UIYMNYŃ BASShY ORGANY – JOǴARY DEŃGEIDEGI KEZDESÝ

Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev Qa­zaqstan halqyna Jol­daý­ynda Qazaqstannyń halyqaralyq bedeldi uıym – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa bolýy elimiz úshin úlken abyroı ekendigine toqtala kelip: “Biz qaýipsizdiktiń negiz qalaýshy máseleleri boıynsha, sondaı-aq Uıymnyń ózin damytý máseleleri boıynsha konsensýstyq alańdy keńeıtý jáne nyǵaıtý nıetindemiz... EQYU-ǵa múshe kóptegen memleketter Qazaqstannyń josparlaryna, sonymen qatar, ústimizdegi jyly Astanada EQYU-nyń sammıtin ótkizý týraly meniń usynysyma qoldaý bildirdi”, – dep atap kórsetti. Ústimizdegi jyldyń 14 qań­ta­ryn­da Vena qalasynda ótken Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymy (EQYU) Turaqty ke­ńesiniń otyrysynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń EQYU-nyń tóraǵa­lyq qyzmetine kirisýine baıla­nys­ty Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Úndeýin Uıymǵa qatysýshy 56 eldiń delegasııasy asa yqylaspen tyńdady, sondaı-aq Úndeý Hofbýrg saraıyndaǵy Noıer zalynan Internet júıesi arqyly búkil álemge tikeleı efır boıynsha taratyldy. Qazaqstan basshysy Úndeýinde EQYU sammıtiniń on jyldan bergi úzilisi Uıymnyń kon­sensýstyq daǵdarys jaǵdaıynda bol­masa da, toqyraý ahýalynda tur­ǵanyn ańǵartatynyn aıta kelip, 2010 jyly Qazaqstanda EQYU-ǵa múshe elderdiń Memleket basshy­lary men úkimet basshylarynyń jo­ǵarǵy deńgeıdegi sammıtin sha­qyrý týraly bastamasyn qoldaýǵa shaqyrdy. Joldaýda Prezıdent atap ót­kendeı, búginde Qazaqstannyń bas­tamasyn Uıymǵa qatysýshy mem­le­ketterdiń basym kópshiligi qoldaı­tyndaryn málimdep te úlgerdi. О́ıtkeni, EQYU-ǵa múshe elder aýma­ǵynda qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qatysty kúrdeli máseleler jetkilikti, onyń ústine Aýǵan­stan­dy saıası jáne ekonomıkalyq ja­ǵynan turaqtandyrý problemasy uzaq jyldardan beri áli sheshimin tapqan joq. Bulardan basqa da ózekti de ótkir máseleler bar­shy­lyq. Sol máseleler men prob­le­ma­lardy sheshý jaıy Uıymǵa múshe elderdiń Memleket basshylary men úkimet basshylarynyń qatysýymen ótetin joǵarǵy deńgeıdegi sammıtte qabyldanǵan qujattardy is júzine asyrýdan bastalady. Sondaı-aq, bıylǵy jyly Helsınkı Qory­tyn­dy aktisine qol qoıylǵanyna – 35 jyl, Parıj hartııasynyń qabyldanǵanyna – 20 jyl, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtal­ǵa­ny­na 65 jyl tolady. Osynaý aıtýly merekeler atalyp ótiletin 2010 jyly olardyń qataryna EQYU-nyń joǵarǵy deńgeıdegi sammıti qo­sylatyn bolsa, ol eńseli elor­damyz – Astana qalasynda ótetin bolsa, munyń Qazaqstan úshin, bar­sha qazaqstandyqtar úshin orny bólek úlken tarıhı oqıǵa bolatyny daýsyz. EQYU-nyń basty organy – Joǵarǵy deńgeıdegi kezdesýler, ıaǵnı Uıymǵa múshe elderdiń Mem­leket basshylary