Ulttyq kıno tarıhyndaǵy alǵashqy qazaq keńes-akteri, kınorejısser, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi, KSRO Kınematografıster odaǵynyń múshesi Hákim Dáýletbekov haqyndaǵy málimet-derektiń tapshylyǵy sondaı, kıno men rýhanııattyń tóńiregindegi mamandar bolmasa, esimin estigen bette eleń ete qalatyndaı tanymaldylyqqa jete almaǵan kúıi ketti. Ras, qaıtys bolǵan soń Almatydaǵy Gogol men Panfılov kósheleriniń qıylysyndaǵy tas úıge «turdy» degen eskertkish-taqta ilindi. 2010 jyly Kıno úıinde dúrkiretip bolmasa da, derekti kınodaǵy ornyn kórsetip 100 jyldyǵyn atap ótkendeı bolǵanymyz da ras. «Belgili adamdy belgisiz etpeımiz, esimin jańǵyrtyp, eske alyp júremiz» degen ýádeler jan-jaqtan jamyraı berilgen, biraq ádettegideı bári de báz baıaǵy qalpyna qaıta túsip, talant esten tars shyǵaryldy.
Ákesiniń dara týǵanyn, Máskeýdegi VGIK-ti bitirgen birinshi qazaq ekenin, 1934 jyly «Mosfılmge» shtattyq kestemen jumysqa alynǵan birinshi kásibı kınorejısser bolǵanyn dáleldep, shyn baǵasyn alýy úshin bir sómke qujat pen sarǵaıǵan sýretterdi qushaqtap alyp, shyryldap júgirip júrgen jalǵyz joqtaýshy qyzy Sáýleden ózge tarıhı tulǵany óz tuǵyryna qondyrýǵa asyqqan janashyrlar ázirge tabylmaı tur. Al Sáýle Dáýletbekovanyń qolyndaǵy arhıv materıaldary men sarǵaıǵan eski sýretter sóılep berse, biz «tuńǵysh» dep tanyǵan adamdardyń talaıy tuńǵysh bolmaı qalýy ábden múmkin. Biraq maqsatymyz tuńǵyshtardyń tóńireginde talas týdyrý emes, bir ýaq kózine týra qarap qoısaq, shyndyqtyń baǵasy bıikteı túse me degen oı.
Rasynda da, «kıno», «ınstıtýt», «akter» degen sózder qulaqqa tym tosyn ári túsiniksiz estiletin 1931-1934 jyldary H.Dáýletbekovtiń Búkilodaqtyq Memlekettik Kınematografıster ınstıtýtynda oqýy ol kezeń túgili, búgingi ýaqyt turǵysynan alǵanda da tym erekshe qabyldanatyn «nonsens». VGIK-te joǵarǵy akterlik bilim men rejısserlik sheberlik sabaǵyn ataqty N.Batalov pen S.Komarovtyń sheberhanasynda júrip alǵan qazaq qandaı bolýy múmkin dep ózińshe elestetesiń de. Mańdaıynan sıpap, kútip turǵan jeti atasy joq Máskeýge jalań aıaq, jalańbas ósken jalqy jigit qalaı jol taýyp keldi?
Hákim Máskeýge «Jut» atty fılmniń jeteleýimen keledi. Taǵdyr jolyn tarqatpas buryn «Hákim degen kim edi?» degen suraqqa jaýap berelik. Dala aqsúıekterinen qurylǵan otbasynyń jalǵyz tuıaǵy Hákim Dáýletbekov 1910 jyly Aqmola okrýgindegi №15 aýylda ómirge kelgen. Jastaıynan jetim qalyp, týystarynyń kómegimen medresede bilim alǵan Hákim aǵasy Qaıyrbektiń qamqorlyǵynyń arqasynda qazaqtyń astanasy Qyzylordany izdep tabady. Osy jerde bilimin tereńdetip, oqý ornyn bitirgen soń Qyzylordada qazaq mektebiniń muǵalimi bolyp eńbek jolyn bastaıdy.
