– Siz halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan uıymdastyrǵan Uly dala gýmanıtarlyq IV forýmyna arnaıy qatystyńyz. Osy ǵylymı jıyn men bul jolǵy saparyńyzdyń maqsaty týraly aıtyp berseńiz?
– Aldymen mundaı halyqaralyq mártebeli ǵylymı basqosýǵa qatysqanyma qýanyshtamyn. Jıyndy joǵary deńgeıde uıymdastyrǵan jáne bizge qatysýǵa múmkindik týǵyzǵan akademııaǵa rahmet aıtqym keledi. Búgingi tańda asa bir mańyzǵa ıe bolǵan gýmanıtarlyq sala ǵalymdarynyń baǵaly pikirlerin óz aýzynan estip, jańalyqtarǵa qanyǵyp, oı-túıin jasaǵanym taǵylymdy boldy. Jahandaný kezeńinde qarjy, tehnologııa, saýda, taýar-aqsha aınalymynyń shekarasy ulǵaıýmen birge adamzattyń rýhanı kókjıegi de burynǵydan keńip, mádenı baılanystar jedel damyp, ult-ulystar bir-biriniń dástúrin túsinip, syılaý, osy qundylyqtardy yntymaqta damytýǵa birlesip jumys isteý qajet ekendigine ǵalymdar erekshe nazar aýdarǵandyǵy mańyzdy bolady.
Meniń bul jolǵy saparymnyń maqsaty forýmda qozǵalǵan túrli taqyryptar boıynsha erkin pikir almasý, sonymen birge álemge áıgili ǵalymdar, memleket qaıratkerlerimen dostyq raıda kezdesý jasap, olarmen búkpesiz suhbattasý edi.
– Sizdi óz elińizde taý-ken salasynda eńbek etip, baı tájirıbe jınaǵan maman ekendigińizdi bilemiz. Sonymen birge Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev ta bolat balqytyp, ken baıytyp shyńdalǵan adam. Qazaqstan men Mońǵolııanyń ekonomıkalyq baılanystarynda ásirese taý-ken, agrarlyq salada yntymaqtastyqtyń múmkindikteri zor degen boljam bar. Eki el de tústi metall, ýran, munaı ónimderi sekildi kenge baı, osy qazynany qazyp, óndiriske salyp, baǵaly ónim etý jóninde de birshama is-tájirıbe jınaqtaǵan. Naqtyraq aıtqanda, eki eldiń osy saladaǵy baılanystarynda ilgerileýshilik bar ma?
– Álbette, Mońǵolııa men Qazaqstanda taý-ken óndirisi salasynda birlesip atqaratyn jumystar mol. Ásirese tústi metall, asa sırek kezdesetin ken elementteri, ýran, munaı, gaz salasynda Qazaqstannyń jınaqtaǵan mol tájirıbesine súıenip, birlesken múmkindikterdi damytýǵa jaqsy jaǵdaı, tipti qajettilik bar deýge bolady. Ýran óndirý tehnologııasy salasynda Qazaqstan álemde aldyńǵy oryndarǵa shyǵyp, naryqta san-salaly qyzmet atqaryp jatqandyǵyn kózimmen kórip, arnaıy tanysqanmyn. Shynymen elderińizdiń bıik belesterdi baǵyndyrǵanyna tańdanyp, súısingen edim.
Bizdiń Mońǵolııada da osyndaı deńgeıge jetýge múmkindikteri bar. О́kinishtisi, biz ýaqytty bosqa sozyp, tekke ótkizip, baǵytymyzdy belgilep aıqyndaı almaı, sonyń kesirinen shuǵyl jumys isteı almaı kelemiz. Bizdiń eki el bul salada bolashaqta nátıjege jetedi dep senemin.
Eń aldymen radıoaktıvti ónimderdi óndirý salasy mamandaryn daıyndaý jumysy bastalǵany oryndy sekildi. Bul óndiris salasynda birtindep ortaq jumys isteýge negiz qalaıdy.
Mońǵolııanyń Iаdro energııasy komıssııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka mınıstrligi radıoaktıvti ken ónimderi men atom energııasy tehnologııasy salasynda yntymaqtastyq týraly memorandým bekitýge kelisti.
– Ejelden turmys-tirshiligi, salt-dástúri jeliles, tarlan tarıhtyń bederinde tamyrlas ómir súrgen qazaq pen mońǵol halqynyń dostyq qatynasynyń negizgi tiregi, altyn arqaýy kóshpelilerdiń teńdessiz mádenı baı murasy ekeni anyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» degen baǵdarlamalyq maqalasynda dala halyqtarynyń órkenıeti, rýhanı baılyǵy, mádenı murasyn qorǵaý, jas urpaqqa jalǵastyrý, nasıhattaý týraly tujyrymdy oılar aıtylǵan, osy maqala mońǵol tilinde jarııalanyp, gazet arqyly oqyrman qaýymǵa jetken edi. Osy jóninde oı-pikirińizdi bilsek?
– Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn oqyp tanysqanym bar. Bul – asa qyzyqty, sonymen birge taǵylymdy dúnıe. Uly dalanyń jeti keremetin zertteý, jańǵyrtý baǵytynda Mońǵolııa ǵylym akademııasy men halyqaralyq Túrki akademııasy arasynda san-salaly ortaq baǵdarlamalar arqyly tikeleı jumys isteýge bolatyndyǵy baıqalady. Bul oraıda kóshpendilerdiń tabıǵı, rýhanı baılyqtaryn qazirgi zamannyń jasandy mádenıetimen salystyryp zertteý, jahandaný zamanynda ulttyq mádenıet pen dástúrdi bolashaq urpaqqa úıretý, adamzat órkenıetine kóshpendilerdiń qosqan úlesin shynaıy aıqyndaý ózekti de qajetti másele.
– Uly dala gýmanıtarlyq IV forýmynyń seksııalyq májilisterinde Joshy han negizin qalaǵan Altyn orda memleketiniń 750 jyldyǵy, qolbasshy Haıdý shaqyrǵan áıgili Talas quryltaıynyń 750 jyldyǵy arnaıy talqylandy. Alqaly jıynǵa qatysqan Mońǵolııa delegasııasy Jezqazǵan óńirindegi Alasha han, Joshy han kesenesine baratynynan habardar boldyq. Osy týraly aıta ketseńiz?
– Shyńǵys hannyń tuńǵyshy Joshy negizin qalaǵan Altyn Orda taǵyna Batý han men onyń nemeresi Máńgýtemir urpaqtary mırasqorlyq etti. Meniń oıymsha, bul 750 jyldyq toı – 1269 jyly Máńgýtemirdi aq kıizge kóterip han etken saltanatqa baılanysty mereıtoı. Osy merzimdi jáne Altyn Orda handary týraly pikirtalastardy ǵylymı turǵydan shynaıy zerttep anyqtaǵan abzal.
Bizdiń mońǵoldar qaı jerde júrse de óz ata-babalarynyń arýaǵyna taǵzym etip júretin ádeti bar. Álbette, forýmǵa kelgen Mońǵolııa ókilderi Joshy hannyń kesenesine barǵysy keledi. Bizdiń osy nıetimizdi qurmettep, múmkindik týdyrǵan halyqaralyq Túrki akademııasyna alǵysymyz sheksiz.
Altyn Orda memleketiniń orys tarıhymen de baılanysatyn tustary bar ekenin búkil álem biledi. Mońǵol qaǵandary men noıandarynyń ózara qaıshylyqty bir tarıhynyń kórinisine aınalǵan Haıdý qolbasshy shaqyrǵan Talas quryltaıynyń 750 jyldyǵy da saraptaldy, bul da qyzyqty taqyryp.
– Qazaqstannyń Arqada boı kótergen jańa astanasyna 21 jyl toldy. Ejelgi rýhanı astana Túrkistandy jańǵyrtý maqsatynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń jarlyǵymen arnaıy Túrkistan oblysy da quryldy. Sizderde ejelgi astana Qaraqorymdy qaıtadan elorda etý máselesi aragidik aıtylyp qalady. Bul týraly oıyńyzdy aıta ketseńiz?
– Álbette, Mońǵolııa astanasyn Qaraqorymǵa kóshirý týraly oılar aıtylyp keledi. Meniń oıymsha bul – mońǵol halqynyń bolashaqta atqarýǵa tıisti mindetti sharýasynyń biri. Baıyrǵy zamanda Qaraqorym álemniń astanasyna aınalyp, abattanyp órken jaıyp, Batys pen Shyǵystyń jol torabynyń toǵysyna aınalǵandyǵy týraly derekter kóp.
Qazaqstan halqy astanasyn Azııa qurlyǵyndaǵy Uly dalanyń belortasyna ornatqany – bizge da jaqsy úlgi. Men osymen elordalaryńyzǵa ekinshi márte keldim. Bul ǵajaıyp qala kúnnen-kúnge, jyldan-jylǵa qarqyndy órken jaıyp, sáýlet óneriniń tamasha úlgilerimen zamanaýı qala salýdyń ozyq dástúrin bir-birine tyǵyz úılestirip, symbatymen kózdiń jaýyn alatyn syrly shaharǵa aınaldy. Bul – ertegideı keremet, onyń negizin qalaýshy, óz qolymen ornatýshy – kóshbasshy, meniń dosym, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Astana – onyń kóregen danalyǵy men qaısar tabandylyǵynyń kórinisi.
Áńgimelesken Aqedil TOIShANULY,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