men úkimet basshylarynyń sammıti. Sammıtte óńirdegi jaǵdaılarǵa baǵa berilip, Uıym qyzmetiniń negizgi baǵyttary aıqyndalady. Al EQYU tarıhynda Uıymnyń joǵarǵy deńgeıdegi bes kezdesýi ótken eken. Olar ótken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynyń en­shisine tıedi ári talqylanǵan má­selelerimen jáne qabyldanǵan qujattarymen tarıhta qaldy. Endi joǵarǵy deńgeıdegi kezdesýler men onda qaralǵan máseleler, sondaı-aq qabyldanǵan qujattar jaıyna toqtalaıyq. EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń joǵarǵy deńgeıdegi alǵashqy sam­mıti 1990 jyldyń 21 qarashasynda Parıjde ótti. Osy kezdesýde jańa Eýropa úshin Parıj hartııasyna qol qoıylyp, “qyrǵı-qabaq soǵys­tyń” bulty seıildi. Saıasatkerler men sarapshylardyń baǵalaýynsha, sol jyldardan bastap Uıym qyz­me­tiniń jańa tynysy ashylyp, ol kelissózder men únqatysýlardy bel­sendi júrgizetin halyqaralyq qu­rylymǵa aınaldy. Al Parıj har­tııasy jańa Eýropanyń qaýip­siz­digi úshin EQYU aldyna tyń maq­sat­tar qoıyp, “qyrǵı-qabaq soǵys­tan” keıingi kezeńderde kórinis berýi múmkin jańa qaýip-qater­ler­diń aldyn alýǵa mindettedi. Osy min­detter men maqsattardy júzege asyrý úshin Uıym janynan birneshe ınstıtýttar men mekemeler qu­ryldy, kezdesýlerdi turaqty negizde ótkizip turý uıǵaryldy. Parıj hartııasynda “Eýropanyń jiktelýi aıaqtaldy. Memleketter arasyndaǵy qatynastar ózara qurmetteýshilik pen yntymaqtastyqqa negizdeletin bolady” dep atap kórsetildi. Sammıtte, sondaı-aq saıası kon­sýltasııalar júrgizýdiń úsh satyly mehanızmi quryldy. Onyń birinshisi – Uıymǵa qatysýshy elderdiń Memleket basshylary men úkimet basshylarynyń kezdesýin eki jylda bir ret ótkizip turý. Sammıtte óńir­lik jáne jahandyq basty prob­lemalar talqylanyp, Uıym qyz­me­tiniń prınsıpti baǵyttary aıqyn­dalýy jáne Uıymnyń negizgi qu­jat­tary qabyldanýy qajet. Ekin­shisi – Uıym aıasynda saıası kon­sýltasııalar ótkizetin ortalyq forým – Syrtqy ister mınıstr­leri­niń keńesi. Bul keńes Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik pen yntymaq­tas­tyqty nyǵaıtýǵa qatysty máse­lelerdi qarastyrady jáne tıisti sheshimder qabyldaıdy. Al saıası únqatysýlardyń úshinshi qurylymy – aǵa laýazymdy tulǵalardyń ko­mı­teti. Komıtettiń fýnksııasyna Syrtqy ister mınıstrleri keńe­siniń otyrystaryn ázirleý, onyń sheshimderin oryndaý jáne aǵym­daǵy máselelerge sholý jasaý kiredi. Joǵarǵy deńgeıdegi alǵashqy sammıtte, sondaı-aq Uıymnyń hat­shylyǵy, janjaldardyń aldyn alý jónindegi ortalyq jáne erkin saılaý jónindegi bıýro quryldy. Pa­rıj hartııasynda kórsetilgen atalǵan qurylymdar Uıym keńis­tiginde kórinis bergen qaýipterdi jedel retteýge yqpal etti, al turaq­ty qyzmet etetin organdar bola­shaq­ta Eýropadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń júıesin uıym­dastyrýǵa negiz