Tarıhty bilý– urpaqqa paryz

Arǵysy sonaý baǵzy zamanda ómir súrgen Qorqyttyń, «ekinshi Arıs­totel» atanǵan ál-Farabıdiń ilimi bizdiń hal­qymyzdyń ǵana emes, álem jurt­shylyǵynyń sana-sezi­min jańǵyrtsa, bergisi qazaqtyń da­nyshpan ǵulamasy – Abaıdyń otar­shyldyqtyń qursaýynda qalǵan qazaqtyń rýhyn, ulttyq namysyn kóterý maqsatynda jazǵan eńbekteri tutas dáýir urpaqtaryn tárbıeledi desek, asylyq aıtqan bolmas. Hakimniń qoǵam ómiri, din máseleleri týraly fılosofııalyq oı-pikirleri Shyǵys pen Batys elderiniń aldyń­ǵy qatarly oıshyldarynyń pa­ıym­darymen teńesetinin zert­teýshiler aıtyp ta, jazyp ta júr. HH ǵasyrdyń basynda qazaq ultynyń rýhanı jańǵyrýyna Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeı­hanov, Maǵjan Jumabaev, Mirjaqyp Dýlatov sııaqty Alash arystary erek­she atsalysty. Ultymyzdy úsh ǵasyrǵa jýyq otarshyldyqta usta­ǵan patshalyq Reseıdiń «buratana ha­­lyq­tarǵa» júrgizgen saıasatyn Keńes ókimeti jalǵastyrǵany taǵy belgili. Qazaq halqynyń ult retinde joıylyp ketýine baǵyttalǵan saıası-ekonomıkalyq reformalar júrgizildi. О́z ultynyń tolyq bostandyq alyp, derbes el bolýy úshin kúresken betkeustar azamattarymyz saıası qýǵyn-súrginge ushyrady. Halqymyzdyń erkindik ańsaǵan aqyl-oıy men ar-namysynyń kúretamyryna balta shabylyp, keıingi urpaq óz ultynyń kim ekenin aıtýdan uıalatyn halge jetti. Biryńǵaı Keńes halqyn qalyptastyrý ıdeıa­sy beleń alyp, qazaq mektepteri jabylyp, qaımaǵy buzylmaǵan eldi mekender ózge etnos ókilderi basym aýyldarǵa kóshi­rildi. Keńes Odaǵynyń Batyry Ábý Dosmuhambetov týǵan Mamlıýt aýda­nyndaǵy Úshkól keleshegi joq aýyldardyń qataryna jatqy­zylyp, kórshi turǵyny az orys­tar turatyn Vladımırovkaǵa kóshi­rilgenin qalaı umytaıyq? Aqqaıyń aýdanyndaǵy qazaq mek­tebiniń orys mektebine aınal­ǵanyn 1970 jyldary stýdent kezim­de aýyl sharýashylyǵy ju­mys­­taryna barǵan kezde kórip tań­danǵanmyn. Osyndaı jaǵdaılar ásirese, eldiń shetinde, jeldiń ótin­de turǵan teriskeı jaqtarda óte-móte baıqaldy.

Táýelsizdikke deıin Petropavl qala­synda bir ǵana qazaq mektebi ju­mys istegeni málim. Oblys or­ta­ly­ǵyndaǵy jalǵyz joǵary oqý orny – peda­gogıkalyq ınstıtýtta qazaq bó­limi bolmady. Ana tilimizde orta bilim alǵan bizdiń turǵylastarymyz kóp qıyndyq kórip, amalsyzdan oryssha oqýǵa týra keldi. 1969 jyly tarıh bólimine túsken 50 stýdenttiń 4-eýi ǵana qazaq mektebin bitirgen edi. Bes jyl boıy dúnıe júzi, Keńes tarıhyn tereń meńgerýge den qoısaq, qazaq tarıhyn besinshi kýrstyń sońǵy eki aıynda jele jortyp, sydyrtyp, onyń ózinde patshalyq-keńestik oqıǵalarmen baılanystyra oqyp shyqtyq. Tarıh fakýltetinde oqyp júrip óz tarıhyńdy tolyq ıgere almaý kemsitý ekenin túsinetinbiz. Biraq saıası júıege ashyq qarsy shyǵýǵa sol kezdegi saıasat jol bermedi. Keńestik zamandaǵy tarıhı kınolar, balalarǵa arnalǵan mýlt­fılmder orystyń batyrlaryn nasıhattap, bizdiń qazaq jerin jaýdan qorǵaǵan babalarymyz múldem shettetildi. Tól tarıhyn tolyq oqymaǵan jas ur­paq dú­nıe júzindegi eki júzge jýyq memlekettiń ishinde jer kólemi jaǵy­nan toǵyzynshy oryn alatyn ulan-baı­taq Qazaqstandy qorǵap qalyp, ur­paǵyna jetkizgen myńdaǵan batyrlary, batys órkenıetiniń paıda bolýyna yqpal etken uly oıshyldary baryn, Uly dalanyń urpaqtary ekenin qaıdan bilsin?! Bul – biz kórgen shet­tetý­diń bir parasy ǵana. Jas urpaq osy­nyń bárin bilýi kerek.

Osyndaı ultsyzdaný úrdisi shegi­ne jetken ótken ǵasyrdyń 1960-70 jyl­dary jańa alashtyq rýhty qaı­­ta kótergen jas býyn ókil­deri shyǵa bastady. Bul uıym­dar jas­tar arasynda ulttyq má­denı sharalardy júrgizý ar­qyly olardyń saıa­sı sana-sezi­miniń oıanýyna eresen yq­pal et­ti. Osy ýaqytta aqyn Oljas Sú­­leı­­menovtiń «Tıýrkızmy v «Slove o polký Igoreve» atty mo­no­grafııasy jáne sonyń negi­zin­de jazylǵan áıgili «AZ ı Iа»­ kitabynyń jaryqqa shyǵýy sho­vı­nıstik rýhtaǵy orys tarıhshylary men ádebıetshileriniń syńarjaq, qatyp qalǵan ǵylymı qózqarastaryna ǵana emes, keńes­tik ıdeologııaǵa ba­ǵyt­talǵan qatty soqqy boldy. О́ıt­keni on­daǵy qozǵalǵan máseleler bú­gin­gi kúnge deıin mańyzyn joımaı keledi. Taǵy bir aıtpaǵym, elor­­dada Elbasynyń «Uly da­lanyń jeti qyry» att­y eńbe­gindegi ınnovasııalyq tujy­rymdamalar máselesi boıynsha uıymdastyrylǵan dóńgelek ústelge qatysý qurmetine ıe bol­ǵanym bar. Osy jıynda Táýe­l­sizdik ata-baba­larymyzdyń azat­tyq kúresiniń, Alash kósemderiniń jan­­keshtiliginiń arqa­synda kel­geni tilge tıek etildi. Elbasy­myzdyń shı­rek ǵasyrdan astam ýaqyttaǵy táýel­sizdigimizdi ny­ǵaı­tý baǵytynda atqarǵan orasan zor eńbegi joǵary baǵalandy. Jas urpaqtyń endigi min­deti – tuǵyrǵa qonǵan ege­mendik týyn túsirmeý. «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jań­ǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarl­amalyq eń­bek­terdi Uly dala tarıhynyń aq­tańdaq betterimen baılanystyra otyryp túsindirse, quba-qup bolar edi.

Babalarymyz meken etken Uly da­la negizinde túrki jurty­nyń mem­leketteri quryldy. Qa­ra­shańy­raqqa bizdiń ıe bol­ǵa­nymyz – zor maqtanysh. Keńes­tik dáýirde tarıhymyzdy ja­zý­ǵa qysym kórsetildi. En­di­ táýelsizdiktiń arqasynda óz ta­­­rı­hymyzdy keńinen tolyq jazý­ǵa mol múmkindik týyp otyr. Qazaqstannyń tarıhı-má­de­nı muralaryn saqtaý jáne da­mytý ba­ǵy­tynda, urpaqtar sabaq­tastyǵyn jal­ǵastyrý jolynda tarıh jáne qoǵamdyq ǵy­lym ókilderiniń kúsh-jigerin ba­rynsha jumyldyrýdyń tıimdi jol­daryn anyqtaý esh artyqtyq et­peıdi. Búginde Qazaqstan tarı­hy oqýlyqtarynyń syn kóter­meıtini týraly «Egemenniń» bet­terinde az jazylyp júrgen joq. Biz biletin Beıbarys sul­tan­nan basqa qypshaq dalasynan jıyrmaǵa jýyq sultan shyqqany keıbir derekterde aıtylady. Olaı bolsa, Elbasymyzdyń «bú­gin­de tól tarıhymyzǵa oń kóz­qaras kerek. Bi­raq qandaı da bir tarıhı oqıǵany tańdamaly jáne konıýnktýralyq turǵydan ǵana sıpattaýmen shektelýge bolmaıdy. Aq pen qara – bir-­birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Bu­lar ózara birleskende jeke adam­dardyń da, tutas halyqtardyń da ómirine qaıtalanbas reńk beredi. Bizdiń ta­rıhy­myzda qasi­retti sátter men qaı­ǵyly oqı­ǵalar, surapyl soǵys­tar men qaq­tyǵystar, áleýmettik tur­ǵy­dan qaýipti synaqtar men saıası qý­ǵyn-súrginder az bolmady. Muny umy­­týǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsi­nip, qabyldaı bilýimiz kerek» degen tapsyrmasyn esten shyǵar­maýymyz kerek...