Jastardyń jyly jemisti bolýy tıis

5 jylda – 1,8 mln jas maman

Taıaýda Úkimettiń baspasóz ortalyǵynda Jastar jylyn ótkizý barysy týraly baspasóz konferensııasy ótti. Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Juldyz Omarbekova bıyl atqarylatyn is-sharalar josparyn tanystyryp, qandaı salalarǵa basymdyq beriletinin keńinen áńgimeledi. Onyń aıtýynsha, búgingi tańda elimizde jastardyń sany 3,8 mln-dy quraıdy. Onyń ishinde qalalyq jastardyń sany 2,2 mln bolsa, aýyldyq jerde 1,6 mln jas turady. Sonymen qatar joǵary oqý oryndarda 586 661 adam oqysa, kolledjderde 488 712 jas bilim alady.

Resmı málimetke súıensek, elimizdegi eńbekke qabiletti jas­tardyń sany – 2,2 mln. Olardyń ishinde negizgi jumys kúshi 15 pen 28 jas aralyǵyndaǵy jastarǵa túsedi eken. Qazirgi ýaqytta jumyspen qamtylǵan jastardyń sany 2,1 mln adam. Bul rette 1,6 mln adam jaldamaly qyzmetker bolyp jumys istese, ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵandar sany – 492 myń.

Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligine qarasty Halyqty jumyspen qamtý departamentiniń dırektory Erbolat Abýlhatınniń aıtýynsha, saýda jáne servıs salasy boıynsha jumys isteıtin jastardyń úlesi – 19,3 paıyz, bilim salasynda – 11,5 pa­ıyz, aýylsharýashylyǵy salasynda – 11,2 paıyz, ónerkásip salasyndaǵy úles 11,1 paıyzdy quraıdy. Al eldegi jalpy jas­tar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi – 3,9 paıyz.

Halyqty jumyspen qamtý de­partamentiniń dırektory salys­tyrmaly túrde bul kórsetkishtiń Eýropada – 7,7 paıyz, Ispanııada – 32,6 paıyz, Gresııada – 39,1 pa­ıyz, Italııada – 33 paıyz ekenin jetkizdi. Dese de damyǵan elderge qaraǵanda kórsetkish tómen dep toqmeıilsinýge bolmaıtyny túsinikti. Sebebi, jyldan jylǵa jumyssyzdyq deńgeıi artyp barady. Elimizde 84 myń jas eki qolǵa bir kúrek taba almaı júrse, 37 myń adam resmı túrde jumyssyz retinde tirkelgender sanatynda.

− Bıylǵy jyldyń 1-toqsa­nynda jastar arasyndaǵy eń jo­ǵarǵy jumyssyzdyq deńgeıi Almaty qalasynda tirkeldi (6,4%). Soltústik Qazaqstan oblysynda, Qaraǵandy oblysynda – 5,7%. Jumyspen qamtý jáne «Eńbek» baǵdarlamasy aıasynda is-sharalar atqarylyp jatyr. Bul baǵdarlama 253 myń adamdy qamtydy. 19 myń adam tegin oqytylsa, qysqa kýrspen 16 myń adam qamtylady, – dedi departament dırektory.

Onyń aıtýynsha, óz kásibin ashý úshin 2 myń jas shaǵyn nesıe alsa, «Bastaý Bıznes» jobasy aıasynda 85 myń adam oqytylǵan. E.Abýlhatınnyń 2017-2018 jyldary JOO bitirgen túlekterdiń ishinde 15-28 jas aralyǵyndaǵy aýyl sharýashylyǵy salasynda jumysqa turǵandar sany aıtarlyqtaı kemigenin aıtty. Al ekonomıkanyń basqa salalarynda kerisinshe ósim baıqalady.

− Aldaǵy ýaqytta júıeli jumys júrgizilýi tıis úsh topqa erek­she nazar aýdarǵym keledi. Bi­rinshiden, jyl saıyn shamamen 300 myń túlek eńbek naryǵyna shy­ǵady. Aldaǵy 5 jylda eńbek na­ryǵyna qosymsha 1,8 mln jas­ maman keledi degen boljam bar. Endigi kezekte biz osy mamandardy tolyqtaı jumyspen qamtý máselesin sheshýimiz qa­jet. Ekinshi topqa orta bilim al­ǵan, jumyspen qamtylǵan jas­tar, tabysy eń tómengi kún­kóris deńgeıinen kem jastar, múm­kindigi shekteýli jastardy jatqyzýǵa bolady. Mundaı áleý­mettik osal topqa jatatyn jas­tardyń sany – 900 myń. Úshin­shi topqa jumys istemeıtin, oqy­maıtyn, biliktiligin kóterýge nıe­tsiz NEET sanatyndaǵy jas­tardy jatqyzýǵa bolady. Olar­dyń sany – 300 myń adam. Mun­daı topqa jatatyn 15-28 jas ara­lyǵyndaǵy jastardyń úlesi 7,6 paıyzdy quraıdy. Bıylǵy jastar jyly qarsańynda NEET sanatyndaǵy jastarmen kúres jumystary qarqyn almaq, – dedi Halyqty jumyspen qamtý departamentiniń dırektory. Osy rette, memleket tarapynan jas­tar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý boıynsha aýqymdy sharalar júrgizilip keledi.