boldy. Sonymen qatar, hartııada Uıym qyzmetindegi negizgi úsh ólshem – qarý-jaraqty baqylaý, qaýipsizdik pen senim sha­ralaryn nyǵaıtý; ekonomıka, ǵylym men tehnıka, qorshaǵan or­ta­ny qorǵaý salalaryndaǵy ynty­maqtastyqty damytý; gýmanıtarlyq jáne basqa salalar boıynsha ózara is-qımyl jasaý da kórinis tapty. Bulardan bólek kezdesýde memleket basshylary men úkimet basshylary 1990 jylǵy 19 qarashada 22 memleket qol qoıǵan Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shartqa qoldaý bildirdi. Osylaısha EQYU-ǵa múshe memleketterdiń joǵarǵy deńgeıdegi alǵashqy sammıtinde qabyldanǵan Parıj hartııasy jańa Eýropa úshin janjaldardyń aldyn alyp, olardy beıbit jolmen retteýge kúsh sala­tyn jáne jalpyeýropalyq ynty­maqtastyqty damytý maqsatyn kózdegen qurylymdardyń dúnıege kelip, olardyń jumys isteýine negiz qalap berdi. Sonymen qatar, hartııa “qyrǵı-qabaq soǵysty” qorytyn­dylaǵan, Eýropa qurlyǵynda Shyǵys pen Batys arasyndaǵy qatynastardyń jańa dáýirin bastap bergen kópjaqty tuńǵysh ári tarıhı qujat bolyp tabylady. Uıymǵa qatysýshy elderdiń Memleket basshylary men úkimet basshylarynyń joǵarǵy deńgeıdegi ekinshi kezdesýi 9-10 shildede Hel­sınkı qalasynda ótti. “Helsınkı-2” degen ataýmen tarıhta qalǵan bul sammıtte eýropalyq qaýipsizdik tu­jyrymdamasynyń jańa arhıtek­týra­syn ári qaraı damytý jaıy aıqyndaldy. О́ıtkeni, sol kezeńde birqatar óńirlerde kıkiljińder men janjaldar kórinis bere bastaǵan bolatyn. Sondyqtan da qurlyqta qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin kóptegen máselelerdi qaıta qaras­tyrý qajettigi týyndady. Osy sam­mıt­te qabyldanǵan Helsınkı deklarasııasynda osy máseleler atap kórsetilip, EQYU alǵash ret BUU Jarǵysynyń ÚIII taraýyna sáıkes Vankýverden Vladıvostokqa deıingi eýroatlantıkalyq keńistikte yntymaqtastyqty damytýǵa jáne áskerı-saıası turaqtylyqty qol­daýǵa jaýapty óńirlik uıym retinde tanyldy. Sammıtte Uıymnyń áleýeti men mol múmkindigi eskerilip, Ulttyq azshylyq isteri jónindegi Joǵarǵy komıssar qyzmetin qurý týraly sheshim qabyldandy. Al 1993 jylǵy Rımde ótken syrtqy ister mınıstr­leriniń kezdesýinde Uıym qyz­me­tiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan birqatar bastamalar kóteri­lip, nátıjesinde Uıymnyń atqa­ratyn jumys júıesindegi ortalyq saıası róli naqtylandy. Jalpy, bul sammıtte qabyldanǵan qorytyndy qujatta jańa qaýip-qaterlerdiń jedel aldyn alýǵa, janjaldardy shuǵyl retteýge jáne bitimgershilik múmkindikterdi tolyq paıdalanýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Memleket basshylary men úki­met basshylarynyń 1994 jyly jel­toqsanda Býdapeshte ótken kezdesýinde negizinen HHI ǵasyrda Uıym keńistigindegi qaýipsizdik modeliniń qandaı bolý qajettigi týraly máseleler talqylanyp, Bý­dapesht deklarasııasy qabyldandy. О́tken kezeńderge nazar