Ádildiktiń baǵdarshamy

Halyqaralyq uıymdardyń pikirinshe búginde sottarymyz qoljetimdi bola tústi. Kez kelgen sotqa kóp shyǵynsyz, bıýrokratııasyz júginýge bolady. Sotta ister tez qaralady. Buryn iske sońǵy núkte qoıǵansha 2,5 jyl ketse, endi bir jyldan aspaıdy. IT-servıs engizildi. Aryzdardyń 90%-y ınternet arqyly beriledi.

Sotta jaǵdaı jasaý jaǵynan álemdik reıtıngte tórtinshi oryn­damyz. Alda tek Sıngapýr, Norvegııa, Ońtústik Koreıa syndy memleketter. Bul – «100 naqty qadam» Ult josparynyń jemisi.

О́tken jylǵy 19 qarashada Elbasynyń qatysýymen ótken keńeste sot júıesiniń odan ári damýyna jańasha serpin bergen jáne sot tóreliginiń sapasyn arttyrýǵa negiz bolǵan úsh baǵyt anyqtaldy. Eń aldymen kadrlar sapasyn arttyrý. Ol úshin sot júıesine bilik­ti zańgerlerdi, ǵalym-quqyq­tanýshylardy irikteý, stımýl jasaý, qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý, olardy ob­lystyq nemese Joǵarǵy sotqa alýdyń jańa tetikterin qaras­tyrý mindeti qoıyldy. Ekin­shi mindet, sýdıalardy daýy joq isterden bosatyp, olardy kúrdeli isterge jumyldyrý, júktemeni azaıtý. Úshinshi, sot prosesin artyq bıýrokratııadan tazartyp, ony tıimdi, yńǵaıly, túsinikti etý joldaryn negizdeý, iske asyrý.

Bıyl naýryzda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanovty qabyldaǵanda osy kúrdeli máselelerdi sheshý joldary, alda atqarylatyn is-sharalar talqylanyp, tapsyrmalar júkteldi.

Odan beri birer aı ótti. Joǵarǵy sot bul baǵytta ne istep jatyr degen saýal týyndaıdy. Bizdegi derek boıynsha, aýqymdy ister atqarylýda. Kadrlardy irikteýdiń jańa ádisteri engizilip, sýdıalyq qyzmetke «kezdeısoq» adamdardyń ońaı ornalasýyna tosqaýyl qoıyldy. Sýdıalyqqa belgili ǵalym-quqyqtanýshylar men bilikti zańgerlerdi alýǵa jol ashyldy. Mundaı jańa tásil salyq, keden, ınvestısııalar, zııatkerlik menshik boıynsha, básekelestik pen monopolııaǵa qarsy qyzmet salasyndaǵy, sondaı-aq ózge sala­lar­daǵy kúr­deli isterdi sheshý sapasyn jańa deńgeıge kótermek.

Sondaı-aq sýdıalardy attes­tattaý tártibi kúsheıtilgen. Ar­naıy qurylǵan Komıssııa ár­bir sýdıanyń sheshimi men úkimin muqııat zertteıtin bolady. Ási­rese buzylǵan aktilerdi qaraý talaby qatańdatyldy. Bıyl attestasııadan 500 sýdıa ótpek. Bul – árbir tórtinshi sýdıa úshin úlken synaq.

Qazirgi ýaqytta sýdıalyqqa vakansııa kóp. Biraq búgingi talap boıynsha sot júıesine san emes, sapa kerek. Sol sebepti Joǵary Sot Keńesimen birlesip, irikteý tártibin kúsheıtti. Buryn irikteýden árbir 4-shi kandıdat ońaı ótse, qazir árbir 25-shi kandıdat úlken eńbekpen ótedi.

Odan keıingi másele – sot prosesterin artyq, qajetsiz bıýro­kratııadan tazartý. Qazir túp­kilikti sheshim shyǵarý úshin sýdıa oǵan deıin 20 shaqty qujatty toltyrýǵa májbúr. Odan arylý joldary qarastyrylyp jatyr. О́ıtkeni artyq prosedýralar, júktemeniń kóptigi sýdıalardyń ózderine tikeleı qatysty kúr­deli isterdi qaraýlaryna edáýir kedergi bolyp kelgeni ras. Son­dyqtan sot tóreligine tikeleı qatysy joq fýnksııalar sottardan alynyp, notarıýstar men pro­kýratýraǵa berilýde. Bul sýdıa­lardyń júktemesin edáýir tómendetedi jáne olardyń naqty daýlar men kúrdeli istermen aınalysýyna múmkindik beredi.

Qazir respýblıka boıynsha sýdıalyqqa bos oryndardyń bolýynyń túrli sebepteri bar. Kóbinese óńirlerde júktemeniń kóptiginen sýdıalardyń jumys­tan shyǵýy oryn alǵan. Eger 2017 jyly sottarǵa 2,7 mln is pen materıal tússe, 2018 jyly 4,5 mln-ǵa jetken. Bıylǵy jyldyń 4 aıynda 2 mln, ıaǵnı ótken jyl­dyń birinshi toqsanymen sa­lystyrǵanda eki esege artqan.

О́zge eldermen salystyrsaq, ótken jyly árbir reseılik sýdıaǵa orta eseppen 1 000 is pen materıaldan kelse, qazaqstandyq sýdıalar shamamen 2 000 is pen materıal qaraǵan. Bıyl odan da kóp: 3500-ge jýyq bolmaq. Boljamǵa sáıkes respýblıka sottaryna 8 mln is pen materıal túsýi múmkin.