− Bıyl Ulttyq birińǵaı tes­­tileýden ótpeı qalǵandar er­­teń jumyssyzdar retinde tir­keledi. Árıne, Úkimet olardy da­lada qaldyrmaıdy. Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes alǵashqy tehnıkalyq bilim berý boıynsha bıyl 21 myń adamdy tegin oqytýdy josparlap otyrmyz. Bul júıe boıynsha 2 jarym jyl oqyp, tehnıkalyq salanyń mamany bolýǵa múm­kin­dik qarastyrylǵan,– dedi E.Abýlhatın.

Osy rette elimizdegi jastar­dyń jıi jumys aýystyrýynyń sebebin de suraǵan edik. Depar­tament dırektorynyń aıtýynsha, jastardyń jumys berýshilerge qoıatyn talaptary joǵary. Ony ekinshi tarap óteı almaǵandyqtan aýys-túıis jıi ornaıdy. Onyń ústine qazirgi jas býyn az ýaqytta ózine aýqymdy mindet, maqsat qoıýǵa beıim. Bul bir jaǵynan durys ári zamanǵa beıimdelýdiń kórinisi ekenin aıtady.

Volonter stýdenttiń stıpendııasy kóbeımek

Úkimet jyl basynda Jastar jylyn ót­ki­zý jónindegi Jol kar­tasyn qabyl­dady. Jol kartasy 89 tarmaqtan, 4 bloktan jáne 5 baǵyttan tu­rady. Jal­py, Jastar jylyn ótkizýge memlekettik bıýdjet­ten 24,6 mlrd teńge qarasty­ryl­ǵan bolatyn. Bul qa­ra­jatqa qandaı sharýalar atqarylmaq? Kartaǵa kir­gen ilkimdi jobalardyń qan­daı maqsatta iske asatynyn Aq­­­parat jáne qoǵamdyq da­mý vıse-mınıstri Juldyz Omar­bekovadan surap bildik.

− Buǵan deıin Jastar jy­ly dep jeleýlegen forýmdar kó­beıip ketti, naqty jastarǵa qa­tysty qandaı túıitkilder oń she­shim tabady?» degen saýaldar aı­tylyp jatyr. Jol kartasynda kór­­setilgen 89 tarmaqtyń 5-eýi fo­rým­darǵa qatysty. Onyń biri Jastar jylynyń ashylýy, odan keıin mamyr aıynda Qos­tanaı qalasynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qaty­sýymen myńnan astam jastardyń basyn biriktirgen volonterler forým ótti. Forýmnyń nátıjesi boıynsha Memleket basshysy 2020 jyldy «Volonterler jy­ly» dep ataýdy qoldaıtynyn bil­dirdi. Sonymen qatar kúni keshe Kóksheniń kórikti ólkesi Ze­rendi aýdanynda «ZEREN» jazǵy bilim berý lageriniń ashylǵanyn bilesiz. «ZEREN» jazǵy bilim berý lageriniń negizgi maqsaty kreatıvti jastardyń áleýetin biriktirý,– dedi vıse-mınıstr.

Onyń aıtýynsha, bıyl jas­tardyń bilim kókjıegin ke­ńeı­týge basymdyq berilmek.

− Prezıdenttiń «5 áleýmettik bastamasy» aıasynda bilim be­rý salasyna qosymsha 20 myń grant­tyń bólinýi jáne stý­dentterdi jataqhanamen qamtý máselesi jas­tar úshin úlken qýanysh boldy. Sondaı-aq Jastar jylynda jastardyń bilim alyp, bilikti maman atanýyna, kásipkerlikpen aınalysýǵa jaǵdaı jasaý úshin «Jas maman» jobasy iske asyryla bastaldy. Joba aıasynda 20 joǵary oqý orny men 180 kolledj zamanǵa saı jabdyqtalyp, 210 myń bilikti maman daıarlaý, joǵary oqý oryndary jáne kolledj stýdentterin kásipkerlik negizderine oqytý kózdelýde. Sonymen qatar volonterlik qyz­metpen aınalysatyn stýdent­terdiń stıpendııasyn 30%-ǵa kó­terý qarastyryldy, − dedi J.Omarbekova.

