Eýropada bılik aýysty

Ulybrıtanııa halqy 2016 jyly Eýroodaq quramynan shyǵýǵa daýys berip, Eýrootbasy quramyn tastap ketýi Eýropa basshylarynyń jibergen qateligi sanaldy. Kezinde ekonomıkasy ortanqol Grekııa qarjy daǵdarysy barysynda Eýroodaq quramynda qalýy úshin mıllıardtaǵan eýrony aıamaǵan kansler Angela Merkel Brıtanııadan aıyrylǵanda qandaı halde bolǵanyn elestetý qıyn emes. Sondyqtan Eýrokomıssııa nemese Eýroúkimet tóraǵasy lıýksembýrlyq Jan-Klod Iýnkerdiń ornyn bosatýy sol kezde-aq sheshilgen másele edi. Alaıda ol jalǵyz emes eken. 2014 jyldan beri Eýropalyq keńestiń basshysy bolǵan polshalyq Donald Týsktyń da qyzmet merzimi uzartylmady.

Atalǵan mańyzdy  qyzmetterdi endi qaı eldiń ókilderi basady degen suraq, árıne kópshilikti qyzyqtyrdy. Sebebi olar 28 memleketke ortaq saıasat júrgizetin strategııa­lyq «kreslolar». Alaıda Eýropalyq odaqtyń negizin qalaǵan Germanııa men Fransııa emes pe? Osy qos eldiń ekonomıkasy Eý­ro­­panyń tiregi de emes pe? Sondyqtan ádet­­­tegideı Parıj ben Berlın usynǵan kan­­­dıdattar Iýnker men Týsktyń ornyn basa­­tyny anyq edi. Kezinde Jan-Klod Iýn­kerdi de Eýrokomıssııa tóraǵalyǵyna ákel­gen Angela Merkel degen málimet bar. Sebebi J.Iýnker Merkel múddesine saı keletin Eýroodaq bıligin Brıýsselge orta­lyq­tandyrýdy jaqtaıtyn saıasatker.

O basta barlyǵy Eýropar­lament saılaýyn kútti. Qaı partııa jeńse, sol fraksııa úki­met tóraǵasyn usynýy qajet degen eski zańdylyqty bas­­shy­lyqqa almaq boldy. Hal­qy­nyń kóptigine baılanysty Eýroparlamentte ózge elderge qaraǵanda Germanııa kóbirek de­pýtattyq mandatqa ıe. Sáı­kesinshe, osy eldiń partııalary ózgelermen koalısııa quryp, yqpaldy saıası kúshke aınalady. A.Merkel osy mehanızm arqyly Eýroparlamenttegi eń úlken fraksııa Eýropanyń halyq partııasynyń ókili otandasy Manfred Veberdi Eýro­komıssııa tóraǵasy etpek edi. Alaıda Fransııa prezıdenti E.Makron bul kandıdatqa keli­se qoımady. Oǵan qosa, Veberdiń úkimette istegen tájirıbesi joq bolatyn. Makron óz eliniń aty­nan úsh kandıdatty usyndy: Breksıt prosesinde EO atynan kelissóz júrgizgen Mıshel Barne, Iýnkerdiń orynbasary Frans Tımmermans jáne  Báseke jónindegi Eýrokomıssar danııalyq Margret Vestager. Biraz kelissózden soń Germa­nııa men Fransııa basshylary amalsyzdan Iýnkerdiń orynbasary ári Gollandııanyń eks-Syrtqy ister mınıstri Frans Tımmer­mans­tyń kandıdatýrasyna toqtaǵan. Degen­men, bul azamattyń tóraǵa bolýyna aıaqasty Vıshegrad tobyna kiretin tórttik – Polsha, Che­hııa, Slovakııa jáne Veng­rııa qarsy shyqty. Sebebi kezin­de Tımmermans naq osy elderdi demokratııalyq talap­tardy oryn­­­da­maǵany jáne or­taq mıg­ra­sııalyq saıa­sat­ty qol­da­ma­ǵany úshin talaı synǵa alǵan eken. Osylaısha, tórt el Pa­rıj ben Ber­lınniń sózine bas shulǵı bermeıtindigin kór­setti. Al Tımmermans kezinde óz min­detin adal at­qarǵany úshin ári «odan japa shekken elder­diń kesiri­nen» tóraǵa qyzmetinen qaǵyldy.