Joǵarǵy sotta naqty ári strategııalyq mańyzdy mindet­terdi oryndaý úshin zań­darǵa túzetýlerdiń úsh toptamasy ázir­lendi. Jalpy, ázirlengen 15 zań jobasynyń altaýy kúshine endi, úsheýi Parlamentte, al qal­ǵany Májiliske engizý satysynda.

Joǵarǵy sot tóraǵasynyń pikirinshe, júkteme máselesin sheshýdiń eń tıimdi joly – tatýlastyrý ınstıtýtyn damytý. Damyǵan elderde daýlardyń 70-80% tatýlasýmen aıaqtalyp jatady. Nege? О́ıtkeni tatýlasý sotqa qaraǵanda áldeqaıda tıimdi, arzan, jyldam, yńǵaıly. Sotqa júginý olarda qymbat ári uzaqqa sozylady.

Bir jyldan astam ýaqyttan beri sottar jumysyna jańa for­­mat engizilýde. Mysaly, sın­gapýrlyq tájirıbe boıynsha «Túngi sottar», «Otbasylyq sot­tar» jáne tatýlastyrýshy sýdıalar pılottyq rejimde jumys isteýde.

Derekke júginsek, 16 óńirde tatýlasý ortalyǵy ashyldy. Res­pýblıka boıynsha 46 ortalyq jumys isteıdi, tatýlastyrý kabınetteri – 1016. Olarda kásibı medıatorlar, notarıýstar, sot oryndaýshylar, basqa da mamandar bar. Mindet – kelissóz júrgizý, eki jaqqa qolaıly, ortaq sheshim izdeý jáne usyný.

О́tken jyly «Túngi sottar» jobasy iske qosyldy. Buryn jol-kólik oqıǵasy oryn alǵanda, polısııanyń hattama toltyrýy men sot sheshimin alý – 3 aıǵa, saqtandyrýdy alý 100 kúnge sozylatyn. Qazir jol-kólik oqı­ǵasy bolsa, polısııanyń hattama toltyrýy men sot sheshimin alý – 3 kún, onyń kúshine enýi – 10 kún, saqtandyrýdy alý – 15 kún. Adamdar saǵat 18.30-dan 22.00-ge deıin prosesterge qatysady. Olar endi burynǵydaı jumystan suranyp, kúndizgi turmystyq máselelerinen qol úzip, áýrege túspeıdi. «Túngi sottar» 16 oblysta ashylyp, jumys isteýde.

О́tken jylǵy qyrkúıekten beri «Otbasylyq sottar» jobasy tıimdiligin kórsetti. Otbasylyq ister boıynsha 107 sýdıa jumys isteıdi. Psıhologtar men medıa­torlar da belsene atsalysýda. Qaralǵan otbasylyq isterdiń 41 paıyzy bitimmen aıaqtalǵan.

Taǵy bir joba – tatýlastyrýshy sýdıalar. Olar adamdardyń sotqa talap-aryzyn bermeı tu­ryp, istiń anyq-qanyǵyna je­týine, sottaǵy isterdiń uzaqqa so­­zylmaýyna, olardyń artyq shy­ǵynǵa batpaýyna kómektesedi. Qazir elimizde 93 tatýlastyrýshy sýdıa jumys isteıdi. Olar ózderi qara­ǵan isterdiń 55 paıyzyn bitimmen aıaqtap otyr.

Al ótken jylǵy sáýirden beri respýblıkadaǵy 50 sot ǵımaratynda front-keńseler jumys isteıdi. Jyl aıaǵyna deıin front-keńseler taǵy 100 sotta ashylady. Olarda kelýshilerge qolaıly jaǵdaı jasalǵan.

Úkimetpen jáne «Atameken» UKP-men birlesip 20 iri máseleni sheshý mindeti tııanaqtalǵan. Mundaı birlesken qadam ekonomıka sektoryndaǵy kúrdeli daýlar boıynsha turaqty, birkelki jáne boljamdy sot praktıkasyn qalyptastyrýǵa múmkindik týǵyzatyny sózsiz.

Qazaqstan «Jahandyq báse­kege qabilettilik» reıtıngisinde «Sot júıesiniń táýelsizdigi» ındeksi boıynsha 2017 jyly – 79-orynda bolsa, 2019 jy­ly aqpanda – 73-orynǵa, «Zań ústemdigi» ındeksi boıynsha 2017 jyly – 64-orynda bol­sa, 2019 jyly aqpanda – 65-orynǵa, «Bıznesti engizý» («Keli­sim­sharttardyń oryndalýyn qamtamasyz etý») ındeksi boıynsha 2017 jyly – 6-orynda bolsa, 2019 jyly aqpanda 4-orynǵa turaqtaǵan.

Menińshe, sot – ádildiktiń baǵdarshamy. Kóshedegi baǵdar­sham jol júrisin rettese, otandyq sot júıesi qoǵam ómirin zańdyq turǵyda retteıdi. Sebebi adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý sottardyń mıssııasy. Jurt­qa sapaly sot qyzmeti kór­setilgende ǵana halyqtyń sotqa degen senimi artady.

Nurlan QALQA,

Joǵarǵy sot tóraǵasynyń keńesshisi

NUR-SULTAN