Medıanyń mıssııasy ózgere me?

Bul ózgeris Prezıdent Q.Toqaev­tyń jýrnalıster qa­­ýy­myna degen oń kózqarasy men qarym-qaty­nas deń­­geıin bildirse kerek. Se­bebi Memleket basshy­sy­­nyń aldaǵy bes jylda at­­qa­rar mindeti az emes. Onyń barlyǵyn jurtqa jú­ıelep jetkizý sol medıa qo­ǵam­dastyqtyń enshisindegi qyzmet. Alaıda jýrnalıster tek aqparat taratýshy bolyp qalýy tıis pe? Bálkim Qa­zaq­stan óziniń jańa saıa­sı damý kezeńine ótkende olar­dyń da qoǵamdaǵy orny óz­geretin ýaqyt kelgen joq pa?

Tórtinshi bılik degen syrttaı taqqan, dástúrli ataýy bolsa da, búgin otan­dyq jýr­nalıster bel­gili proses­terge yqpal etetindeı jaǵ­­daıda emes ekeni belgili. Iá, mı­nıs­trlik, ákimdik ja­nyn­daǵy túrli qoǵamdyq keńesterge, uıymdarǵa mú­she etip shaqyratyny bar. Keı kezderi zańǵa sáıkes mem­lekettik organdar jýrna­lıstik saýaldarǵa jaýap ta, esep te beredi. Al kásibı merekesi jaqyndaǵanda túrli marapattaryn tapsyryp jatady. Alaıda bul jet­ki­likti me? Bul suraqtar Ba­tys medıasynyń áleýetin kór­­gennen týyndaıdy. Sol BBC, Times, The Guardian, Financial Times, Washington Post-tardyń jyldam, sapaly, ashyq aqparat taratýynan óz qoǵamy utylǵan joq. Iаǵnı, qazaqstandyq BAQ ta sol deń­geıge jetetin kezi kelgeni qashan.

Árıne ol úshin birneshe shart oryndalýy tıis. Eń aldymen – qarjy kózi. Telearna, saıt, jýrnaldardyń jekemenshik ıelikke ótýi olardyń qulashyn keńge jaıady. Biraq atalǵan maqsatty oryndaýǵa kedergi áttegen-aı jaıttar bar. Birinshiden, olar óz qa­ra­­jatyna ómir súretindeı otandyq aqparat naryǵy. 18,5 mln-dyq naryq azdaý jáne olardyń barlyǵy aqparat úshin aqsha tóleýge daıar emes. Ekinshiden, jarnama qarajaty da turaqsyz. Til máselesi alǵa shyǵady. Iri kompanııalar eski túsinik boıynsha orys tildi aqparat kózderinde jarııalanǵandy súıedi. Úshinshiden, jeke aq­shaǵa qyzmet ete bastaǵan jýr­nalıster kóbine bir adam­nyń ne bir toptyń soıylyn soǵýǵa kóshedi. Jýrnalıstik ustanymnan taıady. Ony 1990-2000 jyldardaǵy tájirıbe kórsetti. Tórtinshiden, jeke jolym osy eken, qaralymy, kórsetilimi kóbeıse, tapsyrys ta artady degender aqparattyń sa­pasyn buzady: ánshiniń jegen tamaǵyn, bıshiniń kıgen kóılegin jaza bastaıdy. Ony qazir kásip qylǵan saıt qanshama.

Degenmen, o bastaǵy oıǵa oral­saq. Otandyq medıa Ba­tys­tyq áriptesterimen te­ńesý úshin qoıy­la­tyn ke­lesi shart – aqparattyń sapasy men jyldamdyǵy. Sapasy degenimiz – málimettiń tek­serilýi, senimdi kózden aly­nýy. Qazir árbir adam áleýmettik jelidegi akkaýnty arqyly aqparat taratýshy kózge aınal­ǵanda BAQ-tyń shynaıy habar berýi asa mańyzdy. Oǵan Arysta apat bolǵanda taǵy da kóz jetti. Pálenshe kisi kóz jumypty, radıasııa tarapty degen jalǵan, feık aqparat jelini jaýlap jatqanda aqıqatty habarlaý ońaı emes. Jurt qaýipti qaýesetke jaqyn turady. Alaıda shyndyqty jetkizý jýrnalıstiń mindeti. Sondyq­tan árbir saıt, gazet-jýrnal, tele­arnanyń «senimdi aqparat kózi» degen qoǵamdaǵy ımıdji de qajet kórsetkish. Sondaı syn sátterde, aqpa­rattyq vakýým ornaǵanda mem­lekettik organdardyń jyl­dam sheshim qabyldap, resmı aqparatty lezde ári turaqty berýi de mańyzdy. Bul medıanyń óz mıssııasyn adal atqarýyna, jaǵdaıdyń ýshyqpaýyna tikeleı yqpal etedi.

Jalpy, ýaqyt ótken saıyn dástúrli medıa men áleýmettik jelidegi akkaýnt ıeleriniń, blogerlerdiń belgili shekarasy joıylyp barady. Búginde aımaqtyq gazetterdiń ortasha taralymy 10-20 myńǵa jetse jaqsy. Respýblıkalyq te­learnalardyń ortańqol te­lejobalaryn reıtıng kór­setkishimen eseptesek, 50-70 myń adam qaraýy múmkin. Al keıbir ánshilerdiń ınsta­gramdaǵy jazylýshylar sany 2-3 mln-ǵa jetip jyǵylady. Bul 1 adam ǵana 2-3 mln kisige aqparat taratýshy degendi bildiredi. Mańyzdy oqıǵa, aýyr apat bola qalǵanda BAQ resmı málimet jınap júr­gende álgi ánshi, bloger estigen qaýeset sózge ılanyp, áleýmettik jelige oıyn ja­zyp, 2-3 mıllıon oqyrmanyn birden «aqparattandyrýy» múmkin. Bul bir adamnyń jasaýy múmkin áreketi. Al eger beıresmı, jalǵan habardy myń adam birden taratsa, ne bolmaq? «Aqıqat shalbaryn kıip jatqanda, jalǵan sóz álemniń jartysyn aralaıdy» degen eken Ý.Cherchıll. Sol sekildi bul aqparattyq keńistikti turaqsyzdyqqa ıtermeleıtin, táýekeli joǵary prosess. Dáıeksiz málimetke sengen halyq radıkaldy qımyldarǵa barýy ǵajap emes. Sondyqtan «Sóz túzeldi. Tyńdaýshy sen de túzel» dep Abaı hákim aıt­paqshy, azamattar da aqpa­ratty súzip, ony tek senimdi kózderden ǵana alýǵa daǵ­dylanýy tıis.

28 maýsym tek medıa ókil­derin quttyqtaıtyn ǵana emes, sondaı-aq aqparat aty­rabyn qaıta saralaıtyn, onyń damý baǵytyn oı ele­ginen ótkizetin kún deýge de bolady. Ázirge otandyq aqparattyq keńistikte túrli formattaǵy, túrli menshiktegi BAQ básekege túsip jatyr. Medıanyń bólek merekesi bekitildi. Biraq mıssııasy myz­ǵyǵan joq. Ol – ashyq, sapaly, senimdi aqparatty jyldam taratý bolyp qala beredi.