Árıne, A.Merkel men E.Mak­ron óz yqpaldaryn paı­da­lanyp, tizege basyp, F.Tım­mermans kandıdatýrasyn tór­aǵalyqqa deıin súırep jet­kizýine múmkindikteri bar edi. Sebebi ereje boıynsha tór­aǵa saılanýy úshin Eýroodaq qura­myna kiretin 28 eldiń 21-i kandıdatty qoldasa, jetip jatyr. Alaıda A.Merkel men E.Makron onsyz da sońǵy kezde álsiregen Eýropanyń ishki birligin odan ári quldyratpaý úshin Ortalyq Eýropa elderiniń únine qulaq túrdi.

Qysqasy, kóp daýdyń nátı­jesinde Eýro­odaqtaǵy bılik­ke kelesideı kisiler keletin boldy. Eýrokomıssııa tóraǵalyǵyna Ýrsýla fon der Lıaıen taǵaıyn­daldy, Germanııanyń qazirgi Qorǵanys mınıstri. Eýropa ortalyq bankiniń basshylyǵyna Fransııa azamaty, Halyqara­lyq qarjy qorynyń tóraǵa­sy Krıstın Lagard keldi. Eýro­palyq Keńes tóraǵalyǵyna Sharl Mıshel saılandy, Belgııanyń premer-mınıstri. Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jónindegi joǵary komıssary qyzmetin endi Jozep Borrel atqarady, Ispanııanyń Syrtqy ister mınıstri. Italııalyq Davıd Sassolı Eýroparlament tóaraǵasy bolyp saılandy.

О́zińiz kórip turǵandaı, «jiliktiń maıly jerlerin» Batys Eýropanyń basty elderi ózara bólisip aldy. Ádettegideı, Baltyq mańy elderi, Shyǵys Eýropa, Ortalyq Eýropa ne Skandınav elderiniń bir ókilin de bılikke jaqyndatpady. 2021 jyly kans­ler qyzmetin bosatatyn Angela Merkel maqsatyna jetti. О́z eliniń ókilin ári saıa­sı úzeńgilesin Eýroodaqqa basshy etip taǵaıyn­daýǵa qol jetkizdi.

Endi bul azamattar qandaı saıasat júr­gizýi múmkin? Bul suraqqa jaýap berý úshin olardyń aldynda qandaı máseleler tur degen suraqqa nazar aýdarý qajet. Dál qazir Eýropada túıini tarqatylmaǵan túıt­kil shash-­etekten. Ulybrıtanııa áli Brek­sıt prosesi boıynsha kelisimshartqa qol qoı­mady. Donald Tramp tarıfterdi kóterip, saýda erejelerin buza bastady. Reseıge qarsy sanksııalardy uzarta berý de ońaı emes, sebebi «Soltústik aǵyn-2» gaz qubyry ar­qy­ly sol Reseıdiń kógildir otyny Eýro­pa­ǵa qajet-aq. Azııa men Afrıkadan lap bergen mıg­ranttar legi toqtar emes. AQSh Iran ıadro­lyq kelisiminen shyqqan soń bul el ýrandy baıytý jumystaryn jalǵastyrmaq.

Jańa basshylyq osynsha máselege qatysty Eýroodaq quramyna kiretin 28 memle­kettiń ortaq ustanymyn beki­tip, ony halyqaralyq arenada qorǵaýy jáne júzege asyrýy tıis. Eýrokomıssııanyń jańa tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen buǵan deıin Reseı­diń agressııalyq saıasatyna qatys­ty qatań ustanymda bolǵan ári sanksııalyq ádisterdi qol­daýshy degen málimet bar. Iаǵnı, erteń de bul saıasatty tolyq jalǵastyrýy múmkin. Alaı­da Krıstın Lagard Eýropa men Reseıdiń qarym-qatynasy tú­ze­lýin qalaı­tyndardyń biri. Degenmen, ol Eýro­pa orta­lyq bankiniń tóraǵasy retin­de Eýroodaqtyń saıası jumys­ta­ryna aralasýy ekitalaı. Onyń mindeti Kári qurlyq ekono­mıka­synyń damýyna jaǵdaı jasaý.