Jas otbasy – memleket tiregi

Jahandyq syn-tegeýrinder ýaqy­tynda otbasy ınstıtýtyn damytý men nyǵaıtý – el bol­shaǵynyń jar­qyn kepili bolmaq. Dál osy kezeńde mem­le­kettik baǵ­dar­lamalar tetigi arqyly qas­terli qundylyqtarymyzǵa barynsha kóńil bólgenimiz durys. Kez kelgen memleket otbasylyq ınstıtýttyń joǵaryda biz atap ketken baspaldaqtary arqyly irgesin berik qalaıdy. Bıyl Qazaqstanda otbasy sany shamamen 5 mln-nan asady degen ja­ǵym­dy aqpardyń ózi jarqyn bolashaǵymyzǵa jol bastar kemel keleshekti kóz aldymyzǵa ákeldi. Álbette, otbasynyń eń úlken baılyǵy da, tiregi de urpaq. Sondyqtan elimizdegi otbasy ınstıtýtyn nyǵaıta túsý úshin demografııalyq ósim óte mańyzdy baǵyt bolyp qala bermek.

Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrliginiń dere­gine súıensek, bizdiń memlekette 340 myńǵa jýyq kóp ba­laly otbasy bar. Bul biz úshin úlken qa­zy­na. Ult tiregi ana men bala desek, atal­ǵan ár otbasynda kemi 4-ten, tipti keıbirinde 5-6 baladan ósip keledi. Olar­dyń arasynda 8 myńnan astamy – 29 jasqa deıingi 4 jáne odan da kóp ul-qyzdary bar kóp balaly analar ekeni qýantady. Qazaq mundaıda «Bir qozy týsa, bir túp jýsan artyq shyǵady» dep, ár balanyń óz nesibesi bar ekenin aıtyp, balaly úıdiń bazar ekenin jaqsylyqqa balaǵan.

Respýblıkamyzda kóp balaly ot­basylardyń basym bó­li­­gi kúngeıdegi óńir­lerde tura­dy, ıaǵnı Túrkistan obly­synda 86 585 otbasy, Almaty oblysynda  40 218 otbasy jáne Jambyl obly­syn­­da 30 040 otbasy. Jalpy, kóp ba­la­ly otbasy bolýdyń demo­gra­fııa­lyq yqpa­lynan bólek adam bo­ıyn­daǵy izgi qa­sıet­terge de úlken septigi baryn bizdiń ata-ba­ba­lary­myz ejelden bilgen. Bul tur­ǵyda qazaq ortasy kóp balaly bolý arqyly-aq ata-anaǵa degen qamqorlyq, aǵaıyn arasyndaǵy aıyrylmas tatýlyq, baýyr-qaryndasqa degen meıirim sııaqty mo­raldyq qundylyqtardy urpaq sanasy­na qanshama ǵasyrlar boıy sińirip keldi. 

Bıylǵy jyldyń «Jastar jyly» dep jarııalanýynda da úl­ken mán jatqany belgili. Ádet­te biz «jas kelse – iske» dep jatamyz. Olaı deý úshin aldymen sol jastardyń materıaldyq jáne moraldyq bútindigine jiti mán bergenimiz durys. Memleketimiz bul turǵyda  árbir qazaq­standyq jas órenniń qoǵamdyq-áleý­mettik áleýetin iske asyrýǵa dańǵyl jol ashy­p otyr. Jyl basynda Jastar jy­lyn ótkizý jónindegi jol kartasy ázir­lenip, bekitildi. Sol jol kartasynda jastardy ju­myspen qamtamasyz etýden bas­tap, turǵyn úı máselesin sheshýge deıin­gi jan-jaqty qoldaýǵa baǵyt­talǵan joba­lar men baǵdar­la­malardy qamtydy. Osy oraıda mınıstrlik otbasylyq saıasat sala­synda 17 jobany iske asyryp jatyr. 

Máselen, bıyl memleket jastardy baspanamen qamtama­syz etýdiń tıimdi tetikterin qolǵa aldy. Nur-Sultan, Almaty, Shym­kent qalalarynda jyl saıyn myńǵa jýyq arendalyq turǵyn úı salynyp, jas mamandarǵa be­ri­letin boldy. Bul jastardyń tek baspanaly bolýy ǵana emes, ot­ba­sy qundylyǵyn saqtaýǵa úl­ken sep, aıryqsha qamqorlyq deý­ge bo­lady. Búginde kóp jas ot­ba­sy­la­rdyń baspana baıbalamy­nan ara­lary ashylyp, sońy sátsiz qa­dam­darǵa baryp jatatynyn jasy­ra almaımyz. 

Baspana berýden bólek jas ma­man­darǵa turǵyn úı berýge ba­ǵyt­talǵan kásiporyndar men ju­mys berýshilerdi yntalandyrý sha­ra­laryn ázirleý qaras­tyrylyp otyr. Iаǵnı, jeńildikti ıpoteka­lyq baǵ­darlamalar boıynsha tur­ǵyn úı sa­typ alý úshin bastapqy jar­naǵa pa­ıyz­syz nesıe berý de kózdelgen.

