Balalardyń jumys isteýge májbúr bolýy jaqsylyq emes

Halyqaralyq Eńbek uıymy­nyń konvensııasy balalar eńbegi degenge olardyń bilim alýyna kedergi keltiretin, densaý­lyǵyna qaýipti jumystardyń bárin jatqyzady. Osy Kon­ven­sııaǵa sáıkes 18 jasqa tol­maǵandardyń bári «bala» kategorııasyna engizilgen. Ha­lyq­­­­aralyq qujat olardyń den­­­saýlyǵyna, psıhologııa­syna zııandy dúnıelerdiń bá­ri­men aınalysýǵa tyıym salady. Bulardyń qatarynda qol­men isteletin uzaq merzimdik jumystar, aýyr júkterdi ar­bamen ıterip tasymaldaýlar jáne t.b. enedi. Sonymen bir­ge aýa raıynyń ystyǵy men sýy­ǵyndaǵy barlyq jumystarǵa da tyıym salynǵan.

Balalardyń eńbegin qanaýǵa jol bermeýdi, olardy aýyr ju­mystarǵa salmaý degendi keshegi Keńes Odaǵy eskergen joq. Alań­­syz ósýge, oınap-kú­lýge, er­keleýge, kúlýge tıisti baldyrǵandardy qara jumysqa je­gý – adamdyq quqynan aıyrý eke­nin, azamattyq talabyn aıaqqa basý ekenin keńestiń basshylary oılaǵan emes. Ásirese, eldiń shetkergi aımaq­taryndaǵy odaqtas respýblıkalarda balalardyń «aýyr ju­mystan qashpaı» eńbek etýin nasıhattap, olardy tipti yntalandyryp otyratyn sharalar da belgilengen. Mysaly, 11 jasar tájik qyzy Mamlakat Nahangovany eki qolymen maqta jınap, «stahanovshy» boldy dep madaqtap, 1935 jyly oǵan Lenın ordenin de bergen edi. Onyń sol kezdegi memleket basshylarymen túsken sýretteri árbir mekteptiń qabyrǵasyna ilinip, jetkinshekterge úlgi eti­letin.

Bizdiń elimizde de jıyn-te­rim kezinde, ásirese, maqta jınaýda jas balalardyń eńbegin qanaý az bolǵan joq. Olardyń úlkendermen bir­ge tókken terine de bolmashy­ ǵana eńbekaqy jazylatyn. Árı­ne, balany eńbekke baýlý kerek, biraq olardy aýyr ju­mys­qa salmaı jáne tek shek­teýli ýaqytqa ǵana jeńil-jelpi eńbekke jumsap, qalǵan kezde demalys saǵattaryn uıym­dastyrý eshkimniń oıyna da kel­meıtin.

Halyqaralyq eńbek uıymy­nyń derekterine qaraǵanda, qazir álemde 152 mıllıon bala aýyr eńbekpen aınalysýǵa máj­búr eken. Bul álemdegi árbir 10-shy jas bala jumys is­teýde degen sóz. IýNISEF-tiń derekteri boıynsha, sonyń ishinde 73 mln bala asa qaýipti jumystarǵa tartylǵan. Olar ekonomıkanyń barlyq sektorynda jumys isteıdi, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵynda árbir on balanyń jeteýi eń­bek etedi eken. Osy derekter Germanııanyń Keln qala­syn­da «Balalar eńbegin qanaýǵa qarsy kúres kúnin» atap ótýge ar­nalǵan halyqaralyq jıynda atap ótildi. Búgingi tańda balalar eńbegin qanaýda Afrıka qurlyǵy alda kele jatyr. On­da 72 mıllıon bala ómirlik ná­paqasyn ózi tabýǵa májbúr. Balalary jumys isteýge májbúr bolǵan ekinshi qurylyq Azııa, mun­da 62 mıllıondaı bala jumys isteıdi.

Atalǵan jıynda IýNISEF-tiń Germanııa fılıalynyń bas­­shysy Krıstıan Shnaıder: «Ba­lalardyń jumys isteýin synap jáne oǵan tyıym salý azdyq etedi», dedi. Onyń aıtýy boıynsha, barlyq elderdiń ókimetteri, azamattyq qoǵamdary men uıym­­­­dary balalardy ju­mys is­­teýge májbúrleıtin sebep­ter­­ge qarsy kúresýi kerek. Bul sebepterdiń qataryna kedeı­shilikti, oqý-bilimge qol jet­kize almaýshylyqty, jetim-jesir­lerge degen qamqorlyqtyń tó­men­digin qosýǵa bolady.

IýNISEF mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, 2000 jyl men 2016 jyl aralyǵynda ba­lalardyń jumys isteýi kúrt tómendep, 246 mıllıonnan 152 mln adamǵa deıin azaıǵan. Biraq bul tómendeýdiń qarqyny sońǵy jyldary toqyrap qalǵan. Eger osy qarqyn jalǵasa beretin bolsa 2025 jyly áli de 121 mıllıon balalar men qyzdar jumys isteıtinin eseptep shyǵarylǵan.

Balalar eńbegin saýýda­ TMD elderiniń arasynan­ Tájik­stannyń alda kele jatqan­dyǵy da halyqaralyq uıymnyń nazaryna ilikken. Máselen, Tájikstanda 200 myńnan ar­tyq bala ózin jáne otbasyn tamaq­tandyrý úshin jumys isteýge májbúr. Osy eldiń bazarlarynda balalardyń jumys isteýi tu­raqty kóriniske aınalǵan. Halyqaralyq eńbek uıymynyń (HEU) málimetterine qaraǵanda bul eldiń mıllıonǵa jýyq azamaty eńbek mıgrasııasymen shetelge ketip, jumys isteýge máj­búr bolǵanda olardyń oryn­daryn jas balalar basady eken. Tipti, shetelde jumys is­­teýge de májbúr bolǵan 14-15 ja­sar jetkinshekter jeterlik kórinedi. Máselen, Safar Sa­bırov degen azamat 15 jasta aǵasymen birge Más­keýge baryp, Cherkızov ba­za­rynda kúni boıy jumys is­tegenin aıtady. Sonyń ishinde kúni boıy mashına jýý, aýyr júkterdi arbalap tasý sııaqty jumystarmen aınalysqan. Tek osy bazar jabylǵan soń ǵana eline kelgen eken.

HEU Ortalyq Azııadaǵy ókili Mýhaıe Hosabekovanyń aıtýyna qaraǵanda, búgingi tańda Tájikstanda bir kúnde 9 myńǵa jýyq 15 jasqa deıingi bala tamaǵyn asyraý úshin jumys izdeýge májbúr. «Bul óte qaýipti kórsetkish. Olardyń qaı­da túnep, qalaı tamaqtaryn asyrap júrgenin arnaıy zertteý kerek», dedi ol.

Aıta keteıik, Qazaqstanda balalardy aýyr jumystarǵa salý men ekonomıkalyq tur­ǵydan qanaýǵa qarsy quqy­lyq baza qalanǵan. Elimiz bala­nyń quqyn qorǵaý týraly barlyq halyqaralyq qujat­tarǵa qol qoıǵan.