Osynaý ıgi istiń «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń úılestirýimen júzege asyp kele jatqany belgili. Buǵan deıin fılosofııa, áleýmettaný, dintaný, lıngvıstıka, mádenıettaný, dúnıe júzi tarıhy, t.b. baǵyttarda álemdik bilimniń jaýharlary qazaq tiline aýdarylyp, elýge jýyq basylymdar elimizdiń joǵary oqý oryndaryna jol tartqan-dy.
Bul jolǵy aýdarmanyń da otandyq bilim keńistigi úshin paıdasy qomaqty dep baǵalaıdy sala mamandary. Djýlı Rıvkın jáne Maıkl Raıan avtory bolyp tabylatyn «Ádebıet teorııasy» álemdik ádebıettaný ǵylymynyń ózekti taqyryptaryn qozǵaıdy. Orys formalızmi, jahandaný, tanym, emosııa, evolıýsııa, ádebıet syny men teorııasyn keńinen ǵalymdar jan-jaqty taldaǵan. Ádebıettanýdyń ózekti máselelerin qozǵaǵan mundaı oqýlyq otandyq ádebıet jáne lıngvıstıka, olarǵa irleges mamandyqtarǵa qajet bilimniń qaınar kózi retinde tanylyp otyr, deıdi jumys tobyna qatysqan ǵalymdar.
Basylymdardy ázirleýdegi redaksııalyq alqa jumysymen «Ádebıet teorııasyna kirispe» jáne tórt tomdyq «Ádebıet teorııasynyń antologııasy» eńbeginiń jalpy redaksııasyn basqarǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanov tanystyrdy. «Ádebıet teorııasy shyǵarmany qalaı jazýdyń qupııasyna baýlıtyn teorııalyq tolǵamdar emes, onyń ǵasyrlar boıǵy tájirıbesin jınaqtap, saralap, qorytyndy baılamdar jasap otyratyn tájirıbelik negizdegi ǵylym salasy. Oqýlyq avtorlary da máselege osy turǵydan kelgen. Olardyń kórkem ádebıetke degen kózqarasynyń ózi bizdegi keńestik kezeńde qalyptasqan uǵymnan áldeqaıda keń. Avtorlar jıyrma jyldan astam kollejderde qazirgi ádebıet teorııasynan sabaq bere júrip, jınaqtaǵan tájirıbelerin qorytyp, jetildirýmen bolǵan. Ári eńbektiń qoldanylý órisiniń keńeıatinine kúmán keltirmegen avtorlar osynshama tyńǵylyqty izdenisteri men jınaqtalǵan materıaldar negizinde jalpy kólemi bes kitaptan turatyn oqýlyqtar keshenin daıarlady. Bul jınaq otandyq ádebı orta úshin úlken olja boldy», – deı kele sóz kezegin «Ádebıet teorııasy» antologııasy birinshi tomynyń ǵylymı redaktory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aıgúl Isimaqovaǵa usyndy. «Jınaq ádebıettegi orys formalızmi, strýktýralızm, fenomenologııa, poststrýktýralızm, psıhoanalız uǵymdary, postotarshyl jáne transulttyq tanym týraly túsinik beredi» dep atap ótken ǵalym jańa ǵylymı uǵymdar men termınder týraly oı bólisti. Ǵalym «Ádebıet teorııasynyń» toptamasy qazaq oqyrmandaryna álemdik ádebıet teorııasynyń jańa zertteý baǵyttaryn usynatyndyǵyn, otandyq ádebıet salasynda qalyptasqan keıbir túsinikterdi buzyp, múlde jańa turǵydan tanystyratyndyǵyn atap ótti.
Al fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Janat Áskerbekqyzy jumys barysynda bul eńbekterdegi tereń mazmunǵa órilgen fılosofııalyq támsilderdi aldaǵy ýaqytta otandyq ǵylymmen ushtastyra otyryp, saraptap, oı eleginen ótkizý arqyly kóptegen eńbekter jazýǵa bolatyndyǵyn ári jas ǵalymdar úshin mundaı oqýlyqtardyń taptyrmaıtyn qural ekendigin atap ótti. Ǵalym antologııanyń ekinshi tomyndaǵy ózi erekshe nazar aýdarǵan taqyryptarǵa, álemdik fılosoftardyń mańyzdy tujyrym-taldaýlaryna toqtaldy. Ári álemdik ǵalymdardyń tujyrymdary búgingi ádebı týyndy tabıǵatyn taný úshin de, teorııalyq taldaýlar negizderin qalyptastyrý úshin de qajetti dúnıeler ekendigin atap ótti.
Sharanyń moderatory Kenjehan Matyjanov osy eńbekterdiń aýdarmashysy, jaýapty redaktory, ǵylymı redaktory sııaqty mindetterdi qatar atqara otyryp, jınaqtardyń shyǵýyna úlken eńbek sińirgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amantaı Sháripke sóz kezegin usyndy. Amantaı Shárip basylymnyń ereksheligi – birneshe ǵylymnyń bir jınaqqa toptastyryla berilýinde dep atap ótti. Onda gýmanıtarlyq ilim men jaratylystaný ǵylymdarynyń túıisýi kóptegen álemdik tanymdaǵy erekshelikterdi anyqtaýǵa múmkindik beredi. Jańashyldyǵy kóp jınaqta 75 avtordyń eńbegi toptastyrylǵan. Ár avtordyń, ǵalymnyń óz baǵyty bar. Mundaı kúrdeli ári tereń mazmunǵa órilgen eńbekti birden aýdara salý múmkin emes. Basylymda orys tilinde de tolyq qabyldanǵan nusqasy joq jańa uǵymdar bar. Soǵan qaramastan álem ádebıeti teorııasyn qazaqshalaý jumystaryn jalǵastyra bermekpiz degen ǵalym ádebıet teorııasy zaman aǵymyna saı jańalanyp otyrýy kerek, dep atap ótti.
Ádebıet teorııasy jınaqtary 2019-2020 jańa oqý jylyna deıin on myń danamen elimizdegi júzden astam joǵary oqý ornyna taratylatyn bolady. Al osy oqýlyqtar negizinde daıyndalǵan onlaın kýrstar «Qazaqstannyń ashyq ýnıversıteti» platformasyna júktelip, erkin qoldanysqa engizilýde.
ALMATY
