Kúni keshe halyqtyń úreıin alyp, ábigerge salǵan Arystaǵy oqıǵa ornyna baryp, naqty jaǵdaıdy qaz-qalpynda kórsetýdi jón sanadyq. Sebebi áleýmettik jeli arqyly taraǵan alypqashpa aqparatqa alańdaǵan áleýmettiń kózinde áli qorqynyshtyń elesi turǵandaı.
Arystaǵy jarylystyń ekinshi kúni. Keshegideı emes, abyr-sabyr basylǵan. Eldiń tutastyǵyn qorǵaıtyn áskerıler Arys qalasyna kireberiste úsh avtopost arqyly turǵyndardyń qalaǵa ruqsatsyz kirip ketýiniń aldyn alýda. Anyǵynda, qalada áli tazalaý jumystary júrgizilýde. Snarıad túsip, jalynǵa oranǵan nysandarda órt túgeldeı sóndirilgen. Kóshken halyqtyń artynda qalǵan dúnıe-múlkin arnaıy jasaq kún-tún demeı kúzetýde. Jarylys oshaǵynan taralǵan silkinis saldarynan qaladaǵy ǵımarattardyń, úılerdiń áınekteri synyp, tóbeleri ortasyna túsken.
Arys jurtynyń basyna túsken aýyrtpalyqty bekem kótergen azamattardyń izgi isteri el ishinde kóptep taralýda. Keshe Arys pen Shymkenttiń arasynda jolaýshylardy tegin tasyǵan taksı júrgizýshileriniń eńbegi bólek.
Jarylys aımaǵynda vıdeo arqyly atana-anasymen «qoshtasqan» jaýynger Isataı Alıbaevty oqshaýlanǵan aımaqtan kezdestirdik. Kózi qyzaryp, isingen sarbaz apat aımaǵynan adamdardy túgeldeı oqshaýlap bolǵan soń ǵana shyqqan. Aıta bersek, mundaı erlik jasaǵan azamattar jeterlik.
Oblys ákimi О́mirzaq Shókeev aıtqandaı, 45 myń halyq turatyn Arys qalasynyń halqyn túgeldeı kóshirý durys ári der kezinde qabyldanǵan sheshim boldy. Áıtpegende, adam shyǵyny kóp bolýy ábden múmkin edi. Resmı málimetterge qaraǵanda, arystyqtardyń negizgi bóligi óz kúsh-kólikterimen kóshken. Birinshi kezekte balabaqshadaǵy búldirshinder, aýrýhanadaǵy naýqastar qaýipsiz aımaqtarǵa jetkizildi. Osy sebepti jarylystyń alǵashqy kúni keshkisin ata-ana baladan, bala ata-anadan adasyp, biraz abyr-sabyr boldy.
Baldyrǵandar Shymkenttegi mektepter men meshitterge jetkizilip, eriktiler, bilim salasynyń qyzmetkerleri túni boıy jumys istep, balalardy ata-analaryna tabystaýmen aınalysty. Qaýipti kezeńde baldyrǵandardyń birazy, tipti kórshiles Ordabasy, Qazyǵurt, alystaǵy Shardaraǵa deıin ketip qalǵan. Máselen, Arystaǵy «Lıder» balabaqshasynda tárbıelenip jatqan 70 baldyrǵandy Asqar Ábdiqalyq degen 19 jastaǵy jigit Shardara qalasyna jetkizgen. Sondaǵy oqý ornynyń ǵımaratyna ornalastyrylǵan baldyrǵandar ata-analaryna tabystalýda. Keshegi kúni Baıan Baıǵondınova degen azamatsha qos perzentiniń birin Ordabasy, birin Qazyǵurt aýdanynan tapty. Tipti, óz sábıin joǵaltyp alǵan arystyq áıel ózgeniń balasyn anasyna aparyp bergen. Mine, birdiń basyna túsken synaqty kóptiń kótere bilgeni dep osyny aıtsa kerek.
