Dáıeksiz aqparat taratýshylar da kóbeıe tústi
Arys qalasyndaǵy jaǵdaıǵa baılanysty dáıeksiz derekter az bolǵan joq. Álbette, «aýrýyn jasyrǵan óledi» demekshi, bul joly resmı aqparat lek-legimen tógilip turǵandyqtan, eshqandaı da «aqparattyq vakýým» bolǵan joq.
Máselen, Arystaǵy qoımada ıadrolyq qarý jarylypty, Shymkentte sumdyq jer silkinisi bolady, qaza tapqandar men jaralanǵandar sany júzdep sanalady, biraq bılik jasyryp otyr, sý qoımasy buzylady degen syqyldy habarlamalar tek qur daqpyrt, qısynsyz qaýeset dep qaraǵan jón. О́ıtkeni elimiz – ıadrolyq qarýdan ada memleket. Ony álemdik qoǵamdastyq, BUU sııaqty halyqaralyq uıymdar moıyndady. Al qazirgideı tehnologııanyń damyǵan zamanynda ólgen adamdar týraly aqparattardy kim jáne qalaı jasyrmaq? Eger, júzdegen adam kóz jumyp nemese joǵalyp ketken jaǵdaıda olardyń artynda izdeýshisi joq pa? Bolsa, nege únsiz otyr? Mine, máseleniń aq-qarasyn osydan aq bile berińiz...
Buǵan deıingi brıfıngterdiń birinde Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev jalǵan aqparatqa qatysty pikir bildirgen bolatyn. Dáıeksiz aqparatty qamtıtyn rolıkter kóptep kezdesetinin toqtalǵan mınıstr, osy oraıda árbir adam bul málimetterdi ajyrata bilýi kerektigin jetkizdi.
– Bul baǵyttaǵy jumystar jetildirilip jatyr. Alaıda jalǵan aqparattardy da jetildirý deńgeıi baıqalady, – degen bolatyn D.Abaev
Ishki ister mınıstrligi qazirdiń ózinde jalǵan málimet taratýshylardyń alǵashqylaryn anyqtap, qylmystyq is qozǵap úlgerdi. Atap aıtqanda, Shymkent qalasynyń Polısııa departamenti qýatty bomba jarylysy bolady degen jalǵan aqparatty taratqandary úshin eki áıeldi ustady. Ishki ister organdary ustalǵandarǵa qatysty sotqa deıingi tergeý amaldaryn júrgizýde. Sońǵy táýlikterde jazasy Qylmystyq Kodekstiń 274-shi babyna saı keletin 3 derek tirkelip otyr. Osy oraıda Ishki ister mınıstrligi turǵyndardy áleýmettik jeliler jáne túrli messendjerler arqyly taralatyn jalǵan aqparatqa senbeýlerin jáne úreıge boı aldyrmaýlaryn suraıdy. О́ıtkeni resmı aqparat turaqty túrde arnaıy qurylǵan jedel shtab arqyly taralady.
– Ishki ister mınıstrligi Arys qalasynda qaıtys bolǵan adamdardyń sany úsheý ekendigin resmı túrde rastaıdy. Áleýmettik jeli arqyly qaıtys bolǵan adamdar sany odan da kóp degen qaýeset aqparattardyń jalǵan ekendigin málimdeıdi. Eger de azamattar zardap shekken adamdar týraly qandaı da bir qosymsha derekterge ıe bolsa, resmı túrde Ishki ister mınıstrligine shaǵymdanýǵa shaqyramyz, – deıdi Ishki ister mınıstriniń keńesshisi Nurdilda Oraz.
Sondaı-aq Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabıdolla Ábdirahymov ta jurtty arandatýshylyq aqparattarǵa senbeýge shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, qazir áleýmettik jelilerde «Arysta úlken jarylys bolady, ol Shymkentke de jetedi» degen aqparattar kóptep taralýda. Ákim bul habarlamalardyń shyndyqqa janaspaıtynyn atap ótti.
– Jaǵdaı ońaı emes. Mamandar kúndiz-túni jumys istep jatyr. Osyndaı kezde áleýmettik jelilerge arandatýshy habar taratý ol adamdarǵa da, Arystan kelgen zardap shegýshilerge de jasaǵan qııanat dep aıtar edim. Árkim óziniń jumysymen aınalyssyn. Al búgin Shymkenttegi gýmanıtarlyq kómek ortalyǵyn tonap jatyr degen vıdeo salyndy. Keshe «Shymkentte 10 baldyq jer silkinisi bolady» dep habar tarady. Onyń bári shyndyqqa janaspaıdy. Sondyqtan halyqty tek resmı aqparatqa senýge shaqyrǵan bolar edim, – dedi Ǵ.Ábdirahymov.