aýdaratyn bolsaq, sol jyldary Uıym keńis­tigindegi keıbir aımaqtarda áskerı qı­myldardyń tutanýy, adam quqy­ǵynyń buzylýy sekildi jaǵdaılar áli basylmaı turǵan-dy. Kezdesýge qatysýshylar osyndaı ózekti prob­lemalarǵa alańdaýshylyq bildire kelip, olardy Uıymnyń qaǵı­da­lary men mindettemelerine súıený arqyly sheshý qajettigin tanydy. Býdapesht sammıtinde, sondaı-aq qaýipsizdiktiń áskerı-saıası aspektilerine qatysty minez-qulyq kodeksi bekitildi. Onda demokra­tııalyq qoǵamdaǵy qarýly kúsh­ter­diń rólin anyqtaıtyn qaǵıdalar mazmundalǵan. Bul jyldary Uıym­nyń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy róli artyp, ol qaýipsizdikti qamta­ma­syz etýde aýqymdy is-sharalarǵa belsendi aralasa bastaǵan bolatyn. Qatysýshy memleketter osy jaǵyn eskere kelip, Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq keńe­siniń (Uıym 1995 jylǵy 1 qańtarǵa deıin osylaı atalǵan) ataýyn ózger­tip, ony Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıym dep ataýdy uıǵardy. Uıym­nyń ataýy ózgergenmen, onyń már­tebesi men ınstıtýttary, atqaratyn qyzmetteri burynǵysynsha qalatyn boldy. Sóıtip, Býdapesht sammı­tin­de Uıymdy 1995 jyldyń 1 qań­ta­ry­nan bastap óziniń jarǵysymen jáne quqyqtyq bazasymen Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqta­styq jónindegi uıym dep ataý týraly sheshim qabyldandy. Bul Uıym jumysyna jańa saıası serpin berdi jáne onyń ınstıtýttyq damýyna jarqyn jol ashty. HHI ǵasyrda qaýipsizdik modeli­niń qandaı bolý qajettigi jónindegi máselelerdi talqylaý EQYU-ǵa múshe elder memleket basshy­lary­nyń 1996 jylǵy jeltoqsanda Lıssabonda ótken kezdesýinde de jalǵasty. Kezdesýde HHI ǵasyrda Eýropa úshin jalpy jáne bárin qam­tıtyn model týraly dekla­rasııa qabyldanyp, qarý-jaraqty baqylaý negizderi jáne qaýipsizdik salasyndaǵy ózara is-qımyl boı­yn­sha forýmnyń kún tártibin da­mytý bekitildi. Bul qujattarda alda­ǵy ýaqytta EQYU-nyń rólin arttyrý arqyly barlyq úsh ólshem boıynsha qaýipsizdik pen turaq­tylyqty nyǵaıtý sharalaryna basa nazar aýdarý qajettigi kórsetilgen. Lıssabon deklarasııasynda, son­daı-aq Uıym keńistiginde qaýip­sizdikti qamtamasyz etý úshin qaty­sýshy elderdiń barlyǵy óz mindettemelerine jaýapkershilikpen qaraý kerektigi atalǵan. Al EQYU-ǵa múshe elderdiń Memleket basshylary men úkimet basshylarynyń joǵarǵy deńgeıdegi besinshi sammıti 1999 jyly Ystam­bulda ótti. Onda eýropalyq qaýip­sizdik máselelerine qatysty qabyl­danǵan Ystambul hartııasy Uıym tarıhynda mańyzy erekshe zor qujat retinde baǵalanady. О́ıtkeni, bul sammıtte joǵaryda atalǵan Eýro­padaǵy qaýipsizdik modeli tý­raly pikirtalastyń qorytyndysy shyǵarylyp, EQYU-ǵa qatysýshy 30 memleket Ystambul deklarasııa­syn qabyldady jáne Eýropadaǵy beıimdelgen kádimgi qarýly kúshter týraly shartqa qol qoıdy. Uıymǵa múshe