy ǵana zeınetaqy qorlaryna aqsha jibergen.  Al olardyń bárin qosqanda jı­nalǵan qor árbir adamǵa shaqqanda 400 teńgeden kelip otyr. Al qalypty jaǵdaıda 1800 bolýy kerek eken. Iаǵnı qajetti somadan 4,5 paıyzǵa az. Al jınaqtaýshy qorlarda az qarjy jınap otyrǵandardyń 70 paıyzy – áıelder. Budan shyǵatyny, bolashaqtaǵy zeınetaqy qory­nyń jaǵdaıy áıelderge baılanysty bolady, deıdi mamandar. Al zeınetaqy az bolǵan kezde tómengi tarıf, tómengi baǵa, áleýmettik qoldaýlardyń artýy talap etiletini belgili. Endeshe, zeınetaqy jınaqtaý qorlarynda barynsha mol aqsha jınaqtaý kimniń bolmasyn qazirden bastap nazarda ustaıtyn basty mindeti bolsa kerek.

2013 jyldan bastap Qazaq­standa eńbekke jaramdy adamdar sany azaıady, kerisinshe zeınet jasyndaǵy adamdar kóbeıedi, deıdi áleýmettik zertteýler. Bul úrdis 2025-2026 jyldarǵa deıin jalǵaspaq. Bul elimizdiń ótken ǵasyrdaǵy demografııalyq jaǵdaıyna tikeleı baılanysty eken. Ony mamandar bylaı túsindiredi: máselen, 2013 jyly eńbekke jaramdy adamdar qataryna 1995 jylǵy týylǵan jastar qosylady. Al 1995 jyldar kezinde elde bala týý kórsetkishi tómendegen bolatyn. Al bıyl zeınet jasyndaǵy eńbekke jaramsyzdar qataryna sonaý jyldary soǵystan keıingi «bebı-bým» kezinde dúnıege kelgender qosylady. Iаǵnı bul – 1948 jyly týylǵan erler men 1953 jyly týylǵan áıelder. Osyǵan baılanysty, 2012 jyly eńbekke jaramdylar sany 63,6 paıyz bolsa (onyń 31,7 paıyzy áıelder), 2030 jyly bul kórsetkish 58,3 paıyzǵa, 2050 jyly 55,5 paıyzǵa (onyń 26,5 paıyzy áıelder) tómendeıdi. Sonymen qatar, aıta keter taǵy bir jáıt, zeınetkerlerdiń sany 2012 jyly barlyq turǵyndardyń 10 paıyzyn quraǵan, onyń 7,2 paıyzy áıelder bolǵan. Al 2030  jyldarǵa qaraı zeınetkerler sany barlyq turǵyndardyń 13,6 paıyzyn, 2050 jylǵa deıin  15,3 paıyzyn quraıdy dep kútilýde. Al onyń 10,7 paıyzy áıelder bolmaq. Sondaı-aq, búginde áıelderdiń zeınetaqy jınaqtaý qorlaryndaǵy jınaqtary erlermen salystyrǵanda 25 paıyzǵa tómen. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń esepteýleri boıynsha, 2015 jyly bul 50 paıyzǵa deıin jetýi múmkin. Al 2018 jylǵa qaraı múlde azaıyp, teńgerimsizdikke ákeledi. Onyń saldary áıelderdiń múlde tómen zeınetaqy alýyna ákep soqtyrady. Osyǵan oraı Qazaqstan áıelderdiń zeınetke shyǵý jasyn ár jyl saıyn 6 aı qosyp, 58-den 63-ke kóterýdi oılas­tyryp otyr.  Zeınetaqy júıesin jetildirý búginde álem elderiniń birazynda oryn alýda. Oǵan jahan halqynyń jappaı ómir súrý jasy uzaryp, qarttar qatarynyń kóbeıýi, keri­sinshe, sońǵy kezderi bala týýdyń azaıýy bir sebep bolsa, son­daı-aq, Eýropany tyǵyryqqa tiregen qarjylyq daǵdarys ta barynsha áser etip otyr. Máselen, Germanııada 2012-2019 jyldar aralyǵynda zeınetke shyǵý mejesin birtindep 65-ten 67 jasqa ulǵaıtý júrip jatsa, Nıderlandy (63-ten 65 jasqa) men Ispanııada (65-ten 67 jasqa) bul úderis 15 jylǵa sozylmaq. Al, Italııa ótken jyldan bastap áıelderdiń zeınettik jasyn birden 60-tan 65-ke kóterdi. Mundaı ózgeris jasaýdy Grekııa, Ulybrıtanııa, Avstrııa jáne Lıtva bıligi de oılas­tyryp jatqan kórinedi. Sonymen qatar, AQSh, Fransııa, Japonııa, Vengrııa, Polsha, Chehııa syndy elderde de áıelderdiń zeınetke shyǵý jasy joǵary.
Zeınetke shyǵý jasyn ul­­ǵaıtý, árıne, óte kúrdeli másele. Bul rette halyqtyń sany, ju­myspen qamtylýy jáne túrli áleýmettik toptardyń ál-aýqaty eskerilýi tıis. Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵy júrgizgen áleýmettik zertteý­ler nátıjesi de elimizde bul ba­ǵytta qolǵa alatyn sharalar bar­shylyq ekendigin kórsetip ber­di. Máselen, jasy ulǵaıǵan áıelderdi jumysqa ornalastyrý jaǵdaılaryn qalyptastyrý, aýyl-aımaqtarda olarǵa arnap jumys oryndaryn ashý sııaqty sharalar da óte mańyzdy. Sebebi, áıelderdiń jasyn ulǵaıtý zeınetaqy jınaqtaryndaǵy jınalymdardy ulǵaıtýdy kózdep otyrsa, bul maqsatqa jetý úshin olar sol zeınet jasyna deıin jumys istep, jınaq qorlaryna aqsha aýdaryp otyrýy kerek.
Qazaqstannyń isker áıel­der qaýymdastyǵy otyrys sońynda áleýmettik zertteý qory­tyn­dysyn tıisti organdarǵa jibe­retindigin aıtyp, ony zań qabyl­daý kezinde nazarǵa alsa degen úmitpen tarqasty.

Elder    Áıelderdiń zeınetke shyǵý jasy
Avstrııa    60 jas
Ulybrıtanııa    60 jas
Germanııa    67 jas
Italııa    60 jas
Qazaqstan    58 jas
Nıderlandy    65 jas
Reseı    55 jas
AQSh    65 jas
Fransııa    60 jas
Shvesııa    61 jas
Japonııa    70 jas
Dınara BITIKOVA, 
«Egemen Qazaqstan».