О́z kezeginde elimizdiń bas sanıtary Jandarbek Bekshın Arys qalasynda eshqandaı radıasııa joǵyn, qoǵamdyq oryndar, qoqys konteınerleri, nysandar tolyq tazalanatynyn, qaladaǵy aýyz sý júıesi qatań qadaǵalanatynyn, sý quramy, qubyrlar tekseriletinin resmı túrde málimdedi.
«О́sek evolıýsııasy» órship tur
Osy oraıda ósek-aıań, daqpyrttardyń artynda kim tur jáne eldi úreılendirý kimge tıimdi degen zańdy saýal týyndaıdy. О́ıtkeni árbir sózdiń, árbir pikirdiń jaýapkershiligi bolady.
«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Talǵat Qalıev mundaı qubylysty úsh satyǵa bólip aıtyp berdi.
– Birinshiden, jalǵan aqparattardy taratý eldiń syrtqy jaýlarynyń áreketi bolýy múmkin. Olar halyqty dúrliktirý arqyly elimizdiń «osal tusyn» anyqtaýǵa tyrysady. Ekinshiden, mundaı isterdi ádette eldiń ishki jaýlary da jasaýy múmkin. Mysaly, halyqty úreılendirý arqyly úıinen bezdirip, amandyǵyn oılap, bas saýǵalaǵan halyqtyń mal-múlkin tonaýǵa tyrysady. Úshinshiden, aqparattyń durys-burystyǵyn taldaýǵa, shynaıylyǵyn anyqtaýǵa saýaty jetpeıtin jandar bolady. Oǵan qosa, «ósek evolıýsııasy» degen kóneden jetken uǵymdy umytpaıyq. Máselen, eger bireý qalanyń shetinen qoıan kórdim dese, aýyldyń kelesi shetine jetkenshe ol qoıan túıege aınalady. Ol janýar kelesi aýylǵa pil bolyp jetedi, – deıdi T.Qalıev.
Al osy máselege baılanysty «Nur-Múbarak» Mysyr Islam mádenıeti ýnıversıteti Dinı ekstremızmge qarsy ortalyq dırektory, ıslamtanýshy Asqar Sabdın Nısa súresiniń 83-shi aıatyn sózbe-sóz keltirip jaýap qatty: «Olarǵa musylmandarǵa tán amandyqtyń nemese qorqynyshtyń habary kele qalsa, olar (anyq-qanyǵyna jetpeı) ony jaıyp jiberedi. Eger, olar ol habardy paıǵambarǵa ıakı ózderiniń is basyndaǵylaryna málimdese, olardyń ishindegi baıymdaı alatyndar sol habardyń mán-jaıyn túsiner edi. (Eı, musylmandar!) Sender Allanyń keńshiligi men meıirimi bolmasa, az sandylaryńnan basqalaryń shaıtannyń jeteginde keter edińder. (4:83)».
Qylmys kodeksin qarap shyǵý artyq emes
Ádepkide qoımadaǵy joıqyn jarylystyń beınekadrǵa ilinýi muń eken, qazirgi sánge aınalǵan «dıvan batyrlar» bul atom bombasynyń jarylysy dep shý etti. Árıne, ondaǵy maqsat túsinikti – vırtýaldy álemde «kósem» bolý úshin búırekten sıraq shyǵaratyn oı tastap, «lúpil» jınaý. Bul, bir sózben aıtqanda, «atyń shyqpasa, jer órteniń» kebi.
Alaıda, Qylmys kodeksin ashyp qarar bolsaq, qoǵamdyq tártipti buzý, azamattardyń, uıymdardyń quqyqtary men zańdy múddelerine ne qoǵamnyń jáne memlekettiń zańmen qorǵalatyn múddelerine eleýli zııan keltirý qaýpin tóndiretin kórineý jalǵan aqparat taratýdyń jazasy aýyr ekenin kórýge bolady. Kodekstiń 274-shi baby boıynsha jalǵan aqparat taratýshylar bir myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa, ne sol mólsherde túzeý jumystaryna, ne tórt júz saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, ne bir jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Eger, mundaı qylmys adamdar tobynyń aldyn ala sóz baılasýymen, adam óziniń qyzmet babyn paıdalana otyryp jáne buqaralyq aqparat quraldaryn nemese telekommýnıkasııalar jelilerin paıdalana otyryp jasalar bolsa, jaza, tipti aýyrlaı túsip, úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Osy aqparat quraldaryna kúndelikti qoldanatyn áleýmettik jelilerdiń barlyǵy qosylatynyn esten shyǵarmaǵan abzal. Al osy bapta kórsetilgen qylmys tótenshe jaǵdaı kezinde nemese urys jaǵdaıynda nemese soǵys ýaqytynda ne jarııa is-sharalar ótkizý kezinde jasalǵan is-áreket dep tanylsa, kináli adam jeti jylǵa deıingi merzimge sottalady. Sondyqtan da, smartfonyńyzǵa kelgen aqparatty oı eleginen ótkizip, ony taratýdyń jaýapkershiligin uǵyný artyqtyq etpeıdi.