Ortalyq jumysshylar kooperatıvindegi jaǵdaıdy jolǵa qoıyp, qazaqtar arasyndaǵy saýatsyzdyqpen kúresý jóninde komsomoldyq tapsyrma alǵan kózi ashyq, belsendi Hákim Qyzylordadan Almatyǵa arnaıy jiberiledi. Ol munda Búkilreseılik «Shyǵyskıno» tresi kınoekspedısııasynyń Úkimettiń tapsyrmasymen qazaq taqyrybyna arnalǵan «Jut» atty tuńǵysh kórkem fılm túsirip jatqanynyń ústinen túsedi. Basqalarǵa qaraǵanda orys tiline júırik, sózi ornyqty, oıy qalyptasqan, jany jaısań jas jigitti rejısser M.Karostın birden ish tartyp, fılmge túsýge usynys bildiredi. Elirgen baıǵa esesi ketip, qoı aýzynan shóp almaıtyn Malaı atty momyn batyraqtyń rólin oınaý 9 jasynan jetim ósken Hákimge asa qıynǵa soqpaıdy. О́zi de qarap júrmeı, búkil túsirý tobyn mańaıdaǵy aýyldarǵa ertip aparyp, kedeı-kepshiktiń jupyny tirshiligin kórsetip, bazar aralatyp, qazaqtyń ómirimen tanystyrady. Tipti kóshede oıda-joqta ushyrasyp qalǵan, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı Abyz Taıshybekovtiń alyp tulǵasyna qatty qyzyqqan rejısser fılmdegi bir qoıdyń etin bir-aq jeıtin mes qaryn baı-qulaqtyń rólin oınaýǵa qansha úgittese de, baıyrǵy qyzyl partızan «túspeımin» dep at tonyn alyp qashqanda, ony osy Hákim kóndirip beredi. Buryn-sońdy mundaı meshkeılikti kórmegen máskeýlik kınogerlerdiń eki kózi tas tóbesine shyǵyp, talaıǵa deıin jyr ǵyp aıtyp júripti.
Qazaq ómirine arnalǵan tuńǵysh «Jut» kórkem fılmine keńesshilik jasaýǵa Sábıt Muqanov shaqyrylady, al Ilııas Jansúgirov onyń kómekshisi bolyp bekitiledi. M.Karostın men S.Ermolınskııdiń qazaq ómirin arqaý etken kórkemsýretti «Jut» fılmin túsirip jatqanyn estigen bette E.Aron ózi túsirýdi qolǵa alǵan «Dala ánderi» atty derekti-hronıkalyq fılmin toqtatyp qoıyp, dereý kórkem fılmge aınaldyrady. Solaı bola tura, «Jutty» Máskeý bekitedi de, derektiligi basym bolǵandyqtan, «Dala ánderi» kórkem fılm retinde bekitilmeıdi. Bul kezde Balqashtyń boıynda «Altyn jaǵalaý» atty derekti fılm túsirip jatqan A.Lemberg te qazaq kınosynyń tarıhyna tuńǵysh kórkem fılmniń rejısseri retinde enýdi oılap qolyndaǵy barlyq derekti materıalyn E.Aronǵa beredi. Ekeýlep fılmdi qaıta jasap, ishine Serke Qojamqulov oınaıtyn qysqa epızodty kirgizedi. Keıin «Dala ánderin» «maǵynasyz ári ıdeıasy aıqyn emes» dep qatań synǵa alǵan K.Sıranovqa Serke aǵamyzdyń ózi ssenarıımen tanyspaǵanyn, rólge daıyndalmaǵanyn, bárin de Lemberg pen Aronnyń nusqaýymen jasaǵanyn aıtyp: «Týrasyn aıtaıyn, fılmde men emes, rejısser oınady!» dep ózi de moıyndaǵan eken.
Bul kezde Máskeýdegi basylymdar Malaıdy oınaǵan Hákim Dáýletbekov týraly «jańa qazaq dalasynda qalyptasyp kele jatqan jas jigittiń obrazyn shynaıy asha bildi» dep jarysa jazyp jatqan bolatyn. Bul týraly M.Karostınniń Hákimge jazǵan hatynda: «Shyǵyskıno» kınostýdııasy túsirgen, Hákim Dáýletbekov oınaǵan «Jut» kınokartınasynyń birinshi kórkem fılm bolǵanyn qýana qýattaımyn. Al operator Lemberg hronıker-dokýmentalıst bolatyn» degen joldar kezdesedi. Osynyń ózinen orys kınorejısserleriniń árqaısysynda áli óner men mádenıet qanat jaıa qoımaǵan qazaq dalasyndaǵy ulttyq kınonyń tarıhyn ózinen bastap, birinshi bolǵysy keletin ishki esebi men nıeti bolǵanyn jáne onysyn ózderiniń de jasyra almaǵanyn baıqaýǵa bolady. О́kinishke qaraı, qyzǵanyshtyń qyzyl ıti ishin tyrnaǵanda, mazasy qashatyn ónerdegi mádenı qaraqshylar ekeýiniń esimin de, eńbegin de umyttyrý úshin aıdyń-kúnniń amanynda altyn qorda jatqan «Juttyń» da, keıin túsirilgen «Qarataý qupııasynyń» da kózin joıyp, qoldy jasaıtynyn M.Karostın de, H.Dáýletbekov te, árıne ol kezde bilgen joq. Sóıtip H.Dáýletbekovtiń tutas taǵdyryna kóleńkesin túsirgen naǵyz jut Karostınniń kınosynda emes, qazaq óneriniń qabyrǵasynda bastalǵan edi.