Basynda baspanasy bar jas mamandar eshteńege alańdamaı, el múddesi úshin jumys isteıtini belgili.

Eń negizgi másele – ómirde kúr­deli jaǵdaıǵa dýshar bolǵan top pen kómekk­e muqtaj jandardyń qatarǵa qosylýyn­da memleket tarapynan kórsetiletin áleýmettik qoldaý sharalary. Qazir ataýly áleýmettik kómekti memleketten 280 myńnan astam otbasy alady. Bıyl Qazaqstanda balaly otbasylardy qoldaýǵa 67 mıllıard teńgeden astam qarjy bólindi. Elimizde ata-analar memlekettik járdemaqy, áleýmettik tólemder alady, jumyspen qamtýǵa jár­dem­desý jónindegi sharalardy jáne salyq salý kezinde jeńildikterdi paıdalanady. Barlyq áleýmettik tólemder jyl saıyn ınflıasııa deńgeıine ındeksteledi. Aıta ketý kerek, áleýmettik qoldaý mynadaı otbasy sanattaryna: bir jasqa deıingi balalary bar analar men otbasylarǵa, odan keıin kóp balaly otbasylarǵa, múgedek balalary bar otbasylarǵa, az qamtylǵan otbasylarǵa, asyraýshysynan aıyrylǵan jáne balalardy qorǵanshylyqqa nemese qamqorshylyqqa alǵan otbasylarǵa kórsetiledi. 

Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kóp balaly otbasylar men múm­kindigi shekteýli jandardyń borysh júktemesin azaıtý jónindegi Jar­lyqqa qol qoıdy. Bul kóptegen el tur­ǵyn­­dary­­nyń áleýmettik ahýalyn ońal­tý­ǵa ja­salǵan batyl qadam­dar­dyń, oń sheshim­derdiń birine aınalǵany sózsiz. 

Bizdiń jańa qoǵam osy rette taǵy bir tamasha úrdisti qolǵa alyp kele jatqanyn aıta ketýimiz kerek. Búgingi tańda ár óńirde kóp balaly ana men muqtaj jandardy qoldaýǵa bıznes ókilderi qosylyp otyr. Mysaly, qala ishindegi jolaýshylar kóliginde (taksıden basqa) tegin jol júrý; birjolǵy aqshalaı tólem (2,5 AEK); bastaýysh synyp oqýshylaryna tegin tamaqtaný; kolledjderde balalardy tegin oqytý; qalanyń joǵary oqý oryndarynda tegin oqý jáne t.b. kómek be­rildi. Az qamtylǵan otbasylarǵa, sonyń ishinde kóp balaly otbasylarǵa kom­mýnaldyq qyzmet shyǵyn­dary otbasy tabysynyń segiz paıyzynan asatyn bolsa, turǵyn úı kómegi qarastyrylǵan.

Memleketimizdiń osynaý orasan zor ıgilikteri, árıne jemissiz emes. Jastarymyz búginde bos otyrǵan joq. Stýdentter alıansy, Jastar kongresi sııaqty túr­li uıymdar memlekettiń bir kir­­pishi bolyp qalanýǵa baryn sa­­lyp keledi. Bir ǵana mysal aıta­­tyn bolsaq, jaqynda ǵana Arys­taǵy apat kezinde eriktiler ja­saǵy qurylyp, kóshirilgen qala tur­ǵyndaryna qajetti kómek kórsetý úshin Shymkent qalasyna bardy. Endi Arys qalasyn qalpyna keltirýge qolǵabys jasaıtyn arnaıy otrıad qurý josparlanyp otyr.  Bul álbette biz sózimizdiń ba­syn­da aıtyp ketken otbasynda beril­gen oryndy tárbıemen kelgen tamasha taǵylymnyń tartýy. 

Bıylǵy Jastar jyly – táýel­sizdik jyldary júzege asyrylyp jatqan memlekettik jas­tar saıa­satynyń bas­ty oqıǵasy. Bul oqıǵa jastarǵa qoldaý kór­setý men jaǵdaı jasaýǵa ja­ńa serpin beredi. Memleket bas­shy­sy Qasym-Jomart Toqaev búgin­de atalǵan qundylyqtardy beki­te túsýge erekshe nazar aýda­ryp otyr. Osy jáne basqa da ózekti memlekettik áleýmettik qol­daý aıasyndaǵy is-sharalar legin júıeli túrde oryndaý úshin qar­qyndy jumys júrgizilýde. Sebebi dástúrli qundylyqtarǵa súıen­gen, áleýmettik turmysy jaq­sy, keleshekke degen senimi zor sha­ńy­raqtyń bosaǵasy da berik bolady. Al osyndaı ishki tini myqty, yntymaq-bir­ligi be­kem, ekonomıkalyq jaǵy­nan áleýetti otbasylar jıylyp kel­gende qýatty qoǵamdy qalyp­tas­ty­ra­tyny dáleldeýdi qajet etpeıdi. Demek, bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da memleket pen qoǵamnyń múddeli taraptarynyń qatysýymen júıeli túrde jal­ǵasyn taba bermek. 

Dáýren ABAEV,

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri