Qazaq qoǵamynda bolyp jatqan oqıǵalarǵa nazar aýdarǵan adam el bıliginiń qalyń buqaranyń únin estigenine kóz jetkizse kerek-ti. Kópshilik óziniń arman-ańsaryn saılaýda daýys berý arqyly da, erikti baqylaýshylardyń qyzmetimen de el tizigin qolǵa alǵan azamattardyń qulaǵyna jetkizdi. Bul sózimizge Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Euronews arnasyna bergen suhbatynda: «Negizinen narazylyqtar áleýmettik jaǵdaıǵa baılanysty týyndady, olar úkimetten áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılaryn sheshýdi talap etip otyr. Men mundaı máselelerdi joqqa shyǵarmaımyn, olar bar. Bılik olardyń máselesin estidi, endi sheshý úshin jumys isteımiz» degeni naqty dálel.
Iá, dúrmekke erip alańǵa shyǵyp ketkenderdiń de úni estildi. Biraq, sol únmen jetken emeýirindi bıliktiń muqııat tyńdap, saralap, máselelerdi keńese sheshýine múmkindik bergennen góri, biz tym taqymdap bara jatqanǵa uqsaımyz. Keıbir otandastarymyzdyń áreketi el basqarýshylardyń ustanǵan saıasatyna emes, memleketke qarsy baǵyttalyp jatqandaı kórinedi. Árıne, buqaranyń arasynda eldegi túrli oqıǵalar men qubylystarǵa, áleýmettik hám saıası ahýalǵa ishteı narazy bolatyn azamattar kezdesedi. Taǵy bir top elimizdiń tez gúldenip, jahandaǵy jaqsy damyǵan memleketterdiń qataryna is júzinde qosylǵanyn da qalaıtyny anyq.Tez arada Japonııa men Koreıa, Fınlıandııa men Norvegııadaı el bolsaq deıdi. Nıet jaqsy árıne. Biraq, amaldarymyzǵa abaı bolmasaq opyq jep qalýymyz ábden múmkin.
Negizi qoǵamdaǵy narazylyqtardyń evolıýsııasyna úńiler bolsaq, elde qalyptasqan áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası jaǵdaıǵa bárimizdiń de azdy-kópti aıypty ekenimizdi moıyndaýymyz kerek. Memleketshildik sanany tolyq qalyptastyra almaǵan tárizdimiz. Ata zańda adam quqy, azamattardyń saılaný jáne saılaý, beıbit túrde narazylyq jasaý quqynyń bar ekendigi kórsetilgenimen, keıbir normatıvtik qujattarda bul quqyqty shekteý amaldary qarastyrylǵany da shyndyq. Muny atqaminerlerdiń qatesi deıik. Biraq, saılaýda baqylaýshy bolyp, daýys berýge qatysyp, eldegi saıasat pen ekonomıkalyq úrdisterdi kóptiń qalaýymen ózgertýge biz, ıaǵnı qalyń buqara bıylǵa deıin belsendi aralasa qoıǵan joqpyz. Tym nemquraıly boldyq. Sóıttik te, el irgesin shaıqaıtyn jemqorlyq dertiniń dendeýine, jalǵan esep pen qur nasıhattyń keń taraýyna jol berip qoıdyq. Memlekettik qyzmetke eldiń eńseli bolýyn murat tutqan mamandar emes, jeke basynyń qamyn kúıttegender enip ketti. Sonyń saldarynan buqara ózgege, ásirese, syrmaq shetinde júrgenderge senbeıtin boldyq. Sol senbestigimiz memleket pen bılik degen uǵymdardy mıdaı aralastyryp jiberýge májbúr etti. Endi kelip, jyldar boıy jınaqtalǵan máselelerdi bir sátte sheshýdi talap etip jatqan tárizdimiz. «Qazan syndyramyz» degendeı syńaı tanytqan azamattar kezdesti. Al mundaı ustanym eldiń erteńi úshin qaterli edi.
Jalpy, biletinder osy kúnge deıin buqaranyń jappaı narazylyq tanytýynyń eki sebebin aıtyp kelgen edi. Olar: áleýmettik máseleler men zań talaptarynyń buzylýy. Eýropada, typ-tynysh bolǵandaı kórinetin KSRO-da bolǵan oqıǵalar shejiresi muny aıǵaqtaıdy. KSRO da mılısııa qyzmetkerleriniń júgensizdigine qarsy júzden narazylyq bolypty. Jalaqynyń tómendeýi men áleýmettik máseleler de buqaranyń basshylarǵa renjýine sebep bolsa kerek. Alaıda, sońǵy jyldary «toq balanyń da» narazy bola qalýy op-ońaı ekendigin baıqatty. Oǵan Taıaý Shyǵys elderindegi oqıǵalar kýá. Iаǵnı, narazy toptyń qarasyn kóbeıtý úshin úshinshi sebep te aıtylýy múmkin. Demokratııa, sóz bostandyǵy, adam quqy degendeı...Biraq, sol demokratııanyń ár halyqtyń tanym-túsinigimen úılesýi qajet ekendigin eshkim aıta qoımaıdy. Ári bul ıgilikke qol jetkizý úshin ár azamattyń jaýapkershiligi bolatyny taǵy bar.
Onyń ústine 2014 jyldan beri «sypaıy adamdardyń» el ishine enip ketý qaýpi de baıqalyp júr. Sodan da bolar Qazaqstan Respýblıkasynyń Áskerı doktrınasyna «gıbrıdti kúres» degen uǵym engizilgen. Bul tásil arqyly eldi arandatýǵa umtylatyndar seperatısterdi, jeke azamattardy, úkimettik emes uıymdardy, kommýnıkasııa quraldaryn, túrli qaýesetterdi paıdalanýy múmkin ekendigi de sol qujatta aıtylǵan. Al bizdiń halyq aqkóńil jurt ekeni belgili. Qyzbalyǵy taǵy bar, bireý attandasa aıqaıǵa súreń qosyp ketýimiz múmkin. Tóńirektegi jurttyń kórshi-qolańyna ne istegenin umytyp kettik. Birge týǵan baýyryna jany ashymaǵandar atasy basqa biz sııaqty jurtty aıaýy múmkin emes ekendigin nazardan shyǵaryp aldyq. Sóıtip, «aqyryp teńdik suramaq» nıet baıqattyq. Dál osylaı teńdik surasaq, utylyp qalýymyz bek múmkin.
Sóz basynda eldegi keleńsizdikterge bárimizdiń aıypty ekenimizdi aıttyq. Sanadaǵy stereotıpter de biraz ıgilikten qur qalýymyzǵa sebepshi bolyp tur. Jasyryp qaıtemiz, el ishinde qylmyskerlerge tán túsinik-paıymdar kezdesip turady. «Jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyı» deseń, «toqyldaq bolmaımyn» deıtin de ózimiz. Patshalyq Reseı kezindegi polısııadan, KSRO-nyń mılısııasynan talaı daǵdyny «mura» etip alyp qalǵanbyz. «Bratva» dep qylmyskerlerdiń jargonymen sóıleıtin polıseılerimiz de bar. Olardyń birazy buqaranyń tóbesinde áńgir-taıaq ornatýdan tartynaıyn dep turǵan joq. Sóıtip, «buıryq talqylanbaıdy» dep úırengen sarbaz ben polsııa qyzmetkeriniń árbir artyq qımyly da, sózi de narazylyqtardyń órshýine sebep bolýy ábden múmkin. Áleýmettik jelilerde tarap jatqan keıbir vıdeolarǵa qarap otyrsańyz sol sózimizdiń rastyǵyna kóz jetkizesiz. Odan bólek el ishin dúrliktirmek bolatyndar da kezdesedi. Qysqasy, qaıshylyǵy tym kóp qoǵam quryp alyppyz. Endi kelip sol qaltarys-bultarysy mol qoǵamdy birer kúnde ózgertpekke umtylamyz. О́zgeris jasaý úshin paıdalanbaq bolyp jatqan ádis-aılamyz da qarabaıyr. Attandap atqa qonyp, el isin túzetkimiz keledi. «Úı artynda kisi bar» ekenin umytyp ketken tárizdimiz. Sondyqtan, dál qazir qalyń buqaranyń «oınasaq ta biraz jerge barystyq, endi qoıalyq» degeni jón bolsa kerek.