kóptegen memleketterdiń bas­shylary Ystambul kezdesýin “soń­ǵy júzjyldyqta asa mańyzdy qu­jattar boıynsha kelisimge qol jet­kizgen uly kezdesý” dep ataýy son­dyqtan. Uıymǵa qatysýshy elderdiń basshylary osy sammıtte sondaı-aq elderdegi halyqtardyń erkin jáne dostyq jaǵdaıda ómir súrip, Uıym keńistiginde órkendeý men qaýipsizdikti qamtamasyz etýge kúsh salatyndaryn málimdedi. Osy maq­sat-múddege qol jetkizý úshin EQYU aıasynda birqatar jańa qadamdar jasaý qajet dep sheshti. Atap aıtqanda, EQYU men ózge de halyqaralyq uıymdar arasyndaǵy is-qımyldy jandandyrýǵa baǵyt­talǵan Qaýipsizdik tuǵyrnamasyn qabyldaý, beıbitshilikti qoldaýdaǵy Uıymnyń rólin arttyrý, kómek suraýyna baılanysty jergilikti jerlerde ótkiziletin iri azamattyq operasııalarǵa jedel saraptamalyq qoldaý kórsetetin top qurý, zań ús­temdigi men quqyq tártibiniń saq­talýyna kómek kórsetý maqsatynda polısııalyq qyzmet salasyndaǵy múmkindikterdi keńeıtý, Uıymnyń jergilikti jerlerdegi operasııa­laryn josparlaıtyn ortalyq qurý jáne EQYU Turaqty keńesiniń janynan ázirleý komıtetin qurý arqyly Uıym aıasynda saıası kon­sýltasııalar úderisin nyǵaıtý qajet dep tabyldy. Osylaısha Ystambul sammı­tin­de qabyldanǵan Eýropadaǵy qaýip­sizdik hartııasy áskerı odaqtardy shekteýdi saıası jaǵynan bekitip ber­di. Qujatta bul úderister EQYU-ǵa qatysýshy memle­ket­ter­diń qaýipsizdigine zııan keltirmeı­tindigi, hartııa yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa negizdelgen qaýipsizdik tuǵyrnamasy bolyp tabylatyn­dy­ǵy atap kórsetildi. Al Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń kelesi, ıaǵnı altynshy sammıti Uıymnyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qazaqstanda ótýi ábden múmkin. Memleket basshysy óziniń Joldaýynda joǵarǵy deńgeıdegi kezdesýde qandaı máseleler talqy­lanýǵa usynylatynyn da atap ótti. “Men sammıtte EQYU-nyń jaýap­kershiligi aımaǵynda qaýipsizdiktiń kókeıkesti problemalaryn, Aýǵan­standaǵy jaǵdaıdy jáne tózimdilik máselelerin usynatyn bolamyn”,– dedi Elbasy osy jaıynda. Aýǵanstan demekshi, Aýǵanstan EQYU-ǵa múshe emes. Biraq, Uıym­nyń jıyndaryna baıqaýshy mem­leket retinde turaqty qatysyp keledi. Onyń ústine Uıymǵa qaty­sýshy birqatar elderdiń áskerleri Aýǵanstan aýmaǵynda osy eldegi qalyptasqan qıyn jaǵdaılardy sheship, qaýipsizdikti qamtamasyz etý sharalaryna qatysýda. Jalpy, bul eldegi jaǵdaıǵa álemdik qoǵam­das­tyq qatty alańdap otyr. Eger Aý­ǵan­standa tynyshtyq ornap, turaq­tylyq qamtamasyz etilse, Azııa men Eýropadaǵy ǵana emes, búkil álemdegi eń kúrdeli problemalar sheshilýi múmkin. О́ıtkeni, dúnıe júzine taralatyn esirtkiniń basym bóligi osy Aýǵanstan aýmaǵynda óndiriledi. Qazaqstan Prezıdentiniń halyqaralyq jıyndarda Aýǵanstan problemasyna basa nazar aýdaryp kele jatqandyǵy sondyqtan. Álısultan QULANBAI.