«Juttyń» arqasynda orys kınorejısserleriniń kózine túsken H.Dáýletbekovtiń Máskeýden bir-aq shyǵyp, VGIK-tiń stýdenti atanǵany óz aldyna, ony támamdamaı turyp-aq 1930-1939 jyldar aralyǵynda «Shyǵyskıno» tresine shtattyq akter bolyp jumysqa qabyldanady. 1931 jyly rejısserler Dýbrovskıı men El-Regıstan H.Dáýletbekovti «Qarataý qupııasy» atty jańa fılmdegi jolseriktiń rólin oınaýǵa shaqyrady. Taý saǵyzynan otandyq kaýchýk óndirýge arnalǵan óndiristik taqyryptaǵy fılm bolǵandyqtan, ıdeıasy tyń, janry jańa, akteri azıattyq, sonysymen de qoǵamdy jalt qaratqan fılmge Amerıkanyń «Daily News» basylymynyń tilshisi de nazar aýdarady. Fılm jaryqqa shyqqan soń (1932 jylǵy 80-sanynda) «Daily News» bylaı dep jazady: «Osydan eki jyl buryn ǵana Hakım Davıd-Bekov eshkim bilmeıtin bozbala edi, al ol qazir SSSR-degi eń myqty akterlerdiń biri!» Bir ǵana rólimen osyndaı baǵaǵa ıe bolǵan Hákimniń Máskeýdiń mańdaıaldy rejısserleri men akterleri arasyndaǵy tanymaldylyǵy tipti arta túsedi. «Tynyq Don» fılminiń alǵashqy nusqasy men «Rıazandyq áıelder» fılmderiniń rejısseri bolǵan O.Preobrajenskaıa men I.Pravovtan Hákim taǵy da qazaq taqyrybyna arnalǵan «Jaý soqpaǵynda» fılmindegi Abylaıdyń rólin oınaýǵa shaqyrtý alady. Osy fılmnen keıin Hákim I.Pyrev, A.Abrıkosov, B.Tenın, E.Sesarskıı, N.Plotnıkov, M.Narokov sekildi orys kınosynyń altyn qoryna engen fılmderdi túsirgen ataqty rejısserlermen jaqyn aralasa bastaıdy. «Ana», «Shyńǵyshannyń urpaǵy» sııaqty fılmderdiń avtory, ataqty M.Pýdovkın 1935 jyly Hákimge «Jeńis» atty týyndysyndaǵy baılanysshynyń rólin usynady. Ásirese 1936-1939 jyldar Hákim úshin shyǵarmashylyq tabysqa toly jyldar boldy. Orys kınosynyń klassıkteri ǵana emes, álemdik kıno ónerine de eleýli yqpalyn jasaǵan áıgili S.Eızenshteın, V.Pýdovkın, Iа.Protazanov, G.Aleksandrovtarmen tanysyp, olar túsirgen fılmderdiń kópshilik sahnasynan, epızodtyq kórinisterden ról alady.
1934 jyly VGIK-ti bitirgen H.Dáýletbekovtiń 1936-1940 jyldar aralyǵynda M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynyń dramatýrgııa fakýltetinde oqyǵan birden-bir qazaq bolǵanyn da sóz oraıy kelgende aıta ketýimiz kerek. Instıtýtty bitirgen 1940 jyly Qazaqstan úkimeti ulttyq kınostýdııany uıymdastyrýshylardyń qatarynda Hákimdi Almatyǵa shaqyrady. Ol eline kelgen soń Qazaq KSR Halyq Komıssarıaty óner basqarmasynyń ssenarıı bóliminiń basshysy ári rejısseri bolyp bekitiledi. 1941 jyldyń sońynda «Bizdiń qalanyń jigiti» fılmin túsirýdi bastaǵan rejısser Aleksandr Stolperge assıstent bolyp taǵaıyndalady. Osy fılmnen keıin H.Dáýletbekov tuńǵysh qazaq kınorejısseri bolyp tanylady. Fılmniń túsirilimi aıaqtala sala Hákim óz erkimen maıdanǵa attanady...
«Sonda VGIK-ti, Ádebıet ınstıtýtyn tuńǵysh bolyp támamdaǵan Hákim Dáýletbekov talantty bola tura, nege osy ýaqytqa deıin kópshilikke tanylmaǵan, ne sebepti qazaq kınosynyń alǵashqy qarlyǵashtarynyń qatarynda aty atalmaǵan?» degen zańdy suraq týady. Tipti artyqtaý bolsa da, oılaǵannyń aıyby joq bolar, «1937-niń náýbetinen qalaı aman qalǵan?» degen suraqtyń da kókeıge lyqsyp keletinin jasyrmaı-aq qoıalyq.