Taǵy bir jańalyq, erikti qoǵamdyq jumysqa aralasqysy kelgen stýdentterge arnalǵan saıt 1 qyrkúıekten bastap is­ke qosylady. Onda qyzmet sa­la­syn (jetim balalarǵa, mú­gedek balalarǵa kómektesý, qan­daı da bir qaıyrymdylyq uıym­darynyń jumysyna atsalysý) tańdaǵannan keıin vaýcher alady. Sol arqyly oqý aqysyn tóleýge múmkindikteri bar. Jeke menshik, memlekettik ýnıversıtette bi­lim alyp jatqan árbir stýdent bul jobaǵa qatysýǵa quqyly. Erik­tiler tańdaýyna vaýcherdiń eki kredıtti jáne bes kredıtti eki túri usynylady. Erikti eki kredıtti vaýcherge 20 myń teńge alyp, tısti baǵdarlamany oryndaıdy. 5 kredıtti baǵdarlama boıynsha eki kredıtke qaraǵanda kóbirek jumys isteýge týra keledi eken. Jalpy bul baǵdarlamaǵa 50 myń stýdent qamtylady dep josparlanǵan.

Baspanaǵa qujat qabyldaý qyrkúıekte bastalady

Bıylǵy jyldy Jastar jyly dep jarııalaǵan kezde úısiz-kúısiz júrgen jastardyń baspana shyrǵalańy Úkimettiń qulaǵyna jetedi degen oı qylań berdi. Kóp uzamaı, jumys isteıtin jastarǵa arnalǵan Jol kartasynda satyp alý quqyǵynsyz jal­ǵa beriletin páter salý tý­­raly usynys engizilip, ma­qul­dandy. Jastar jyly aıa­syn­da 2021 jylǵa deıin Nur-Sul­tan, Almaty jáne Shymkent qala­larynda jumys isteıtin aza­mattarǵa úsh myń páter berý jos­parlanyp otyr.

− Shyn mánisinde jastardyń baspanamen qamtylýy búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri. Buǵan deıin, jastar men jas ot­basylardyń baspanaly bolý máselesi de memleket ta­ra­­­pynan qoldaý tapty. Iаǵnı­ «Turǵynúıqurylysjınaq banki­niń» 2012 jyly qolǵa alǵan «Qoljetimdi baspana – 2020» memlekettik baǵdarlamasy eki birdeı baǵytta júzege asyrylsa, sonyń biri – «Jas otbasylarǵa arnalǵan turǵyn úı» jobasy. Memleket tarapynan baspana­men qamtý úshin 2018 jyldan «7-20-25» baǵdarlamasy ju­mys júrgizilýde. Jastar jy­ly aıasynda qabyldanǵan Jol kartasynyń negizgi baǵyt­tary­nyń biri – baspanamen qam­tamasyz etý. Osyǵan baılanysty, «Nurly jer» turǵyn úı qurylysy memlekettik baǵ­dar­lamasyna ózgerister men to­­­lyq­­tyrýlar engizilip, beki­tildi. Respýblıkalyq bıýdjetten qajetti qarjy bólindi. Mınıstr­lik búgingi kúni jumysshy jas­tarǵa jalǵa beriletin páterler berý úshin qoıylatyn negizgi talaptar men tetikterdiń qaǵı­dasyn ázirleýde, ony 1 tamyzǵa deıin bekitý kózdelýde, – dedi J.Omarbekova.

Onyń aıtýynsha, jastardyń úlesi basym Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda 1000 páter berý boıynsha jumystar qarqyndy júrgizilýde.

− Ol páterlerdi satyp ala almaıdy. Biz jastarǵa býyndaryn bekitip alǵansha múmkindik bere­miz. Baspana alýǵa aqsha jı­naý ońaı emes. Ártúrli mem­lekettik baǵdarlama bolsa da, aqsha jınaýyń kerek. Son­dyq­tan bul baǵdarlama bas­pa­naǵa muqtaj jastarǵa arnalyp otyr. Qyrkúıek aıynda jastarǵa jalǵa beriletin tur­ǵyn úı baǵdarlamasy boıynsha qujattardy qabyldaý bastalady. Baǵdarlama erejesi saıtymyzda 1 tamyzda jarııalanady. Eń aldymen oǵan 29 jasqa deıingi jastar qatysady. Eger otbasyly bolsa, asyraýynda múgedek ata-analary nemese múgedek balalary bolsa, qosymsha jeńildikterge ıe bolady. Jalǵa beriletin tur­ǵyn úı úsh jyldan bes jylǵa deıin beriledi. Jergilikti at­qarýshy bılikpen jáne basqa da mınıstrliktermen taǵy da qaras­tyramyz, – J.Omarbekova.