Arystan kóshirilgen turǵyndardyń basym bóligi Shymkent qalasyna keldi. Turǵyndardy Shymkentke jetkizý úshin qala ákimdigi tarapynan 100 avtobýs bólindi. Buǵan qosa, Arys baǵytyna ketip bara jatyp, Shymkentte toqtatylǵan 6 poıyzdyń jolaýshylaryn Túrkistan qalasyna jetkizý úshin 43 avtobýs baǵyttaldy. 24 maýsym kúni osy avtobýstarmen Túrkistan qalasyna 2500-den astam adam attandy. Megapolıske jetkizilgen arystyqtardyń birazy qaladaǵy áleýmettik nysandarǵa ornalastyryldy. Qazirgi ýaqytta olar ystyq tamaqpen, jatyn orynmen, basqa da qajetti turmystyq zattarmen qamtamasyz etildi. Tótenshe jaǵdaı jarııalana salysymen Shymkentte aýqymdy «Kómek qoly» is-sharasy jarııalandy. Tez arada qurylǵan arnaıy shtab táýlik boıy tártipte jumys isteýde. Onyń quramyna Shymkent qalasy ákimdiginiń, polısııa jáne Tótenshe jaǵdaı departamentteriniń, Tótenshe jaǵdaılar qurylymdarynyń qyzmetkerleri kirgen. Osy kúni Shymkenttegi mektep jáne kolledjerde 15 evakýasııalyq pýnkt ashylyp, Arys turǵyndary osy ǵımarattarǵa ornalastyryldy. Azamattar ystyq tamaq jáne aýyz sýmen qamtamasyz etilýde. Azyq-túlik, kıim-keshek, aıaq kıim, kórpe-tósek, balalarǵa qajet zattar sekildi kerek-jaraqty Shymkenttiń kóptegen turǵyny da ákelip jatyr. Azyq-túlik evakýasııa pýnktterine avtokóliktermen jetkizilýde. Arystan kelip jatqan turǵyndar sanynyń kóbeıýine baılanysty Shymkenttegi evakýasııalyq pýnktterdiń sany 31-ge deıin kóbeıtildi. Keshegi kúngi málimet boıynsha, Shymkenttegi evakýasııalyq pýnktterge 2366 adam qabyldanǵan. Oǵan qosa, turǵyndar meshitter men jataqhanalarǵa ornalastyrylǵan, qala turǵyndary da arystyqtardy óz úılerine qonýǵa alyp ketip jatyr. Qazirgi tańda Shymkenttegi Kórme ortalyǵy men túrli uıymdarda azyq-túlik pen kıim-keshek sekildi qajetti zattar jınalýda. Qaladaǵy jaǵdaıdy baqylaý úshin patrýl qyzmeti uıymdastyrylǵan. Zardap shekkenderge kómektesýge 500 erikti jumyldyrylǵan.
Shymkent qalalyq ákimdiginiń habarlaýynsha, zardap shegýshilerge medısınalyq kómek kórsetý úshin 10 arnaıy jedel járdem brıgadasy quryldy. Stasıonar mekemelerde zardap shegýshilerge arnalǵan qosymsha 260 oryn bólindi. Keshe Shymkent qalasyndaǵy aýrýhanalarǵa 96 adam kelgen, arasynda balalar da bar. Dáriger kómegine júgingenderdiń arasynan 22 adam aýrýhanaǵa jatqyzylyp, eki adamǵa operasııa jasaldy.
Kómek suraǵandardyń kópshiligi (74 adam) qalalyq №1 klınıkalyq aýrýhanaǵa jetkizilgen. Olardyń ekeýi aýyr halde.
Shymkenttik dárigerler 57 jastaǵy Shárbaný Qojyqovanyń ómirin saqtap qaldy. Ol snarıadtan jaraqat alyp, shat súıekteri synyp, qaladaǵy aýrýhanaǵa túsken edi. Naýqas kóp qan joǵaltqan. Qalalyq №1 klınıkalyq aýrýhananyń dárigeri Danııar Orazbaev bastaǵan aq halattylar 2 saǵatqa sozylǵan óte kúrdeli ota jasady. Naýqas jansaqtaý bóliminde jatyr. Qalalyq Ortalyq meshit pen «Bekjan» bazarynda 4 jedel medısınalyq járdem kóligi kezekshilikte tur. Temir jol vokzalynda medısınalyq pýnkt ashylyp, quramyndaǵy dáriger men eki medbıke táýlik boıy jumys istedi. 122 qan, 165 plazma, 221 krıopresıpıt dozasy ázirlengen.
Buǵan qosymsha Arys turǵyndary úshin №2 ońaltý ortalyǵynda – 10 oryn, №1 ońaltý ortalyǵynda – 20 oryn, «Ana men bala» ońaltý ortalyǵynda – 17 oryn, Balalar úıinde 10 oryn qarastyrylǵan. «Medıker» sekildi jekemenshik klınıkalar da qosymsha oryndar usynyp otyr.
Túrkistan oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Muqan Egizbaevtyń aıtýynsha, dári-dármek satýmen aınalysatyn birneshe kompanııa 20-25 mıllıon teńgeniń dári-dármegin tegin ákelip bergen.