El bıligine erte aralasyp, áskerı horýnjıı shenin alyp, Aqmola okrýgine qarasty Álike-Baıdaly bolysyn basqaryp, Atbasar syrtqy okrýgi aǵa sultanynyń orynbasary bolǵan áıgili Aqqoshqar Kishkentaıulynyń shóberesi (Aqqoshqardyń Ermıtajda turǵan sýretin Qazaqstanǵa alyp kelip, ǵylymı aınalymǵa engizgen – akademık Álkeı Marǵulan) onyń uly Bekennen týǵan Dáýletbek baıdyń úsh áıeliniń ortasyndaǵy Hákimniń ómiri kedeıdi tóbesine kótergen keńestiń saıasatyna týra kelip, syıysa almasa, qıturqy kezeńniń ólshemimen alǵanda – qısyndy. Ilim-bilim jınaǵan jastyq shaǵy Qazaqstannan qashyqta, Máskeýde, orystyń ortasynda ótip, 1937 men 38-diń zobalańynan jany aman qalǵany baǵy bolsa, úsh ret aýyr jaralanyp, keýdesine «Qyzyl Juldyz» ordeni men bes medaldy qadap, Belgrad qalasyn alǵany úshin Stalınniń jeke Alǵys hatyn alyp soǵystan aman-esen elge oralǵan kezinen bastap qaǵaz-qalamy jalańdap, aryz jazatyndar rejısserge sor bolyp jabysty. Eki qoly jaqsylardyń jaǵasyna jarmasyp ótken, shetinen kózinen tizip kógendep, ustap berýden aldyna jan salmaǵan ataqty jazýshymyz bul joly da júrisinen jańylmaı, «baıdyń tuqymy, tuqymy ǵana emes, bel balasy» dep Hákimniń ústinen aryzdy boratqan da otyrǵan. Sáýle Hákimqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, ákesiniń ustalyp ketýinen kóp jaǵdaıda anasy qorǵap qalyp, saq júrýine, sergek bolýyna sebepkerlik jasaıdy. Hákimniń áıeli Mamıra Jantilesova da soǵys kezinde Kalının qalasynda ornalasqan KSRO Qyzyl Armııasy Barlaý basqarmasynyń bas shtabynda jumys istegen qazaq qyzy. Soǵys aıaqtalǵan soń alǵashynda О́zbekstan Qaýipsizdik komıtetine jiberilip, keıin Qazaqstannyń Memlekettik Qaýipsizdik komıtetine jumysqa aýystyrylǵan Mamıra ómir boıy jazyqsyz erin qyzǵyshtaı qorýmen ótken. Qaýipsizdik qyzmetinde jumys istegendikten, kúıeýine jala jaýyp, qaralaǵan kezekti aryzdy «kerekti» jerine jibermeı, orta joldan ustap alyp otyrǵan.
H.Dáýletbekov 1983 jyly 73 jasynda qaıtys boldy. Qazaq KSR-ne eńbegi sińgen óner qaıratkeri, talantty rejısser bar ómirin kınoǵa arnap, 12 derekti fılm jáne «Sovettik Qazaqstan» kınojýrnaly úshin 100-den astam sıýjet túsirdi. «Aýyldan shyqqan qyzdar», «Kegen dalasy», «Halyq muǵalimi», «Qazaqstandaǵy rýmyn sharýalary», «Shólmen shekarada», «Eki márte Eńbek Eri», «Lımannoe oreshenıe Kazahstana», taǵy basqa derekti fılmderi ekran betinen qaıtalap kórinse, búgingi kúnniń kórermeni úshin de qyzyqty bolatyny sózsiz. Bar jazyǵy baı balasy bolyp qyńyr saıasattyń qyryna ilikkeni bolmasa, qazaq kınoakterlik mektebiniń negizin qalaýshy alǵashqy qarlyǵash sońyna osynshama mura qaldyrdy. Qazaqstanda jyl saıyn ótetin ártúrli dárejedegi kınofestıvalder, «Qulager» ulttyq júldesi sekildi kınogerler qaýymyna arnalǵan báıgelerde derekti fılm jeńimpazyna Hákim Dáýletbekov atyndaǵy arnaıy syılyq tabystalyp otyrsa, «Qazaqfılm» kınostýdııasy aldyndaǵy «Juldyzdar alleıasynan» óz juldyzyn ıelense, esiminiń el esinde júrýi úshin jasaǵan ıgi isimiz bolar edi. Tar kezeńde taýdaı talap arqalap, halqyma paıdaly adam bolsam degen uly armanmen kelip, tabandy qyzmet etken Hákim esimi qaıtkende umytylmaýy tıis.
ALMATY
