Aq pen qara

Birde balasynyń aqylyn synap bilmek oımen, áńgimelesip otyrǵan sátte: «Qalqam, Ábish, osy jaratylysta aq zatty nárse asyl ma, qara zatty nárse asyl ma?», dep surapty. Ábish: «Aq zatty nárse asyl ǵoı» deıdi. Abaı: «Olaı emes, qara zatty nár­se asyl» degeninde, ákesiniń betine qarap kúlgen oqýdaǵy ul «Qarany qalaı asyl deısiz?» deıdi. Hákim «Adam balasy barlyq dúnıedegi jaratylysty kózben kóredi. Kózdiń aǵy kórmeıdi, ortasyndaǵy kishkene qarashyǵy kóredi. Qaranyń asyldyǵyna osy dálel. Qaǵaz aq, odan adam oqyp bilim almaıdy, ústine jazǵan qara sııadan óner, bilim alady. Jas shaqta adamnyń saqal, shashy qara bolady. Qartaısa aǵarady, jas kúnde aqyl, bilim, qaırat kóp bolady. Shash, saqal aǵaryp qartaıǵanda aqyl, bilim, qaırat azaıa­dy. Muhammed paıǵambar qudaıdyń dıdaryn kórýge qarańǵy túnde barypty deıdi, kúndiz aq, jaryqta barmapty. Tún qara emes pe? Sondyqtan aqtan qarany asyl ma dep oılaımyn» degen eken. Sonda Ábish «Onyń bárin nemen oılap bildińiz?» dese kerek. Abaı «Aqylmen oılap bildim» degende, «Olaı bolsa, aqyl mıda bolmaı ma, mı aq emes pe. Ekinshi aqyl – nur jaryq zat. Ol da aqqa uqsamaı ma» dep jaýap bergen kórinedi. Taýyp aıtqan sózine yrza bolǵan Abaı balasynyń mańdaıynan ıiskepti.

Abaıdyń aýyldasy Naýshabaı esimdi adam­nyń aıtqan esteliginde áke men balanyń ǵajap dıalogy osylaı óriledi. «Áke – balaǵa syn­shy» degendi qazaq osyndaıda aıtqan shyǵar. Árıne qazir qaıtalana bermeıtin qalyp. Onyń ústine  eldiń bári Abaı emes, ekiniń biri Ábishteı zerdeli óren bolmas. Dese de osy tárizdi oı oshaǵyn úrleıtin ot­ba­syndaǵy áńgimelerge ańsarymyz aýady. Se­bebi rııasyz suhbattan tunyqtan qanyp ish­kendeı tula boıyńyz tazaryp, oı-sanańyz sergip qalady. 

Biraq búginde qym-qýyt tirshiliktiń qa­myty qatty qajaǵany ma, áke men bala ara­syndaǵy tereń paıymǵa toly áńgime turmaq, qarapaıym otbasylyq, týystyq, adamı qarym-qatynas qaǵıdattaryn eskerý, oryndaý qıyndap barady. Bir ǵana mysal, ata-ana bala tárbıesinen ózin túbegeıli alystatyp alǵandaı. Tań sibirleı bere bastalatyn qy­byrlaǵan qalyń qozǵalystyń bir-bir atom ból­shekterindeı sapyrylysqan dúnıege sińip ketetin ata-ana qaıdan balaǵa qarasyn?! Áserli áńgime, ǵıbratty támsil shertýdi aıtasyz. Balaqaıdyń tańǵy asyn úıde bolsa ápkesi ne ájesi berer, bolmasa balabaqshadan bir shaǵyn tabaq bylamyq buıyrar. Kesh oralatyn ata-ana da áldeqashan uıqyǵa shomǵan balanyń mań­daıynan ıiskegennen basqaǵa sharasy qalmas. Al ara-tura bir bolatyn baıyrqa mezet tirshiliktiń basqa da qajettilikterinen artylmaıdy. Tipti, balaǵa ýaqyt bólgenniń ózinde je­telep aparyp qalyń adam qaptaǵan saýda ortalyqtaryndaǵy attraksıondardyń aýlasyna asyryp jiberesiz. Iá, ýaqyt jetpeıdi, ýa­qyt jetse, kóńil jetpeıdi. Kóńil jetpegen soń tárbıe jetpeıdi. Áıteýir bir kem dúnıe. Osy ortada jetim kúı keshken jas býynnan jaqsylyq kútý de jetesizdigimiz sııaqty. «Tárbıeli adam taǵalanǵan atpen teń» deıdi. Qazir qaı jaǵyńyzǵa qarasańyz da, taǵasyz tuıa­ǵy mújilgendeı jortaqtap janbaǵyspen júr­­gen pendeni kóresiz... Tipti, el aldynda júr­­genimen de erge laıyq emes, popýlızmnen aspaıtyn usaqtyqqa boı aldyrdyq. Oıy ortalar ozyp tur. Bul – ýrbandalýdyń ýysynda ketip bara jatqanymyzdy ǵana emes, qasań­daný­dyń qýysynda qalyp bara jat­qany­myzdy da ańǵartady. Irep salatyn irilikti izdeısiz sosyn...

At ústinde aıran ishetin asyǵystyqty ázirge aqtaı almaımyz. Eger bar ýaqyttyń esesin shyn máninde eńbek enshilese, Qazaq eli táýlik boıy tynym tappaıtyn, biraq sonysyna qaraı baqýatty jurttar qatarynan kórinbes pe edi?! Oıdan oı botalaıdy. Baraqatty turmysqa bul dúnıede jetýge bola ma? Bul bizdiń tanymymyzda Abaı men Ábishtiń dastarqan basyndaǵy áserli áńgimesindeı kórinse, basqaǵa da solaı ma? Álbette árkimniń basyna laıyq bórki bar. Bir elderdiń baıyz tappaıtyn ónerkásip tóńkerisshileri barsha adamzatqa baqyt syılaıtyn jobalardy júzege asyrý úshin jantalasyp jatsa, biz ne úshin jantalasamyz? Ýaqytymyzdy urlaǵan dúnıe soǵan tatı ma, úı ishińe, balańa nazar aýdara almaǵan ýaqyt tirshiligińniń tutqasyna jeteǵabyl ma? Álde kúnkóristiń qana qulaqkesti qulyna aınaldyq pa? Balalarymyzdyń bir sát ne oılaıtynyna, qandaı oı túıetinine, qorshaǵan ortany qalaı tanıtynyna oı júgirtip kórdik pe? Mine, osy suraqtardyń sheshimin tapsaq, soǵan oraı batyl sheshim qabyldaı alsaq qana biz Abaı men Ábish oı talastyrǵandaı, dúnıedegi asyl muratymyzdyń mánin taba alsaq kerek.