Densaýlyq saqtaý basqarmasy atynan osyndaı demeýshi fırmalarǵa úlken alǵysymyzdy bildiremiz. Qazirgi ýaqytta turǵyndarǵa medısınalyq kómek kórsetetin pýnktterde dári-dármek jetispeýshiligi joq,-dedi basqarma basshysy. Qazirgi ýaqytta oqıǵa kezinde zardap shekken 70 adam aýrýhanada jatyr. Olardyń 30-y oblystyq klınıkalyq aýrýhanaǵa túsken. 4 naýqastyń jaǵdaıy aýyr. Respýblıkalyq sanıtarlyq avıasııamen kelgen bilikti dárigerler olarǵa kómek kórsetip jatyr.
«Kóp túkirse kól bolar» demekshi, oblystaǵy, Shymkenttegi ulttyq mádenı ortalyqtar da kómekterin aıap qalǵan joq. Oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy azamattardy kóshirý úshin Arys qalasyna avtobýs jiberdi. Shymkenttegi Slavıan etnomádenı ortalyǵy turǵyndardy kóshirý úshin 5 avtobýs pen 2 júk kóligin jiberse, Koreı etnomádenı ortalyǵy túske deıin bir «Gazel» aýyz sý jóneltti, tústen keıin 3600 bótelke, sondaı-aq 3005 lıtrlik bótelkelerdi shtabqa jetkizdi.
О́zbek etnomádenı ortalyǵy 30 adamdy turǵyn úımen jáne azyq-túlikpen qamtamasyz etip, 150 adamǵa palaý daıyndady, sondaı-aq Hamza atyndaǵy №53 mektepke evakýasııalanǵan adamdardy azyq-túlikpen qamtamasyz etti, qosymsha 50 dana tósek-oryn jabdyqtaryn berdi.
Uıǵyr etnomádenı ortalyǵy Nursat shaǵyn aýdanyndaǵy evakýasııalyq pýnktine 1000 gambýrger jiberdi. Túrik etnomádenı ortalyǵy tańerteń 1 «KamAZ» sý men tamaq jiberip, №52 mektepke kóshirilgenderdi azyq-túlik ónimderimen, aýyz sýmen jáne jaıalyqtarmen qamtamasyz etti, sonymen qatar shtabqa 30 jáshik qııar jiberdi. №56 jáne №87 mektepterdegi muqtaj jandarǵa kómek qolyn sozdy.
Tatar-bashqurt ortalyǵy shtabqa azyq-túlik ónimderin (makaron, un, jumyrtqa) ákeldi.
Tólebı aýdanynan Assambleıa jastar qanatynyń músheleri shtabqa 200 nan jetkizdi, onyń 100-i birden Ortalyq meshitke jóneltildi. Qol ushyn sozǵan jekelegen kásipkerler men kásiporyndar da jeterlik.
Al keshe О́zbek etnomádenı ortalyǵy 1000 adamǵa dastarhan jaıdy, shtabqa 1000 shelpek jetkizildi. Sheshen-ıngýsh ortalyǵy shtabqa untaq, sabyn, tis pastasy men shetkalar, basqa da gıgıena zattaryn jetkizdi. Iran etnomádenı ortalyǵy sabyn, untaq, dárethana qaǵazyn jetkizdi. Tájik oblystyq etnomádenı ortalyǵy da shtabqa jeke gıgıena quraldaryn ákeldi.
Abaı aýdanynyń túrik etnomádenı ortalyǵynyń tóraǵasy birneshe otbasyn «Qyzyljar» aýyly turǵyndarynyń úılerine ornalastyrdy.
Túrkistan oblysyndaǵy tótenshe jaǵdaı boıynsha oblystyq shtab qurylyp, turǵyndardy basqa jerlerge ornalastyratyn 48 ortalyq ashyldy. Jalpy, Arys qalasy men aýyldarda 40 mektep (18399 bala), 50 mektepke deıingi uıymdar jumys isteıdi (5071 bala). Qaýipti aımaqta 13 mektep (11377 bala), 6 memlekettik 23 jekemenshik balabaqsha (3278 bala) ornalasqan, olardyń barlyǵy qaýipsiz jerlerge kóshirildi. 6 aýdanda (Shymkent, Túrkistan qalalary, Saryaǵash, Qazyǵurt, Ordabasy, Shardara, Otyrar aýdany) orta mektep, kolledj, balabaqsha, mektep-ınternattarǵa kóship kelgen azamattarǵa barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Turǵyndar aýyz sýmen, ystyq tamaqpen, tósek oryndarymen, kıim-keshekpen jáne jeke gıgıenalyq zattarmen qamtamasyz etildi. 25 maýsymdaǵy aqparat boıynsha, 1149 bala ata-anasymen qaýyshty. Shtab jumysyn táýlik boıy atqaryp jatyr.
Túrkistan – Arys – Shymkent
Ǵalymjan ELShIBAI,
Nurshat TО́KEN,
«Egemen Qazaqstan»