Sondaı-aq vıse-mınıstr jal­ǵa úı alǵysy keletin adamnyń turǵyn úı baǵdarlamalarynyń birinde jınaǵy bolýy tıis ekenin aıtty. Jastarǵa salynǵan baspanany jalǵa alý baǵasy aı saıyn 10-12 myń teńge kóleminde. Basty sharttyń biri TQJB-dan shot ashý nemese qandaı da bir memlekettik baǵdarlamaǵa qatysý mindetti. Bul arqyly jalǵa alǵan jastardyń óz úılerin satyp alýǵa qanshalyqty qam jasap jatqanyn kórsetedi. Sóıtip, 3-4 jyldyń ishinde ıpotekalyq baǵdarlamalarǵa tólenetin al­ǵashqy jarnany jınap alýǵa bolady, – dedi vıse-mınıstr.

Aımaq jastaryna kóńil aýdarylady

Elimizde jastardyń jaǵ­daıyn jasaý, bilim alý, jumys­qa ornalasý jáne taǵy basqa baǵdarlamalar týraly jáne elimizde júrgizilip jatqan mem­le­kettik saıasat jáne óskeleń ur­paq­tyń qundylyqtary týraly habardar bolýy úshin óńirlerde 209-ǵa jýyq jastardyń resýrs­tyq ortalyqtary jumys isteıdi. Resýrstyq ortalyqtar jas­tar­­dy jumysqa ornalastyrý jáne kásibı baǵdar berý, psı­hologııalyq jáne quqyqtyq, ınnovasııalyq jáne kásipkerlik, volonterlik qyzmetti damytý boıynsha keńes beredi. Jas otbasylarmen jumysty júrgizý, jas­tar uıymdaryn jáne jastardyń ózin-ózi basqarý organdaryn jobalar men baǵdarlamalardy ázir­leýge qoldaý kórsetý boıynsha jumys júrgizedi.

− Jyl basynan bastap osy resýrstyq ortalyqtarda 300 myńnan astam jastar túrli baǵytta keńes aldy. Búgingi kúni osy resýrstyq ortalyqtardy Jas­tarǵa qyzmet kórsetý orta­lyǵy retinde qaıta qurý jospar­lanýda. Atalǵan jumystar Or­talyqtardyń jastarmen bir tereze prınsıpimen túrli baǵyttaǵy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi, – dedi J.Omarbekova.

Onyń aıtýynsha, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi ortalyqpen jáne jergilikti memlekettik organdarmen bir­lese otyryp, taldaýlar júrgi­ziledi. Sonyń nátıjesinde óńir­lerde jastardyń eldiń qoǵam­dyq-saıası ómirine qatysý deń­geıi tómen ekeni baıqalǵan. Sony­men qatar mádenı-demalys ın­fraqurylymynyń damýy da kenje tartyp tur.

− Osyǵan baılanysty, óńir­­­­lermen baılanys ornatylyp, jumystar júrgizilýde. Kovor­kıng ortalyqtar, sport ǵımarattary, aýla klýbtary qurylýda. Barlyq obektiler mem­leket-jeke menshik áriptestik negizinde turǵyzylady. Bul shara jastar saıasaty salasynda qabyldanatyn sharalardyń tıimdiligin baǵalaýdy júrgizýge, sondaı-aq respýblıkalyq deń­geıden jergilikti deńgeıge deıin tıimdi sheshimder qabyl­daýǵa múmkindik beredi, – dedi J.Omarbekova.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl Qostanaıda ótken «Qazaqstan – Reseı jas­tarynyń yntymaqtastyq forýmynda: «Qazaqstan – jas ári jastardyń memleketi! Jas­tarymyz – damýdyń qoz­ǵaýshy kúshi. Barlyq memlekettik organ­dardyń mindeti – jastardyń ózin ózi jaqsy tanytýyna jaǵdaı ja­saý jáne olardyń oń bastamalaryna qoldaý kórsetý qajet degen bolatyn. Bıyl jastardy tolǵandyrǵan máseleler oń sheshim taýyp, ilkimdi jobalar nátıje beredi degen úmit bar.